Til að tryggja öruggan rekstur brunavéla,
þarf umhirða að vera góð og eftirlit reglubundið.
Alþjóða samfélagið hefur sett reglur um hvaða
menntunarkröfum þurfi að uppfylla til að tryggja að
þeir aðilar sem taka að sér rekstur og umhirðu
véla sé fullnægjandi (STCW). Íslendingar eru
aðilar að alþjóða samþykktum (STCW). Brunavélar
eru að margvíslegri gerð og búnaður tengdur
þeim misjafnlega mikill og margbrotinn eftir gerð og eðli
þeirra verkefna sem brunavélinni er ætlað að
vinna í hverju tilfelli fyrir sig.
Vél sem sett er um borð í skip til framdriftar (knýja
skrúfu) skipsins er kölluð aðalvél, vél
sem er notuð til rafmagnsframleiðslu eða annarra nota um borð
í skipi er nefnd hjálparvél. Í flestum tilfellum
er aðalvélin ein, en hjálpavélar tvær eða
fleiri.
Í mörgum gerðum skipa og báta er rafmagnsframleiðsla
einnig á aðalvél. Í einstaka tilfellum er eingöngu
vél eða vélar til rafmagnsframleiðslu og rafmótor
notaður til að knýja skrúfuna (diesel-electricity).
Til að eftirlit og umhirða geti átt sér stað
þarf að vera gott aðgengi að viðkomandi vél,
vélum, það þarf að vera hægt að fara
hringinn í kringum vélina og huga að hinum margvíslegasta
búnaði sem við hana er tengdur. Í minni vélasölum
þarf að vera yfirsýn allt í kringum vélina
ef ekki er hægt að fara niður í vélasalinn
vegna smæðar vélasalarins.
Nauðsynlegt loftflæði í vélarúm er
mjög áríðandi og á loftinntak að vera
við gagnstæða hlið loftinntaks á vélina
sjálfa, er það til að fá fram lofthreyfingu
í vélarúmið og einnig til að hindra að
í þeim tilfellum að sjór komi innum loftinntak
að sjórinn eigi ekki greiða leið inn á vél.
Stærð loftinntaksops fer eftir aflstærð(kW) vélarinnar
í hverju tilfelli og eru til um það reglur sem ber að
fara eftir. Allar lagnir að og frá vél eiga að vera
úr viðurkenndu efni til að standast hugsanlegan bruna (eldsvoða)
í vélarúmi og til flutnings þess vökva
sem þau flytja, vera tryggilega fest og þétt á
samsetningum svo ekki smiti né leki með þeim. Vélarúm
þurfa að vera máluð í ljósum lit til
að auðvelda umhirðu og eftirlit ef um smitleka frá
rörum eða öðrum vélakerfum er að ræða.
Í hverju felst umhirðan og reglubundið
eftirlit? Því verður leitast við að svara í
eftirfarandi grein.
Þegar komið er um borð í skip eða bát
og ræsa á brunavél ber að hafa eftirfarandi í
huga áður en vélin er ræst.
1. Athuga smurolíu á vélinni:
a) Olíuhæð á kvarða, á að vera
á milli hámarks og lágmarks.
b) Lit á olíu, á að vera dökk brúnleit.
Ekki svört og ekki grá.
Til að ath. smurolíu er notaður sérstakur kvarði
sem oftast er nefndur olíukvarði og er teinn með flatkanti
og merki fyrir hámark og lágmark á þeim enda
sem vísar niður í olíubeðuna (olíupönnuna)
á vélinni. Þessi teinn er tekinn úr slíðri
sínu og olían skoðuð. Olíu hæðin
á að vera á milli hámarks og lágmarks
á kvarðanum.
Ef olían er við lágmark, þá er það
ávísun á að bæta þurfi olíu
á vélina. Eðlilegt er að vél brenni (eyði)
smurolíu þegar hún er í gangi, magn það
sem eðlilegt er að vélin brenni er gefið upp af vélaframleiðanda
og er rétt að kynna sér það. Brenni vélin
meira magni en upp er gefið af vélaframleiðanda er það
vísbending um að vélin sé ekki í fullkomnu
lagi, til dæmis að slit sé komið í strokkfóðringar
og eða bulluhringi.
Ef olíu hæðin er fyrir ofan hámark á kvarða
er það vísbending um að annar vökvi hafi blandast
smurolíunni, ef litur olíunnar er eðlilegur að sjá
er hugsanlegt að smurolían hafi blandast brennsluolíu
sem með einhverjum hætti hefur komist í smurolíubeðuna,
það er óeðlilegt og rýrir smurhæfni
smurolíunnar. Það má oft merkja ef þefað
er af olíukvarðanum ef grunurinn er á rökum reistur
þarf að uppræta lekan og skipta um smurolíu og
setja nýja olíu á vélina.
Ef liturinn er svartur og olían þykk er það vísbending
um að olían sé óhrein af sóti (illa brenndu
eldsneyti). Vélaframleiðandi ráðleggur olíuskipti
eftir ákveðinn keyrslutíma rétt er að fylgja
þeim leiðbeiningum. Sé olían orðin sótug
og svört fyrir uppgefin notkunartíma er það vísbending
um að vélin sé ekki í fullkomnu lagi og sé
tildæmis með slitna bulluhringi og strokkfóðringar.
Ef litur olíunnar er gráleitur er það vísbending
um að vatn eða sjór hafi blandast olíunni. Blandist
vatn olíunni missir smurolían smureiginleika sína
og þarf að uppræta vatnslekann strax og skipta um olíu
og setja nýja smurolíu á vélina.
2. Athuga vatn á vélinni:
a) Vatnsmagn
b) Lit og basastig (sýrustig)
c) Frostþol
Til að athuga vatnsmagnið er tekinn þrýstitappinn
ofanaf þensluboxi vélarinnar og vatnsmagn aðgætt,
á mörgum vélategundum er kvarði á þensluboxinu
sem gefur til kynna æskilega vökvahæð.
Flestar nýrri vélar eru með yfirþrýst vatnskælikerfi
og er því ekki hægt að opna þrýstikútinn
og athuga vatnið eftir að vélin er komin í gang.
Litur er ákvarðaður með sjónskoðun og er
verið að fylgjast með að ekki komi ryðlitur, ekki
komi sótlitur og að ekki komi olíulitur (olíubrák)
á vatnið.
Þegar vatnið hitnar í vélinni losnar súrefni
úr vatninu og getur það valdið tæringu í
vélinni, til að koma í veg fyrir tæringu af völdum
kælivatnsins er sett bætiefni í vatnið sem gerir
vatnið basíst og kemur i veg fyrir að vatnið súrni,
vélaframleiðandi gefur upp hversu basíst vatnið
á að vera, oft er það í kringum 11 mælt
með latmuspappír.
Frostþol er mælt með mælitæki sem hægt
er að fá að láni hjá þjónustuaðila
olíufélaganna, ekki er ástæða til að
mæla frostþol nema einusinni á ári og rétt
að gera það að hausti áður en kólna
fer í veðri.
Í allflestum frostlög er tæringarvarnarefni til að
koma í veg fyrir að kælivatn vélarinnar súrni,tæringarvarnarefnið
hlut leysist á móti súrefninu sem losnar úr
vatninu með tímanum og er því nauðsinlegt
að skipta um kælivatn og frostlög á tveggja til
þriggja ára fresti.
3. Athuga brennsluolíu:
a) magn brennsluolíu
b) ástand brennsluefnis
Brennsluolíubyrgðir þarf að athuga með tillit
til áætlaðs keyrslutíma og ferðaáætlunar.
Athuga þarf ástand brennsluolíunnar með því
að tappa undan byrðargeymum þar sem það er gægt,
annars að aðgæta hvort vatn eða önnur óhreinindi
eru í forsíu (grófsíu).
4. Athuga ræsigjafa fyrir vél, rafgeymir, loftþrýstibúnað, olíuþrýstibúnað.
Að þessu athuguðu er óhætt
að ræsa vélina. Eftir að vélin hefur verið
ræst er ráðlagt að hafa eftirlit með olíuþrýstingi,
snúningshraða, hitastigi og afgashita á meðan vélin
er að ná eðlilegum vinnuhita.
Óráðlegt er að láta vél ganga lengi
án álags.
Heppilegast er að leggja álag á vél fljótlega
eftir gangsetningu, fyrst lítið og auka álagið í
nokkrum þrepum upp í fullt álag ef þess er þörf.
Varast ber að keyra vél á yfirálagi, við
yfirálag reynir mikið á alla slit- og núningsfleti
vélarinnar, hitastig hækkar og málmþensla eykst.
Eftir að vélin er komin í gang og náð
eðlilegum vinnuhita og álagi er það undir búnaðinum
komið hversu mikla ummönnun hann þarf. Á nýrri
vélum hefur í æ ríkara mæli verið
tengdur vélbúnaður til að annast vélgæslu
og með því leyst manninn af hólmi á því
sviði. Þessi vélbúnaður er nefndur viðvörunarbúnaður
(alarm) og lætur vita með hljóð- og ljósmerki
ef hin vöktuðu gildi (hiti, þrýstingur) fara útfyrir
stillt mörk. Þá kemur til kasta mannsins um borð
að grípa inn í atburðarásina, sé það
ekki gert í tæka tíð má búast við
skaða á búnaði og bát. Í mörgum
tilfellum hefur einnig verið tengdur búnaður við vélina
sem stöðvar hana ef viðvörun er ekki sinnt og gildin
fara lengra út fyrir stilltu mörkin fyrir aðvörunarkerfið.
Einnig er hægt að fá vaktbúnað fyrir vélakerfi
til að leysa vaktgæslu alveg af í vélarúmum
í skemmri og lengri tíma.
Almennast er að maðurinn þurfi að hafa eftirlit með
vélbúnaði og þarf að huga að vélbúnaði
smærri báta og skipa tvisvar til fjórum sinnum á
sólahring og oftar á stærri bátum og skipum
með flókinn vélbúnað.
Eftirlitið felst í því að fylgjast með
að ekki sé sjóleki inn í bátinn, sjá
til að austri sem safnast fyrir í bátnum sé dælt
útbyrðis, fylgjast með að engir lekar séu á
lögnum að og frá vél og streymi eldsneytis sé
með eðlilegum hætti. Að öll vélakerfi vinni
með eðlilegum hætti.
Skrá öll frávik og lagfæra eins og tilefni og
þekking leifir.
5. Eitt mikilvægasta atriði við umhirðu
véla og jafnframt það vandasamasta er að velja rétta
smurolíu. Smurolía sem hentar einni vél getur verið
ónothæf á aðra. Það er ekkert eitt sem
slítur vél meir en óhrein smurolía.
Flestar smurolíusíur eru búnar hjárásarloka
sem opnar þegar mismunaþrýstingur yfir síuna
hefur náð hámarki. Eftir að hjárásarlokinn
hefur opnað hringrásar öll olían í kerfinu
ósíuð. Nauðsynlegt er að kynna sér leyfilegan
mismunaþrýsting yfir smurolíusíu viðkomandi
vélar.
Smurolían hefur ákveðna seigju sem hentar viðkomandi
vél, seigjan má hvorki vera of mikil né of lítil.
Seigjan hækkar við lækkandi hitastig og lækkar við
hækkandi hitastig. Til að minnka þessi áhrif er
sett bæti efni í olíuna af framleiðendum og sú
olía er nefnd fjölþykktarolía.
Þegar olía blandast óhreinindum þá hækkar
seigja hennar, þegar smurolía blandast eldsneyti þá
lækkar segja hennar. Í báðum tilfellum minnkar
smurhæfni olíunnar og nauðsynlegt er að endurnýja
hana.20
Smurolían hefur tvennan megin tilgang í vélinni.
Annar er að minnka núningsmótstöðu og hinn
er að flytja í burtu varma sem myndast við núninginn.
6. Kælivatnið er á vélinni til
að koma í veg fyrir misþenslu málma þar
sem varmamyndun er misjöfn og dreifa varmanum um alla málmhluta
vélarinnar, halda hitastigi vélarinnar sem stöðugustu
og flytja út úr vélinni umframvarmann.
7. Brennslu olían er varmagjafi vélarinnar, úr eldsneytinu
verður til allt aflið sem við fáum til ráðstöfunar,
reyndar með réttri blöndu við loft.Til að fá
fullkomin bruna þarf að blanda saman 1kg af olíu á
móti 14kg af lofti.
Nauðsynlegt er að hreinsa óhreinindi úr brennsluolíunni
áður en hún er flutt inn á eldsneytis tæki
og vél. Ráðlagt er að vera með forsíu
sem tekur mest af föstumóhreinindum og allt vatn úr
olíunni og eftir flutnings og fæði dælu systrasíur
sem kallast fínsíur til að taka öll föst óhreinindi
úr brennsluolíunni sem í henni kunna að vera
eftir forsíun.
Það er mín skoðun að flest vandamál varðandi
slit og bilanir í vél eigi rót sína að
rekja til illa hreinsaðrar brennsluolíu. Þar að leiðandi
er ákaflega brýnt að vanda hreinsun olíunnar
og koma þannig í veg fyrir ótímabært
slit og bilanir.