Wassily Kandinsky (1866-1944) var rússneskur listmálari
og grafíklistamaður sem telst meðal mestu áhrifavalda
í myndlist tuttugustu aldar. Kandinsky lagði stund á
tónlist í æsku en síðar sem ungur maður
lærði hann lögfræði og þjóðarhagfræði,
útskrifaðist árið1892. Árið 1897
segir hann skilið lögfræðina og snéri sér
að listnámi sem hafði alla tíð heillaði hann.
Árið 1900 nam Kandinsky við Konunglega listaskólann
í München þar sem hann tók tíma hjá
Franz von Stuck, málara sem vann í anda Arnald Böcklin.
Hafði Arnald Böcklin mikil áhrif á Kandinsky og
voru áhrifin andleg þó svo að þeir hittust
aldrei. Kandinsky upplifði list Böcklin sem rómantíska
og fulla af nýju innihaldi og merkingu. Kandinsky tileinkaði
sér meira að segja sum fræðiorð Böcklins
og notaði í fræðibækur sínar t.d. orðið
“abmalerei”. Kandinsky skrifaði að ef örlögin veittu
honum nægan tíma myndi hann skapa nýtt alþjóðlegt
mál sem þraukaði að eilífu og sífellt
auðga sjálft sig. Þetta mál yrði ekki
esperanto, heldur væri það kallað málverk (malerei)
þessu gamla orði sem hefur verið misnotað og í
því samhengi sem það hefur verið notað hefði
átt að kalla það fölsun (abmalerei).
Þar til nú hefur það samanstaðið af eftirlíkingu,
t.d. hefur litur sjaldan verið tjáningarmáti og þá
sjaldan sem það hefur gerst hefur það verið ómeðvitað.
(Hans Roetheil, Kandinsky bls. 21.) Kandinsky
meinti að litur sem slíkur gæti haft tjáningarríkt
gildi án tillits til forms. Þetta var í fyrsta
skipti sem listamaður hélt því fram að formið
skipti ekki máli.
Árið
1901 gekk Kandinsky í félag ungra myndlistamanna sem var
kallað Phalanx. Félagið rak listaskóla og skipulagði
sýningar sem gáfu ungum listamönnum tækifæri
til að koma sér á framfæri. Kandinsky sýndi
á vegum hópsins, kenndi í skólanum og var forseti
félagsskaparins á árunum 1901 - 1903.
Á árunum 1903-1908 ferðaðist Kandinsky víða
til að fylgjast með hvað var að gerast í listalífi
vesturlanda. Á ferðalögum sínum vann Kandinsky
að hugmyndafræði og tilraunum varðandi list sína.
Þegar Kandinsky kom aftur til Munchen var hann tilbúinn til
að vinna að eigin stíl sem var undir áhrifum frá
litafræði fauvisma, einfaldri og hreinskilni hugmyndafræði
sem rekja má til rússneska arfsins. (Arnason, History
of Modern art, bls. 126-128.)
Kandinsky var meðstofnandi listamannasamtakanna Der Blaue Reiter í
München sem starfrækt voru á árunum 1911-1914.
Auk Kandinsky voru m.a. Klee, Marc, Macke og Alexei von Jewskei félagsmenn.
List þessara manna gekk mikið út á samþættingu
allra þátta í myndverki uns úr yrði heilstætt
og kröftugt myndsvið. Félagið leit ekki
bara til málverksins heldur tók það heilsteypta
afstöðu til allra listgreina. Félagsmennirnir vildu að
listir kæmu fram sem ein heild, þeir litu til þessara
þátta til víðari grunns til að betrumbæta
heiminn. Lögð var áhersla á miðla hinu innra
sjálfi stað þess að móta verkin eftir einhverjum
ákveðnum stefnum og stílum. Kandinsky var mikill hugmyndafræðingur,
hann taldi að maðurinn þyrfti að ná tökum
á innri sýn lífsins til að hann gæti skilgreint
sig sem sérstakt tilverustig en það er það sagði
hann, sem greinir manninn frá dýrum og vélum.
Fram að þessum tíma var lítið um félög
sem horfðu á listina í félagslegu samhengi, þarna
átti sér stað heimspekileg viðhorfsbreyting. Félagið
gaf einnig út bókina “Der Blaue Reiter Almanac” árið
1912, undir ritstjórn Kandinsky og Marc. Bókin byggir á
greinum um mismunandi stíla og stefnur í listum, mismunandi
þjóðir, frumstæða list, barnaskyssur, afríska
og asíulist, tréristur auk greina um tónlist og leiklist.
(Arnason, History of Modern art, bls. 126-127.)
Kandinsky einbeitti
sér að tengingu myndlistar og tónlistar og er það
upphaf hugmyndafræðinnar á bak við abstraktlist.
Árið 1911 gaf Kandinsky út bókina
Hið andlega í listum (Über das Geistige in der Kunst)
þessi bók dreifði hugmyndunum Kandinskys sem nútímalist
er byggð á. Skipta má bókinni í tvo parta,
í fyrri hluta bókarinnar er kall eftir andlegri uppreisn
í málaralist, þar sem listamaðurinn tjáir
sitt innra líf abstrakt þ.e. án nokkurra hlutbundinna
forma, rétt eins og tónlistarmaðurinn getur samið
tónlist óháða hinu verandlega. Í seinni
hluta bókarinnar skýrir Kandinsky frá sálfræðilegri
hlið lita, tungumáli forma og lita, og þeirri ábyrgð
sem listamenn bera. Í bókinni talar hann meðal annars
um að mikil þekking á formum sé ekki markmið
listamanna heldur aðlögunin að formum vegna innri merkingar
þeirra. (Kandinsky, Concerning the spiritual in art, bls 55.)
Það tók Kandinsky næstu fjögur árin
að koma hugmyndum sínum á striga, það að
útrýma hinu hlutbundna í listinni og byggja í
staðinn á innri þörfum. Það er hægt
að segja að Kandinsky sé einn aðal lærimeistari
nútímalistar. Áður hafði Kandinsky málað
myndir sem flokkaðar voru abstrakt-expressjónískar eða
frá 1910. Jafnvel þó að seinni verk Kandinsky
jöfnuðust ekki á við hin áhrifamiklu sköpunarverk
frá 1910-1914 þá hélt hann áfram
að vera virkur og mikilvægur listamaður allt til enda. (Kandinsky,
Concerning the spiritual in art, Inngangsorð.)
Árið 1914 hraktist Kandinsky til Rússlands sökum
fyrri heimstyrjaldarinnar og 1917 réð hin nýja ríkistjórn
landsins hann til að taka þátt í uppbyggingu lista
í landinu. Starfið náði hápunkti þegar
Kandinsky var ráðinn sem prófessor við Háskólann
í Moskvu og 1921 vann hann einnig að uppbyggingu listaháskólans
í Moskvu. Árið 1922 sá Kandinsky ekki
tilgang í að vera lengur í Moskvu því að
stjórnin hætti að veita peninga til uppbyggingar því
ákveðin afturhaldsemi var orðin ríkjandi. Hann
hélt því aftur til Þýskalands þar
sem hann fór að kenna við Bauhausskólann. Hann var
einn aðal áhrifamaðurinn þar á árunum
1923-1928 og kenndi hann við skólann uns honum var lokað
af nasistum árið 1933. Bauhausskólinn lagði áherslu
á að leiða saman iðnhönnun, byggingarlist og myndlist.
Árið 1926 gaf Kandinsky út bókina Punktur og lína
að fleti (Punkt und Linie zu Flache). Þessi bók
tekur á formfræðilegum þáttum og þætti
grafíkur í myndsköpun. Hugmyndafræði
bókarinnar er enn í dag víða lögð til
grundvallar við kennslu í undirstöðuatriðum formfræði.
Bókin hefur verið mikill áhrifavaldur í
listum tuttugustu aldarinnar. Í henni kynnir Kandinsky í
smáatriðum lýsingu á innri hreyfifræði
óhlutbundinna málverka. Með því
að leggja traust á sinn eigin fræðiheiti þróar
hann hugmyndina um að punktur sé frumeining allra málverka.
Á eftir punktinum kemur umfjöllun um línuna, áhrif
krafta á hana, ljóðræn og dramatíst gæði
og form línulegra túlkana. Með sínu djúpa
listræna innsæi bendir Kandinsky á hið órofa
samband á milli frumþátta málverka, efnis og
tíma og samband allra þessara þátta við grundvallarefni
flata sem kallar á innihald listarinnar. Einkennum punkts, línu
og flatar lýsir hann í bókinni punktur og lína
til flatar:
Hinn rúmfræðilegi punktur er ósýnileg eining.
Þess vegna er ekki hægt að skilgreina hann sem efniskenndan,
í hinum efnislega heimi jafngildir hann því engu. Engu
að síður hefur hefur mannleg hefð skapað punktinum
mörg hlutverk. Í okkar skilningi er hinn rúmfræðilegi
punktur auðkenndur með algjörri samþjöppun, það
er að vera eins lítill og mögulegt er. Hinn rúmfræðilegi
punktur er því endanleg og einstök samtenging hljóðs
og þagnar. Það er ástæðan fyrir
efniskennd hins rúmfræðilega punkts í ritmáli,
hlutverk hans í talmáli er að mynda þögn.
Í flæði tungumálsins er punkturinn tákn
rofnunar frumþátta og brú milli eininga.
Punkturinn er því þýðingarmikill í
rituðum texta. Á yfirborðinu er punkturinn ekki annað
en gagnlegt tákn og flyst notagildið milli kynslóða
þar sem táknið er orðið að vana. Innra
gildi punktsins er hamlað af ytra notagildinu. Hlutverk punktsins
sem rittákn sem stendur fyrir þögn er svo afgerandi að
það dregur úr öðrum hlutverkum punktsins.
Öll fyrirbrigði sem lenda í viðjum vanans og
hefða missa tjáningarmöguleikann að vera rannsökuð
í návígi. Við heyrum ekki lengur raddirnar
heldur erum við umlukin þögn. Við erum dæmd
til að vera þrælar hentugleikans og hins gagnlega.
Það er einungis við og við sem óvenjuleg áföll
geta hrist okkur upp úr sinnuleysinu og vakið okkur og innsæis
hæfileika okkar. Það er mjög oft sem að
kröftug áföll duga ekki til að skapa líf í
sinnulausu ástandinu. Ytri áföll svo sem veikindi,
sorg, stríð og ógæfa draga mann tímabundið
í burtu frá hefðbundnum venjum og venjulega upplifir
einstaklingurinn sem að hann hafi orðið fyrir ranglæti.
Þá birtist hin yfirþyrmandi löngun að ná
skjótum bata og hinu týnda jafnvægi daglegra
hefða og yfirgnæfir allar aðrar tilfinningar. Fólk
sem verður fyrir áföllum grefur dýpra tilfinningalega.
Það hefur ekki viðhorfið að líta út
á götu gegnum þröngan ramma og hömlur gluggans
heldur reynir það frekar að fara út og upplifa götuna
og upplifa smæstu einingar sem verða að heild. Raddir
flæða inn frá öllum áttum og orðin bergmála
í söng. Eins og könnuður sem að hættir
sér inn á óþekkt land , gerum við uppgötvanir
í okkar daglega lífi og í umhverfi okkar, hefðbundin
þögn byrjar að tala til okkar með stöðugt skiljanlegra
tali. Dauð merking vaknar verður að lifandi tákni
og það sem var dautt verður aftur á lífi. (Volboudt,
Kandinsky, bls. 88-89)
Hin beina lína kemur víða fyrir í hinni mikilfenglegu
og margbreytilegu náttúru. Það eitt gæti
verið verðugt rannsóknarverkefni. Sérstakur
áhugi listamanna liggur í því að skoða
hvernig sjálfstætt ríki náttúrunnar notar
grunnatriði formfræðinnar; hver eru valin, hvað er innihaldið
og hvernig eru þau sett saman í eina heild. Sköpunarlögmál
náttúrunnar ættu að vera rannsökuð til
samanburðar við lögmál myndlistarinnar frekar en að
bjóða listamanninum möguleikann á að búa
til nákvæma eftirmynd náttúrunnar sem í
flestum tilfellum verður hlutbundin og hamlar samanburðin á
hlutlægu og óhlutlægu. Í þessu
ferli sem ræður úrslitum um mikilvægi abstraktlistar
sjáum við strax hvernig lögmál hliðstæða
og andstæða koma fram á sjónarsviðið
og út frá þeim þróast lögmál
líkingar og andstæða líkt og fært var sönnur
á hér á undan með tilvísun í samsetningu
lína. Aðgerð hins greinilega og sjálfstæða
lögmáls þessara tveggja vettvanga, náttúru
og lista, mun leiða okkur til skilnings á almennum lögmálum
alheimsins og mun sanna samspil lögmálanna við samruna
ytri og innri aðstæðna. Til þessa dags er það
einungis abstraktlistin sem hefur tileinkað sér þessa
stöðu og meðvitandi nýtt sér forréttindi
og skyldur til að binda endi á tilhneiginguna til að birta
nákvæma eftirmynd náttúrunnar. Það
er mikilvægt að láta ekkert atriði sem birtist í
hlutlægri list vera óæðra innra notagildi það
er ógjörningur að víxla innra gildi náttúru
eins vettvangs fyrir ytra gildi annars.
Í náttúrunni birtast línur í óteljandi
búningum innan jurta-, dýra- og steinaríkisins. Skýringarlögun
kristalla er hreint línulegt form. Öll þróun
plantna frá fræi til rótar og út í blaðlegg
byggir á ferlinu frá punkti til línu. Vöxtur
kallar á flóknara netkerfi lína, sjálfstæð
línuleg bygging eins og birtist í æðakerfi laufblaða
eða í mótun barrtrjáa. Lífrænar
línur í samsetningum trjágreina er byggðar á
sömu lögmálum en sýna þó fram á
enn meiri margbreytileika í samsetningu. Eða jafnframt nákvæm
og flókin formmyndun hjá dýrum eins og formfræðilegur
strúktúr kongulóarvefsins. Það er um tvennskonar
andstæður að ræða, lausa samsetningu sjálfstæðra
lína og hönnun uppbyggingar forma sem eru andstæð
nákvæmri byggingu geometrískra forma. Bæði
þessi viðfangsefni samsetninga forma er að finna í
óhlutbundinni list, abstrakt.
Þessi
skyldleiki eða sem sumir myndu kalla einkenni eru öflug sönnun
á sambandinu sem að ríkir milli lögmála náttúru
og lista. En við verðum að gæta okkur á að
draga ekki rangar ályktanir því að munurinn á
list og náttúru liggur ekki í grundvallarlögmálum,
heldur í efniviðnum sem er viðfangsefni þessara lögmála.
Við ættu heldur ekki að missa sjónar af ómissandi
einkennum þessara tveggja efnisgerða í samræmi við
þá ríkjandi kenningu að á meðan frumefnin
í náttúrunni eru á stöðugri hreyfingu
þá eru frumefnin í málverkinu stöðug.
(Volboudt. Kandinsky, bls. 92-93)
Þegar talað er um yfirborðsflöt er átt við
efnisyfirborðið sem myndin hvílir á. Oft er
sagt að hann sé einangraður af tveim láréttum
og tveim lóðréttum línum þannig að hann
verður sjálfstæð eining þar sem umhverfið
hefur takmörkuð áhrif. Þar sem við þekkjum
hlutverk láréttu og lóðréttu línanna
þá þá verður ríkjandi litur yfirborðsflatarins
strax augljós. Ríkjandi þættir einnar víddar
yfirgnæfa ríkjandi þátt annarar þ.e. það
sem er ríkjandi höfðar til breiddar og lengdar og segir
til um hvort ríkjandi litur flatarins virkar kaldur eða heitur.
Þannig koma myndrænir fletir utanfrá inn í andrúmsloft
sem er meira eða minna heitt eða kalt og eru jafnvel innlyksa innan
um fjölda frumþátta og geta ekki afmáð ríkjandi
ástand, þetta eru staðreyndir sem málarar verða
að hafa í huga. Til einföldunar þá er
mælt með möguleikum fjölbreyttra samsetninga fyrirbærisins.
Útbreiðsla virkrar spennu á yfirborðsfletinum sem
hefur kalda eiginleika mun til dæmis alltaf hafa frekar dramatísk
áhrif vegna þess að slík þvingun gefur aukin
einkenni krafts og spennu. Þvingun að þessu tagi
getur jafnvel skapað óþægilega ef ekki óbærilega
tilfinningu.
Það er ferningurinn sem er hlutlægasta form yfirborðsflatar,
það er hinsvegar ekki hægt að skapa algjörlega
hlutlæga samsetningu algjörlega hlutlægra frumþátta
því að algjöri hlutlægni í málverki
er ekki hægt að ná.
Það sem skiptir mestu máli er ekki eðli einstakra
samtengdra frumþátta heldur er það innra eðli
grunnflatar sem er grundvallar mikilvægið og verður að
vera meðhöndlað sem algjörlega óháð
kröftum listamannsins. Á sama tíma er þessi
staðreynd samansafn ótal möguleika á endanlegri
samsetningu. Þetta er byggir all á nokkrum grunn staðreyndum.
Allir grunnfletir eru í aðaldráttum byggðir upp af
tveim lóðréttum og tveim láréttum línum
og hafa þess vegna fjórar hliðar. Hver hlið
gefur frá sér sitt eigið yfirbragð sem flokkast sem
köld eða heit kyrrstaða, það er einnig annar tónn
sem á undantekningarlaust rætur sínar að rekja
til stöðu hinna afmörkuðu lína. Þegar
staða láréttu línanna er til umfjöllunar
er talað um efri og neðri en þegar um lóðréttu
línurnar er að ræða þá er talað um
hægri og vinstri.
Öllum veraldlegum
hlutum verður að vera stýrt með hugtökunum "efri"
og "neðri" því er grunnflöturinn einnig viðfangsefni
slíks ástands þar sem hann er af verandlegu tagi.
Hægt er að útskýra þetta að hluta með
kynningu hugmynda, þar sem einstaklingurinn yfirfærir eigin
athuganir yfir á grunnflötinn. Það virðist
þó mögulegt að rótin liggi dýpra.
Þessi útskýring á verandlegum hlutum gæti
virst öðrum en listamönnum sem einkennileg staðhæfing.
Hægt er að fullyrða að allir listamenn hafi fundið,
óháð dulvitundinni, andadrátt hins hreina grunnflatar
og ábyrgðartilfinningu gagnvart meðferð grunnflatarins
og að öll tilfinningalaus meðhöndlun grunnflatatins mætti
kalla morðtilraun. Listamaðurinn upplifir þá
sælutilfinningu að frjóvga grunnflötinn með hugmyndum
sínum og þannig færis einföld og hrein einkenni
grunnflatarins yfir á annað tilverustig sem nú birtir
persónueinkenni listamannsins. (Volboudt, Kandinsky, bls.
95-96)
Í Bauhaus kenndi Kandinsky formfræði út frá
bókinni Punktur og lína að fleti. Bókina
sagði Kandinsky byggja á tveim frumþáttum sem eru
frumatriði allra málverka og án þessara frumþátta
væri byrjunin ógerleg um leið og þeir mynda endanlegt
efni fyrir ósjálfstæða gerð af málverki
- grafíkina. Þess vegna verðum við að byrja
að rannsaka frumeiningu málverksins - punktinn. Fyrirmyndar
rannsóknir byggjast, í fyrsta lagi á einangrun, það
er að kanna frumeindirnar út frá hverju sérstæðu
fyrirbæri. Í öðru lagi á samantekt,
það er að kanna gagnkvæm tengsl og áhrif á
milli fyrirbæra. Í þriðja lagi eru það
almennar niðurstöður sem dregnar eru frá könnunum
fyrsta og annars þáttar.
Verkefnin í
bókinni eru ætluð fyrir fyrstu tvo þættina
því efni bókarinnar er ekki ætlað að
ná yfir þriðja þáttinn enda er það
rannsóknarþáttur sem sífellt vinnur að því
að tengja saman fyrirfram gefna kunnáttu við athuganir og
störf daglegs lífs. Markmið bókarinnar er
að benda á almenn og undirstöðuatriði grafískrar
frumþátta, í fyrsta lagi óhlutbundið þ.e.
einangrað frá hlutbundnu umhverfi, efni og formi. Í
öðru lagi út frá fletinum, áhrifum af grundvallar
einkennum flata. (Kandinsky, punktur og lína a› fleti, bls
20-21).
Þegar Kandinsky gekk til liðs við Bauhaus má segja
að einskonar endurfæðing í list hans hafi átt
sér stað. Hann byrjaði að mála myndir sem
einkenndust af ofsafenginni fegurð, agaðri ástríðu
og mikilli kunnáttu. Kandinsky vann með þessum stíl
allt til enda. Eftir lokun Bauhaus flutti Kandinsky til Parísar
þar sem hann bjó og vann allt til dauðadags þann
13. desember 1944. (Hans Roetheil, Kandinsky bls. 22.)