Wassily Kandinsky

    Wassily Kandinsky  (1866-1944) var rússneskur listmálari og grafíklistamaður sem telst meðal mestu áhrifavalda í myndlist tuttugustu aldar.  Kandinsky lagði stund á tónlist í æsku en síðar sem ungur maður lærði hann lögfræði og þjóðarhagfræði, útskrifaðist árið1892.  Árið 1897 segir hann skilið lögfræðina og snéri sér að listnámi sem hafði alla tíð heillaði hann. Árið 1900 nam Kandinsky við Konunglega listaskólann í München þar sem  hann tók tíma hjá Franz von Stuck, málara sem vann í anda Arnald Böcklin. Hafði Arnald Böcklin mikil áhrif á Kandinsky og voru áhrifin andleg þó svo að þeir hittust aldrei.  Kandinsky upplifði list Böcklin sem rómantíska og fulla af nýju innihaldi og merkingu. Kandinsky tileinkaði sér meira að segja sum fræðiorð Böcklins og notaði í fræðibækur sínar t.d. orðið “abmalerei”.  Kandinsky skrifaði að ef örlögin veittu honum nægan tíma myndi hann skapa nýtt alþjóðlegt mál sem þraukaði að eilífu og sífellt auðga sjálft sig.  Þetta mál yrði ekki esperanto, heldur væri það kallað málverk (malerei)  þessu gamla orði sem hefur verið misnotað og í því samhengi sem það hefur verið notað hefði átt að kalla það fölsun (abmalerei).  Þar til nú hefur það samanstaðið af eftirlíkingu, t.d. hefur litur sjaldan verið tjáningarmáti og þá sjaldan sem það hefur gerst hefur það verið ómeðvitað. (Hans Roetheil, Kandinsky bls. 21.)   Kandinsky meinti að litur sem slíkur gæti haft tjáningarríkt gildi án tillits til forms.  Þetta var í fyrsta skipti sem listamaður hélt því fram að formið skipti ekki máli.
 Árið 1901 gekk Kandinsky í félag ungra myndlistamanna sem var kallað Phalanx. Félagið rak listaskóla og skipulagði sýningar sem gáfu ungum listamönnum tækifæri til að koma sér á framfæri.  Kandinsky sýndi á vegum hópsins, kenndi í skólanum og var forseti félagsskaparins á árunum 1901 - 1903.   Á árunum 1903-1908 ferðaðist Kandinsky víða til að fylgjast með hvað var að gerast í listalífi vesturlanda.  Á ferðalögum sínum vann Kandinsky að hugmyndafræði og tilraunum varðandi list sína.  Þegar Kandinsky kom aftur til Munchen var hann tilbúinn til að vinna að eigin stíl sem var undir áhrifum frá litafræði fauvisma, einfaldri og hreinskilni hugmyndafræði sem rekja má til rússneska arfsins. (Arnason, History of Modern art, bls.  126-128.)
    Kandinsky var meðstofnandi listamannasamtakanna Der Blaue Reiter í München sem starfrækt voru á árunum 1911-1914.  Auk Kandinsky voru m.a. Klee, Marc, Macke og Alexei von Jewskei félagsmenn. List þessara manna gekk mikið út á samþættingu allra þátta í myndverki uns úr yrði heilstætt og kröftugt myndsvið.   Félagið leit ekki bara til málverksins heldur tók það heilsteypta afstöðu til allra listgreina. Félagsmennirnir vildu að listir kæmu fram sem ein heild, þeir litu til þessara þátta til víðari grunns til að betrumbæta heiminn. Lögð var áhersla á miðla hinu innra sjálfi stað þess að móta verkin eftir einhverjum ákveðnum stefnum og stílum. Kandinsky var mikill hugmyndafræðingur, hann taldi að maðurinn þyrfti að ná tökum á innri sýn lífsins til að hann gæti skilgreint sig sem sérstakt tilverustig en það er það sagði hann, sem greinir manninn frá dýrum og vélum.  Fram að þessum tíma var lítið um félög sem horfðu á listina í félagslegu samhengi, þarna átti sér stað heimspekileg viðhorfsbreyting. Félagið gaf einnig út bókina “Der Blaue Reiter Almanac” árið 1912, undir ritstjórn Kandinsky og Marc. Bókin byggir á greinum um mismunandi stíla og stefnur í listum, mismunandi þjóðir, frumstæða list, barnaskyssur, afríska og asíulist, tréristur auk greina um tónlist og leiklist. (Arnason, History of Modern art, bls.  126-127.)
Kandinsky einbeitti sér að tengingu myndlistar og tónlistar og er það upphaf hugmyndafræðinnar á bak við abstraktlist.  Árið 1911 gaf  Kandinsky út bókina  Hið andlega í listum (Über das Geistige in der Kunst) þessi bók dreifði hugmyndunum Kandinskys sem nútímalist er byggð á. Skipta má bókinni í tvo parta, í fyrri hluta bókarinnar er kall eftir andlegri uppreisn í málaralist, þar sem listamaðurinn tjáir sitt innra líf abstrakt þ.e. án nokkurra hlutbundinna forma, rétt eins og tónlistarmaðurinn getur samið tónlist óháða hinu verandlega. Í seinni hluta bókarinnar skýrir Kandinsky frá sálfræðilegri hlið lita, tungumáli forma og lita, og þeirri ábyrgð sem listamenn bera. Í bókinni talar hann meðal annars um að mikil þekking á formum sé ekki markmið listamanna heldur aðlögunin að formum vegna innri merkingar þeirra. (Kandinsky, Concerning the spiritual in art, bls 55.)
    Það tók Kandinsky næstu fjögur árin að koma hugmyndum sínum á striga, það að útrýma hinu hlutbundna í listinni og byggja í staðinn á innri þörfum.  Það er hægt að segja að Kandinsky sé einn aðal lærimeistari nútímalistar.  Áður hafði Kandinsky málað myndir sem flokkaðar voru abstrakt-expressjónískar eða frá 1910.  Jafnvel þó að seinni verk Kandinsky jöfnuðust ekki á við hin áhrifamiklu sköpunarverk frá 1910-1914  þá hélt hann áfram að vera virkur og mikilvægur listamaður allt til enda. (Kandinsky, Concerning the spiritual in art,  Inngangsorð.)
    Árið 1914 hraktist Kandinsky til Rússlands sökum fyrri heimstyrjaldarinnar og 1917 réð hin nýja ríkistjórn landsins hann til að taka þátt í uppbyggingu lista í landinu.  Starfið náði hápunkti þegar Kandinsky var ráðinn sem prófessor við Háskólann í Moskvu og 1921 vann hann einnig að uppbyggingu listaháskólans í  Moskvu.  Árið 1922 sá Kandinsky ekki tilgang í að vera lengur í Moskvu því að stjórnin hætti að veita peninga til uppbyggingar því ákveðin afturhaldsemi var orðin ríkjandi.  Hann hélt því aftur til Þýskalands þar sem hann fór að kenna við Bauhausskólann. Hann var einn aðal áhrifamaðurinn þar á árunum 1923-1928 og kenndi hann við skólann uns honum var lokað af nasistum árið 1933. Bauhausskólinn lagði áherslu á að leiða saman iðnhönnun, byggingarlist og myndlist.
     Árið 1926 gaf Kandinsky út bókina Punktur og lína að fleti (Punkt und Linie zu Flache).  Þessi bók tekur á formfræðilegum þáttum og þætti grafíkur í myndsköpun.  Hugmyndafræði bókarinnar er enn í dag víða lögð til grundvallar við kennslu í undirstöðuatriðum formfræði. Bókin  hefur verið mikill áhrifavaldur í listum tuttugustu aldarinnar. Í henni kynnir Kandinsky í smáatriðum lýsingu á innri hreyfifræði óhlutbundinna málverka.   Með því að leggja traust á sinn eigin fræðiheiti  þróar hann hugmyndina um að punktur sé  frumeining allra málverka.  Á eftir punktinum kemur umfjöllun um línuna, áhrif krafta á hana, ljóðræn og dramatíst gæði og form línulegra túlkana.  Með sínu djúpa listræna innsæi bendir Kandinsky á hið órofa samband á milli frumþátta málverka, efnis og tíma og samband allra þessara þátta við grundvallarefni flata sem kallar á innihald listarinnar. Einkennum punkts, línu og flatar lýsir hann í bókinni punktur og lína til flatar:
     Hinn rúmfræðilegi punktur er ósýnileg eining.  Þess vegna er ekki hægt að skilgreina hann sem efniskenndan, í hinum efnislega heimi jafngildir hann því engu. Engu að síður hefur hefur mannleg hefð skapað punktinum mörg hlutverk.  Í okkar skilningi er hinn rúmfræðilegi punktur auðkenndur með algjörri samþjöppun, það er að vera eins lítill og mögulegt er.  Hinn rúmfræðilegi punktur er því endanleg og einstök samtenging hljóðs og þagnar.  Það er ástæðan fyrir efniskennd hins rúmfræðilega punkts í ritmáli, hlutverk hans í talmáli er að mynda þögn.  Í flæði tungumálsins er punkturinn tákn  rofnunar frumþátta og brú milli  eininga.  Punkturinn er því þýðingarmikill í rituðum texta.  Á yfirborðinu er punkturinn ekki annað en gagnlegt tákn og flyst notagildið milli kynslóða þar sem táknið er orðið að vana.  Innra gildi punktsins er hamlað af ytra notagildinu.  Hlutverk punktsins sem rittákn sem stendur fyrir þögn er svo afgerandi að það dregur úr öðrum hlutverkum punktsins.  Öll fyrirbrigði sem lenda í viðjum vanans  og hefða missa tjáningarmöguleikann að vera rannsökuð í návígi.  Við heyrum ekki lengur raddirnar heldur erum við umlukin þögn.   Við erum dæmd til að vera þrælar hentugleikans og hins gagnlega.  Það er einungis við og við sem óvenjuleg áföll geta hrist okkur upp úr sinnuleysinu og vakið okkur og innsæis hæfileika okkar.  Það er mjög oft sem að kröftug áföll duga ekki til að skapa líf í sinnulausu ástandinu.  Ytri áföll svo sem veikindi, sorg, stríð og ógæfa draga mann tímabundið í burtu frá hefðbundnum venjum og venjulega upplifir einstaklingurinn sem að hann hafi orðið fyrir ranglæti. Þá birtist hin yfirþyrmandi löngun að ná skjótum bata og hinu týnda  jafnvægi daglegra hefða og yfirgnæfir allar aðrar tilfinningar.  Fólk sem verður fyrir áföllum grefur dýpra tilfinningalega.  Það hefur ekki viðhorfið að líta út á götu gegnum þröngan ramma og hömlur gluggans heldur reynir það frekar að fara út og upplifa götuna og upplifa smæstu einingar sem verða að heild.  Raddir flæða inn frá öllum áttum og orðin bergmála í söng.  Eins og könnuður sem að hættir sér inn á óþekkt land , gerum við uppgötvanir í okkar daglega lífi og í umhverfi okkar, hefðbundin þögn byrjar að tala til okkar með stöðugt skiljanlegra tali.  Dauð merking vaknar verður að lifandi tákni og það sem var dautt verður aftur á lífi. (Volboudt, Kandinsky, bls. 88-89)
      Hin beina lína kemur víða fyrir í hinni mikilfenglegu og margbreytilegu náttúru.  Það eitt gæti verið verðugt rannsóknarverkefni.  Sérstakur áhugi listamanna liggur í því að skoða hvernig sjálfstætt ríki náttúrunnar notar grunnatriði formfræðinnar; hver eru valin, hvað er innihaldið og hvernig eru þau sett saman í eina heild.  Sköpunarlögmál náttúrunnar ættu að vera rannsökuð til samanburðar við lögmál myndlistarinnar frekar en að bjóða listamanninum möguleikann á að búa til nákvæma eftirmynd náttúrunnar sem í flestum tilfellum verður hlutbundin og hamlar samanburðin á hlutlægu og óhlutlægu.   Í þessu ferli sem ræður úrslitum um mikilvægi abstraktlistar sjáum við strax hvernig lögmál hliðstæða og andstæða koma fram á sjónarsviðið  og út frá þeim þróast lögmál líkingar og andstæða líkt og fært var sönnur á hér á undan með tilvísun í samsetningu lína.  Aðgerð hins greinilega og sjálfstæða lögmáls þessara tveggja vettvanga, náttúru og lista, mun leiða okkur til skilnings á almennum lögmálum alheimsins og mun sanna samspil lögmálanna við samruna ytri og innri aðstæðna.  Til þessa dags er það einungis abstraktlistin sem hefur tileinkað sér þessa stöðu og meðvitandi nýtt sér forréttindi og skyldur til að binda endi á tilhneiginguna til að birta nákvæma eftirmynd náttúrunnar.  Það er mikilvægt að láta ekkert atriði sem birtist í hlutlægri list vera óæðra innra notagildi það er ógjörningur að víxla innra gildi náttúru eins vettvangs fyrir ytra gildi annars.
     Í náttúrunni  birtast línur í óteljandi búningum innan jurta-, dýra- og steinaríkisins. Skýringarlögun kristalla er hreint línulegt form.  Öll þróun plantna frá fræi til rótar og út í blaðlegg byggir á ferlinu frá punkti til línu.  Vöxtur kallar á flóknara netkerfi lína, sjálfstæð línuleg bygging eins og birtist í æðakerfi laufblaða eða í mótun barrtrjáa.  Lífrænar línur í samsetningum trjágreina er byggðar á sömu lögmálum en sýna þó fram á enn meiri margbreytileika í samsetningu. Eða jafnframt nákvæm og flókin formmyndun hjá dýrum eins og formfræðilegur strúktúr kongulóarvefsins. Það er um tvennskonar andstæður að ræða, lausa samsetningu sjálfstæðra lína og hönnun uppbyggingar forma sem eru andstæð nákvæmri byggingu geometrískra forma.  Bæði þessi viðfangsefni samsetninga forma er að finna í óhlutbundinni list, abstrakt.
 Þessi skyldleiki eða sem sumir myndu kalla einkenni eru öflug sönnun á sambandinu sem að ríkir milli lögmála náttúru og lista. En við verðum að gæta okkur á að draga ekki rangar ályktanir því að munurinn á list og náttúru liggur ekki í grundvallarlögmálum, heldur í efniviðnum sem er viðfangsefni þessara lögmála. Við ættu heldur ekki að missa sjónar af ómissandi einkennum þessara tveggja efnisgerða í samræmi við þá ríkjandi kenningu að á meðan frumefnin í náttúrunni eru á stöðugri hreyfingu þá eru frumefnin í málverkinu stöðug. (Volboudt. Kandinsky, bls. 92-93)
     Þegar talað er um yfirborðsflöt er átt við efnisyfirborðið sem myndin hvílir á.  Oft er sagt að hann sé einangraður af tveim láréttum og tveim lóðréttum línum þannig að hann verður sjálfstæð eining þar sem umhverfið hefur takmörkuð áhrif.  Þar sem við þekkjum hlutverk láréttu og lóðréttu línanna þá þá verður ríkjandi litur yfirborðsflatarins strax augljós.  Ríkjandi þættir einnar víddar yfirgnæfa ríkjandi þátt annarar þ.e. það sem er ríkjandi höfðar til breiddar og lengdar og segir til um hvort ríkjandi litur flatarins virkar kaldur eða heitur.  Þannig koma myndrænir fletir utanfrá inn í andrúmsloft sem er meira eða minna heitt eða kalt og eru jafnvel innlyksa innan um fjölda frumþátta og geta ekki afmáð ríkjandi ástand, þetta eru staðreyndir sem málarar verða að hafa í huga.  Til einföldunar þá er mælt með möguleikum fjölbreyttra samsetninga fyrirbærisins.  Útbreiðsla virkrar spennu á yfirborðsfletinum sem hefur kalda eiginleika mun til dæmis alltaf hafa frekar dramatísk áhrif vegna þess að slík þvingun gefur aukin einkenni krafts og spennu.  Þvingun að þessu tagi getur jafnvel skapað óþægilega ef ekki óbærilega tilfinningu.
     Það er ferningurinn sem er hlutlægasta form yfirborðsflatar, það er hinsvegar ekki hægt að skapa algjörlega hlutlæga samsetningu algjörlega hlutlægra frumþátta því að algjöri hlutlægni í málverki er ekki hægt að ná.
    Það sem skiptir mestu máli er ekki eðli einstakra samtengdra frumþátta heldur er það innra eðli grunnflatar sem er grundvallar mikilvægið og verður að vera meðhöndlað sem algjörlega óháð kröftum listamannsins.  Á sama tíma er þessi staðreynd samansafn ótal möguleika á endanlegri samsetningu.  Þetta er byggir all á nokkrum grunn staðreyndum.  Allir grunnfletir eru í aðaldráttum byggðir upp af tveim lóðréttum og tveim láréttum línum og hafa þess vegna fjórar hliðar.  Hver hlið gefur frá sér sitt eigið yfirbragð sem flokkast sem köld eða heit kyrrstaða, það er einnig annar tónn sem á undantekningarlaust rætur sínar að rekja til stöðu hinna afmörkuðu lína.  Þegar staða láréttu línanna er til umfjöllunar er talað um efri og neðri en þegar um lóðréttu línurnar er að ræða þá er talað um hægri og vinstri.
 Öllum veraldlegum hlutum verður að vera stýrt með hugtökunum "efri" og "neðri" því er grunnflöturinn einnig  viðfangsefni slíks ástands þar sem hann er af verandlegu tagi.  Hægt er að útskýra þetta að hluta með kynningu hugmynda, þar sem einstaklingurinn yfirfærir eigin athuganir yfir á grunnflötinn.  Það virðist þó mögulegt að rótin liggi dýpra.  Þessi útskýring á verandlegum hlutum gæti virst öðrum en listamönnum sem einkennileg staðhæfing.  Hægt er að fullyrða að allir listamenn  hafi fundið, óháð dulvitundinni, andadrátt hins hreina grunnflatar og ábyrgðartilfinningu gagnvart meðferð grunnflatarins og að öll tilfinningalaus meðhöndlun grunnflatatins mætti kalla morðtilraun.  Listamaðurinn upplifir þá sælutilfinningu að frjóvga grunnflötinn með hugmyndum sínum og þannig færis einföld og hrein einkenni grunnflatarins yfir á annað tilverustig sem nú birtir persónueinkenni listamannsins. (Volboudt, Kandinsky, bls. 95-96)
      Í Bauhaus kenndi Kandinsky formfræði  út frá bókinni Punktur og lína að fleti.  Bókina sagði Kandinsky byggja á tveim frumþáttum sem eru frumatriði allra málverka og án þessara frumþátta væri byrjunin ógerleg um leið og þeir mynda endanlegt efni fyrir ósjálfstæða gerð af málverki - grafíkina.  Þess vegna verðum við að byrja að rannsaka frumeiningu málverksins - punktinn.  Fyrirmyndar rannsóknir byggjast, í fyrsta lagi á einangrun, það er að kanna frumeindirnar út frá hverju sérstæðu fyrirbæri.  Í öðru lagi á samantekt, það er að kanna gagnkvæm tengsl og áhrif á milli fyrirbæra. Í þriðja lagi eru það almennar niðurstöður sem dregnar eru frá könnunum fyrsta og annars þáttar.
Verkefnin í bókinni eru ætluð fyrir fyrstu tvo þættina því efni bókarinnar er ekki ætlað að ná yfir þriðja þáttinn enda er það rannsóknarþáttur sem sífellt vinnur að því að tengja saman fyrirfram gefna kunnáttu við athuganir og störf daglegs lífs.  Markmið bókarinnar er að benda á  almenn og undirstöðuatriði grafískrar frumþátta, í fyrsta lagi óhlutbundið þ.e. einangrað frá hlutbundnu umhverfi, efni og formi.  Í öðru lagi út frá fletinum, áhrifum af grundvallar einkennum flata. (Kandinsky, punktur og lína a› fleti, bls 20-21).
     Þegar Kandinsky gekk til liðs við Bauhaus má segja að einskonar endurfæðing í list hans hafi átt sér stað.  Hann byrjaði að mála myndir sem einkenndust af ofsafenginni fegurð, agaðri ástríðu og mikilli kunnáttu.  Kandinsky vann með þessum stíl allt til enda. Eftir lokun Bauhaus flutti Kandinsky til Parísar þar sem hann bjó og vann allt til dauðadags þann 13. desember 1944. (Hans Roetheil, Kandinsky bls. 22.)