Hlutverk myndmenntakennslu í grunnskólum

Myndmennt er kennd í grunnskólum á Íslandi. Skiptar skoðanir hafa verið um hvað eigi að leggja áherslu á í myndmenntatímum. Sá þáttur sem hefur verið veigamestur í gegnum tíðina er myndsköpun nemenda.
     Í bók sinni, Teaching Creative Art in Schools, setja Arthur Eccot og Rosalind Eccot fram þá skoðun að það eigi að leggja áherslu á að leyfa börnum að tjá sig á myndrænan hátt. (Eccott. Teaching Creative Art in Schools. 1969. 7-10.)  Þau telja að markviss kennsla þar sem nemendum eru kenndir grunnþættir myndlistar s.s formfræði, litafræði og myndbygging geti haft neikvæðar afleiðingar fyrir nemendur. Nemendur missi eiginleikann til að tjá sig á myndrænan hátt þar sem þeir verða of uppteknir við að hugsa um hvort þeir séu að gera rétt eða rangt. Arthur og Rosalind Eccot telja að grunnþætti myndlista eigi eingöngu að kenna í sérstökum listaskólum.
     Evelyn Gibbs, lektor yfir myndmennt í Goldsmith´s College í Bretlandi, leggur einnig mikla áherslu á frjálsa sköpun nemenda á myndrænan hátt. (Gibbs, Evelyn. The teaching of Art in Schools. 1958. 5-7. ) Í bók sinni The teaching of Art in Schools heldur hún því fram að öll börn búi yfir listrænum hæfileikum. Það eina sem þurfi að gera sé að leyfa þessum hæfileikum að njóta sín í frjálsri myndsköpun barnanna. Hún leggur áherslu á að nemendur kynnist sem flestum efnum til myndsköpunar. Gibbs tekur í sama streng og Arthur og Rosalind Eccot um að of mikil áhersla á beina kennslu geti eyðilagt listræna hæfileika barnanna.
     Bæði Eccot og Gibbs eru í raun að mótmæla þeim aðferðum sem voru algengar í myndmenntakennslu fyrr á tímum þegar megináhersla var lögð á færni nemenda. Kennslunni var algjörlega stýrt af kennara og nemendur leystu verkefni eftir nákvæmum fyrirmælum. Nemendur fengust við verkefni sem eingöngu byggðu á tækni. Áhersla var lögð á teikningu og nákvæmar eftirlíkingar. Nú til dags eru flestir sammála um að frjáls myndsköpun nemenda sé mikilvægur þáttur en ekki sá eini sem myndmenntarkennsla þarf að taka á. Harry S. Broudy hefur velt fyrir sér hlutverki myndmenntarkennslu í grunnskólum. (Day, Michael. Children and their Art.  37-38).  Hann heldur því fram, að þar sem myndmennt er grein innan grunnskólans sé ekki vafi á því að kennslan þurfi að vera markviss og markmið hennar skýr og fyrirfram ákveðin. Ef myndmenntartímar ganga út það, að leyfa nemendum að slappa af og fá útrás eftir erfiðan skóladag, þá á myndmenntarkennsla ekki rétt á sér innan grunnskólans að mati Harry. Nemendur geti slappað af og fengið útrás svo víða að ekki sé ástæða til að hafa sérstaka tíma innan grunnskólans til að fullnægja þeirri þörf.
     The National Endowment for the Arts leggur áherslu á að myndmenntarkennsla í grunnskóla þurfi að vera margþætt. Stofnunin hefur sett fram eftirfarandi fjögur meginmarkmið sem kennslan ætti að stefna að. (Dobbs, Stephen Mark. The D.B.A.E. Handbook. 1991. 10-11. )
     Menning: Með því að rýna í list er unnt að greina þróun menningar í ólíkum löndum. Skoðun listaverka frá ólíkum menningarheimum eykur víðsýni nemenda á þann heim sem við lifum í. Við slíka skoðun fá nemendur ekki aðeins tækifæri til að skilja sjálfa sig og arfleið sína betur, heldur kynnast þeir mismunandi hugmyndum og tjáningarleiðum sem gefa til kynna ólíkar hefðir og ólíka menningarheima.
     Sköpun: Nemendur öðlast reynslu í að segja frá og tjá hugsanir, tilfinningar og gildi á myndrænan hátt. Tilgangur þess að gefa sköpunargleði lausan tauminn er ekki sá að leyfa nemendum að kynnast ólíkum efnum til að skapa úr heldur eiga þeir að gera ákveðnar æfingar þar sem reynir á leikni, tækni, og efnismeðferð. Með slíkri vinnu fá nemendur tækifæri til að virkja hug, hjarta og hönd.
     Samskipti: Með listkennslu fær kennari tækifæri til að opna dyr myndræns heims fyrir nemendum. Í þeim heimi er að finna ótal mikilvæg skilaboð sem t.d. sjónvarp og tölvusamskipti geta flutt milli einstaklinga óháð landamærum. Listin opnar fyrir möguleika á samskiptum þar sem ólíkum hugmyndum, tilfinningum og gildum er komið á framfæri á myndrænan hátt. Nemendur þurfa að vera læsir á umhverfi sitt til þess að geta skilið nútímasamfélag og verið virkið þátttakendur í því.
     Val: Með markvissri listkennslu geta nemendur lært að velja og meta á gagnrýnan hátt í stað þess að láta persónulegan og huglægan smekk ráða. Hægt er að kenna gagnrýna hugsun á marga vegu en þar sem listin er svo fjölbreytt getur hún hjálpað nemendum til að gera sér grein fyrir að vandamál má leysa á marga vegu og að öll vandamál má leysa á einhvern hátt.
     Eiríkur Þorláksson, listfræðingur, tekur undir það sjónarmið að myndmenntarkennsla þurfi að vera markviss og reyna á annað og meira en myndsköpun nemenda. (Eiríkur Þorláksson. Nauðsyn listkennslu á grunnskólastigi. 1994. 32-33.) Hann er sammála Broudy um það, að ef myndmennt byggi ekki á markvissri kennslu, eigi hún ekki rétt á sér innan grunnskólans. Eiríkur leggur áherslu á að hnitmiðuð myndmenntarkennsla sé nauðsynlegur hluti af þeirri undirstöðu sem grunnskólinn á að skila til allra nemenda sinna. Hann telur að allir þjóðfélagsþegnar þurfi að vera læsir á umhverfi sitt og hæfir til að njóta þess í gegnum listræna upplifun, rétt eins og allir þurfa að kunna að lesa, skrifa og reikna. Þjóðfélagið er að stórum hluta byggt á myndrænni reynslu mannsins en við hana bætist í sífellu ný upplifun: úr náttúrunni, úr prentuðum miðlum, af listaverkum og nytjahlutum, úr sjónvarpi, kvikmyndum, af auglýsingaspjöldum, úr tölvum o.s.frv.
     Markmið myndmenntakennslu á að vera að kynna öllum nemendum þau hugtök sem þarf til þess að þekkja, skilja og njóta listrænnar upplifunar í umhverfinu. Fræðsla um eðli og gildi myndlistar er, að mati Eiríks, nauðsynleg til að nemendur geti myndað sér sjálfstæðar skoðanir, notið listarinnar og fjallað um hana á sama hátt og þeir eiga að geta fjallað t.d. um bókmenntir eða sögu. Hann leggur áherslu á jafnvægi á milli huglæga og verklega þáttarins í myndmenntarkennslu grunnskóla. Lesa má úr grein Eiríks að hann aðhyllist kennsluaðferð sem nefnist Discipline-Based Art Education (D.B.A.E.). (Jeffers, Carol S. Child-centered and D.B.A.E   1990. 17-19.)  Hún hefur verið í umræðunni um myndmenntarkennslu og mætti þýða heiti hennar sem markvissa myndmenntarkennslu. Þessi kennsluaðferð skiptist í meginatriðum upp í fjóra flokka: myndsköpun, listasögu, fagurfræði og listagagnrýni. Þessir flokkar eru samtvinnaðir og ætlast er til að þeir séu sameinaðir við kennslu. Nemendur eru þjálfaðir í að skapa list, greina, túlka og meta eiginleika sjónrænna forma, þekkja og skilja hlutverk lista í samfélagi. Skilja sérkenni náttúrufegurðar og hvernig fólk getur metið þessa þætti á rökrænum grunni. (Dobbs, Stephen Mark. The D.B.A.E. Handbook. 1991. 9.) Til þess að þessum markmiðum sé náð eiga nemendur að: búa til list (myndsköpun), bregðast við list og dæma um eiginleika og samspil forma (listagagnrýni), öðlast þekkingu um framlag listamanna til menningar og samfélags (listasaga) og skilja hvernig fólk rökstyður tilgang lista (fagurfræði).
     Eitt af frumskilyrðum þess að nemendur geti skapað, gagnrýnt og skilið list er að þeir læri og skilji hugtök og orðaforða sem er notaður við kennslu grunnþátta myndlistar. (Hamblen, Karen A. What does D.B.A.E teach? . 1988. 24. ) Samkvæmt kenningum Discipline-Based Art Education ber að leggja höfuðáherslu á að myndmenntarkennsla sé skipulegt og fræðilegt nám frá upphafi skólagöngu. Með því megi veita nemendum markvissa menntun í að skoða, skilja, gagnrýna og skapa list.
Hver er tilgangur markvissrar myndmenntakennslu?

Gagnrýnin hugsun nemenda er eitt af höfuðmarkmiðum grunnskólans. Námið á meðal annars að skila nemendum þeirri aðferðafræði sem gagnrýnin hugsun hvílir á innan hverrar námsgreinar fyrir sig. Í stærðfræðikennslu er nemendum kennd aðferðafræði rökhugsunar, við tungumálakennslu er nemendum kennd málfræðikerfi og hvernig hið talaða og ritaða mál lýtur ákveðnum reglum innan málfræðikerfanna. Við tónlistarkennslu er kennd tónfræði sem lýtur ákveðnum stærðfræðilegum lögmálum, bragfræði kennir að raða upp orðum og setningum þannig að þau rími saman og lúti reglum um stuðla og höfuðstafi og svo mætti áfram telja upp aðferðafræði sem námsgreinar innan grunnskólans byggja á.
     Markviss myndmenntakennsla í grunnskólum byggir einnig á ákveðinni aðferðafræði. Kennsluheftið sem hér er sett fram er okkar framlag til markvissrar myndmenntakennslu á grunnskólastigi. Markmið þess er að hjálpa myndmenntakennurum að kynna grunnatriði myndlistar fyrir nemendum og skapa þeim þannig grunn til þess að byggja á listrænan skilning.  Hugmyndafræðin er sótt í smiðju D.B.A.E. og fleiri aðila sem nefndir eru hér að framan. Við teljum hugtökin punkt, línu og flöt vera grunnhugtök, sem getið opnað nemendum nýjar víddir í myndsköpun og skilning á listasögu, fagurfræði og listgagnrýni. Sköpunin, fagurfræðin, listgagnrýnin og sagan eru þau viðfangsefni sem að okkar mati eiga að mynda hornsteina myndmenntakennslunnar. Grunnhugtökin sem við kynnum eru lykillinn sem getur opnað viðfangsefnin fyrir hinum almenna nemanda.
     Skilningurinn á hugtökunum og orðaforði myndlistarinnar haldast að okkar mati í hendur. Það er að segja: nemandi getur ekki náð tökum á orðaforðanum án þess að skilja og þekkja hugtökin á bak við hann og hugtökunum verður ekki beitt við leik og starf án þess að til staðar sé orðaforði til þess að tjá þau .