tunglið

Tunglið ~ myndun þess og gerð

Tunglið er í um 384.000 km fjarlægð frá jörðu (meðalfjarlægð). Það er miklu minna en jörðin, 3476 km í þvermál (þvermál jarðar er 12.756 km um miðbaug) . Aðdráttarkraftur þess er aðeins 1/6 af því sem hann er á jörðinni.

Snúningur Tunglsins.

Tunglið snýst um jörðina og tekur einn hringur um 27,3 sólarhringa. Það snýst einnig um sjálft sig (um möndul sinn) og tekur sá snúningur jafn langan tíma og það tekur að fara umhverfis jörðina. Þess vegna sjáum við alltaf sömu hlið mánans.

Innri gerð.

Tunglið hefur lítinn kjarna sem gerður er úr þungum frumefnum (s.s. járni). Þar fyrir utan er þykkur möttull úr léttari frumefnum og líklega er hluti þess efnis bráðið (seigfljótandi). Yst er svo þykk skorpa.

Myndun

Talið er að Tunglið hafi myndast um líkt leyti og Jörðin eða fyrir um 4,6 milljörðum ára. Ein kenningin segir að lítil reikistjarna hefur þá rekist á Jörðina. Við áreksturinn feyktist laust efni út í geiminn og drógst saman og myndaði þetta tungl.

Járnkristall af Tunglinu

Bergtegundir

Það er búið að greina helstu bergtegundir á Tunglinu, en svokölluð Höf eru úr basalti (sem er algengasta bergtegundin hér á landi) og hálendið er úr ljósara bergi, anortóíti og noríti, en það finnst einnig hér á landi á afmörkuðum svæðum.

Tunglgrjót

Þunnsneið af Tunglgrjóti, en hún segir til um hvaða steindir eru í berginu.

Yfirborð tunglsins.

Stórir loftsteinar hafa rekist á Tunglið. Við það mynduðust stór göt á skorpuna og bráðið möttulefni (basalt) vall upp á yfirborðið. Þessir bergflákar eru kallaðir höf, sem er ekki réttnefni þar sem ekki er að finna vatn á Tunglinu.

Skorpan er misþykk og því hafa orðið hraungos á Tunglinu, en eldvirkni hefur ekki orðið vart þar í 3000 milljónir ára. Það er því að kólna smátt og smátt.

Öfugt við Jörðina þá eru fjöllin sem sjást á Tunglinu elsti hluti þess. Seinna varð það fyrir loftsteinahríð sem fyrr er getið og hraunin runnu á yfirborði (Höfin urðu til). Einnig situr eftir mikið af ryki og þessir stóru gígar (allt að 200 km í þvermál).

Yfirborð Tunglsins

Farvegur eftir hraunstraum.

Tunglferðir

Fyrsta mannaða lendingin á Tunglinu var 16. júlí 1969 þegar Apolló 11 sendi Tunglfar niður til Mánans. Áður höfðu verið send mannlaus för, það fyrsta Sovéskt (Lúna 3) 1959. Yfir þrjátíu för hafa lent á Tunglinu og mikill fjöldi gervihnatta hefur sent myndir þaðan.

Það kom mönnum mest á óvart, þegar Sovétmenn sendu geimfar 1959, að sjá bakhlið Tunglsins, en það höfðu menn aldrei séð fyrr.

Nokkrir lendingarstaðir á Tunglinu en þeir eru mun fleiri.

Jörðin séð frá Tunglinu

Sólmyrkvar, tunglmyrkvar og kvartilskipti.

Allt þetta stafar af því að Tunglið snýst u.þ.b. 12 hringi umhverfis jörðina á sama tíma og hún fer eina umferð (um sporbaug) um sólina.

Sólmyrkvi: Tunglið skyggir á jörðina.

Tunglmyrkvi: Tunglið lendir inn í skugganum af jörðinni.

Kvartilskipti: Sólin skín á hluta Tunglsins í senn, en allt tunglið einhvern tíma í hringferð þess um jörðina. Þess vegna sjáum við tunglið mis mikið upplýst. Þetta er kallað kvartilskipti og tekur eitt slíkt ferli 27,3 sólarhringa. Þess vegna er orðið mánuður dregið af orðinu máni.

Sjávarföll

Eftirfarandi skýringarmyndir sýna orsakir sjávarfalla og mismunandi hæð. Á milli Jarðar og Tunglsins verka gagnkvæmir þyngdarkraftar. Á þeirri hlið Jarðar sem snýr á móti Tunglinu hverju sinni lyftir togkraftur þess yfirborði sjávar. Þessi togkraftur býr til nokkurs konar hól á sjóinn.Ennfremur togar Tunglið minna í hafið á þeirri hlið jarðar sem er fjærst því og þar verður einnig til hóll eða flóð. Jörðin snýst um öxul sinn og því er tvisvar flóð á hverjum sólarhring.