Félagsfręši 203 –

kenningar og samfélag

 

Félagsfręšilegt sjónarhorn bls. 12

 

·        Alheimsžorpiš – hver eru helstu einkenni žess?

·        Fólk getur ekki beitt frjįlsum vilja viš aš framkvęma og hugsa. (Af hverju ekki?)

Samfélag – hópur fólks sem bżr į įkvešnu svęši, hefur samskipti sķn į milli og hefur sameiginleg einkenni sem greinir žaš frį öšrum hópum

 

·        Félagsleg skilyrši stżra og hafa įhrif į athafnir og įkvaršanir hvers og eins. Nefndu dęmi.

·        Félagsfręši – kerfisbundin og gagnrżnin rannsókn į mannlegu samfélagi.

 

Emile Durkheim & sjįlfsvķgiš; algengara hjį sumum hópum en öšrum.

Bls. 13.

Peter Berger & félagsfręšilegt sjónarhorn; aš sjį hiš almenna ķ žvķ einstaka. Almenn hegšunarmynstur ķ hverjum einstakling.

 

Félagsfręšileg hugsun – žegar žś įttar žig į žvķ hvernig ašrir hafa įhrif į žig.

 

Elli – er tślkuš į mismunandi hįtt – hvernig?

 

Bls. 14

Samfélagiš sem fangelsi – hvaš er įtt viš meš žvķ?

 

Bls. 15

Af hverju ert žś ķ framhaldsskóla? Hefši žaš skipt mįli ef žś hefšir veriš fędd(ur) ķ annarri heimsįlfu/af öšru kyni?

Bls. 17

Le Suicide frį įrinu 1897 er eftir Emile Durkheim.

 

Žekkja rannsóknina. Munur į milli hópa (hverra)? Af hverju stafaši munurinn?

 

Sjįlfsvķgstķšni – hvaš er nś žaš?

 

Bls. 18

Félagslegar stašreyndir – tölfręšilegar upplżsingar

 

Fyrsta bošorš Durkheims  var aš žaš ętti aš rannsaka félagslegar stašreyndir eins og hluti. Hvaš įtti hann viš meš žvķ?

 

Einstaklingshyggja – ķ henni felst réttur einstaklings, mikilvęgi hans og sjįlfstęši innan heildarinnar įn tillits til annarra.

 

Bls. 19

Sterk félagsleg tengsl = minni lķkur į sjįlfsvķgum.

 

Skoša töflu 1.1. į bls. 19

 

Bls. 19

 

Durkheim komst aš žvķ aš fjölmargir žęttir gętu haft įhrif į sjįlfsvķg – nefndu nokkra.

 

Bls. 20-23

 

Fjórar geršir sjįlfsvķga:

 

1.     Eigingjarnt sjįlfsvķg

2.     Óeigingjarnt sjįlfsvķg

3.     Sjįlfsvķg tengt sišrofi

4.     Sjįlfsvķg tengt forlagatrś

 

Hver er munurinn?

 

Sišrof bls. 20-21; lögleysa – višmiš og gildi samfélagsins hafa veikst. Durkheim upphafsmašur kenninga um sišrof.

 

Sišrof tengist bęši kreppum og góšęrum ķ samfélaginu.


Bls. 22

 

Skoša teikninguna vel.

 

Fjöldasjįlfsvķg – Hof fólksins, japanskar sjįlfsmoršshersveitir ķ seinni heimsstyrjöld, Śganda 1998 (?), Öfgvahópar – žekkiršu einhver dęmi?

 

Bls. 23

Munur į sjįlfsvķgshópum ķ Kķna og į Vesturlöndum.

 

Skošašu kortiš į bls. 23 – hvaša munstur kemur fram į grafinu?

 

Bls. 24

Skoša gröfin į bls 24 vel. Hvaš kemur fram į grafinu um sjįlfsvķg milli kynja eftir löndum?

 

·        Hnattvęšing – aukin tengsl į milli fólks, svęša og landa um allan heim.

 

·        Hnattręnt sjónarhorn – žś veršur aš lķta į heiminn sem eina heild og staša hvers einstaklings skošuš śt frį žvķ.
Bls. 25.

 

Skošašu kortiš vel:

 

1. Hver/hvar eru tekjuhęšstu löndin og hvaš einkennir žau?

2. Hver/hvar eru mešaltekju löndin og hvaš einkennir žau?

3. Hver/hvar eru tekjulęgstu löndin og hvaš einkennir žau?

 

Mešaltekjur į hvern ķbśa ķ Kongó eru um 355 $ į įri – hvaš er žaš mikiš ķ ķsl. krónum? Hvaš žżšir žaš į mįnuši? Hvaš eyšir žś miklu į viku?

 

Bls. 26-29.

 

Hnattręn hugsun – af hverju?

 

1.     Tengsl milli samfélaga hafa stóraukist – hvernig/ nefndu dęmi.

2.     Alvarleg alheimsvandamįl – viš getum ekki lįtiš eins og viš séum ein ķ heiminum

3.     žekktu sjįlfan žig – lęrist best ķ gegnum ašra.


Bls. 30.

 

Hagnżtt gildi félagsfręšinnar

 

1.        Kennir okkur aš meta į gagnrżninn hįtt sannleiksgildi almennt višurkenndra hugmynda og višhorfa. Félagsleg nįlgun – viš spyrjum öšruvķsi spurninga.

2.        Hvaša valmöguleika höfum viš ķ lķfinu? Hvaša hömlur setur samfélagiš okkur? Viš lęrum aš sjį hvernig samfélagiš sem viš bśum ķ virkar. Hvaša spil gaf samfélagiš žér į hendi? (t.d. foreldrar, kyn, litarhįttur, žjóšerni).

3.        Viš lęrum leikreglur samfélagsins og veršum virkir žįtttakendur ķ žvķ. Sumir vilja breyta samfélaginu – ašrir ekki.  C. Wright Mills – félagsfręšilegt innsęi = aš žekkja žį félagslegu krafta sem eru aš verki ķ samfélaginu og aš geta metiš afleišingar af völdum žeirra.

4.        Félagslegur ójöfnušur er rķkjandi ķ heiminum – viš lifum ķ margbrotnum heimi.

 

Žjóšhverfur hugsunarhįttur – žegar einhver dęmir framandi siši og menningu śt frį eigin menningu.

 

Anstęša: Afstęšishyggja = menning er afstęš og žvķ ekki hęgt aš skilja hana nema śt frį henni sjįlfri.

 

Bls. 32.

 

Vandamįl tengd félagsfręšilegu sjónarhorni:

 

1.     Heimurinn er sķbreytilegur. Žaš sem var rétt og satt ķ dag gildir ekki į morgun. Fólk lżgur lķka.

2.     Félagsfręšingurinn er hluti af rannsóknarefninu – og žaš getur bjagaš nišurstöšurnar; erfitt aš rannsaka sjįlfan sig.

3.     Félagsfręšin hefur įhrif ķ samfélaginu og getur stżrt višhorfum og skošunum almennings – t.d. hvaš varšar óttan viš afbrot.

 

Bls. 33

 C.Wright Mills. Einn af žekktari félagsfr. samtķmans. Hvaša skošun hafši hann į félagsfręši? 

 

Svar: Aš hśn hjįlpi okkur til aš sleppa śr žeim mörgu gildrum sem okkur hęttir til aš festast ķ į lķfsleišinni.

 

Félagsfręšilegt innsęi – gerir fólki kleift aš setja einstaklingsbundin vandamįl sķn ķ félagslegt samhengi. Dęmi; Atvinnuleysi og hjónabandsöršugleikar

 

Bls. 35-36

 

Er félagsfręšin vķsindagrein?

 

Vķsindi; hlutlausar og skynsamlegar skżringar į fyrirbęrum ķ nįttśrunni (efnisheiminum/félagsheiminum). Kerfisbundnar rannsóknarašferšir, greining gagna og mat į upplżsingum śt frį upplżsingum og fręšilegum röksemdum.

 

Bls. 37-41  Rannsóknarferliš

 

Lesa mjög vel um rannsóknarferliš:

 

1.     Višfangsefni skilgreind. Rįšgįtur bestar.

2.     Heimildir kannašar – hefur einhver annar framkvęmt sömu rannsókn?

3.     Tilgįta – įgiskun um hvort og hvaša tensl séu į milli ólķkra žįtta. Eru stelpur samviskusamari en strįkar? Hindra daušarefsingar morš?

4.     Rannsóknarašferš valin. Algengustu ašferšir: Tilraun, könnun, athugun (meš og įn žįtttöku), skrįšar heimildir.

5.     Framkvęmd rannsóknar.  Hvernig er hęgt aš nįlgast upplżsingar? Hverjir eru rķkastir (skattaframtöl?)

6.     Tślkun upplżsinga. Oft hęgt aš tślka nišurstöšur į fleiri en einn veg. Er tilgįtan sönn eša ekki?  

7.     Nišurstöšur kynntar.  Bókarform, skżrsla eša annaš.

 

Rannsóknarlķkaniš er bara einföld mynd – fastar leišbeiningar um framkvęmd rannsóknar henta stundum félagsfręšinni illa.


·        Erfitt aš rannsaka fólk – žaš hagręšir sannleikanum. Hvaš er t.d. žyngdartap – er žaš megrun?


Bls. 42

 

Hawthorneįhrif; Žegar rannsókn misheppnast vegna žess aš fólk veit af žvķ aš veriš er aš rannsaka žaš.

 

Mį leyna fólki žvķ aš veriš sé aš rannsaka žaš? Hvaš finnst žér?

 

Bls. 43

Hlutverk félagsfręšinnar ķ samfélaginu:

1.     Hśn nżtist m.a. til aš safna saman meš rannsóknum hagnżtum upplżsingum um t.d. fyrirtęki eša samfélagslega žętti (afbrot, fjölskyldur, fjįrmįlamarkašinn o.s.frv.)


2.     Getur leitt til félagslegra umbóta – skiptar skošanir mešal félagsfręšinga hvort hśn eigi aš beita sér aš žvķ.

 

Bls. 44-45

 

Alžżšuskżringar: byggja į reynsluheimi og trś einstaklinga. Ekki žaš sama og vķsindi, žvķ žau verša aš geta sannaš mįl sitt meš rökum (og rannsóknum).

 

Tvö meginsjónarhorn (mikilvęgt):

 

A:  Megindleg ašferš – pósitķvismi. Lögmįl.

1.                  Tölfręši (megindleg ašferš) – žaš veršur aš vera hęgt aš męla allt og vega.

2.                  Fyllsta hlutleysis veršur aš gęta.

3.                  Žaš veršur aš vera hęgt aš sannprófa nišurstöšur.

4.                  Višurkenndir stašlar.

5.                  Nišurstöšur verša aš vera almennar og gilda viš allar ašstęšur.

6.                  Notast viš frumgögn – hrįar tölur.

 

Bls. 45

 

Hlutleysi vķsindalegrar žekkingar; rannsakandi veršur aš halda eigin tilfinningum, skošunum og fordómum utan viš efniš.

 
Bls. 46

Vandamįl viš aš beita pósitķvķskum (megindlegum) ašferšum – sjį bls. 46

 

1.     Mašurinn er tilfinningavera og óśtreiknanlegur.

2.     Sumt er ekki sišferšilega réttlętanlegt aš rannsaka

3.     Félagsfręšingar eru m.a. aš rannsaka sjįlfa sig.

4.     Įlitamįl hvort eigi aš beita raunvķsindalegum ašferšum į félagsheiminn.

5.     Žaš er ekki hęgt aš vera fullkomlega hlutlaus.

 

B: Eigindleg ašferš – tślkunarsinnar

 

1.                 Eigindlegar rannsóknir lķkjast oft blašavištölum, žvķ višmęlandanum er leyft   aš tjį sig um allt milli himins og jaršar. Engar fastar spurningar.

2.                 Tślkurnarsinnar leggja įherslu į aš reynsla ķ daglegu lķfi er hiš eina raunhęfa višfangsefni – og reynsla manna er misjöfn.

3.                 Samskipti – mašurinn mótar umhverfi sitt.

4.                 Leggja įherslu į aš beita félagsfręšilegu innsęi og skilja orsök og afleišingu.

5.                 Félagsfręšingurinn veršur aš afla sér upplżsinga meš Verstehen (Max Weber)– ž.e. skilningi.

6.                 Nota gjarnan skrįšar heimildir eins og ęvisögur. Reyna aša stķga ķ fótspor žess sem veriš er aš rannsaka.

7.                 Ašferšin algengust mešal mannfręšinga.

 

Bls. 48.

Gagnrżni į eigindlegar ašferšir:

 

1.                 Žaš vantar kerfisbundnar upplżsingar um samfélagiš ķ žeim.

2.                 Eru hlutdręgar en ekki hlutlausar

3.                 Hętta į Hawthorne-įhrifum


bls. 49

Žróun félagsfręšinnar sem vķsindagreinar – umrót og breytingar į samfélaginu.

 

1.                 Išnvęšing og žéttbżlismyndun

2.                 Franska byltingin

 

Fašir félagsfręšinnar – Auguste Comte – gaf greininni nafniš félagsfręši. Įšur var notaš félagsleg ešlisfręši. Hafši įhuga į aš rannsaka annars vegar félagslegt hreyfiafl – ž.e. hvaš breytir samfélögum og hins vegar stöšugleika – ž.e. hvaš heldur samfélögum stöšugum og kemur ķ veg fyrir upplausn žeirra.

 

Félagslegir hugsušir – sem voru ekki félagsfręšingar samkvęmt kenningu Durheims:

·        Platon

·        Aristóteles

·        Tómas frį Aquino

·        Ibn Khaldun

·        Charles Montesquieu


Bls 51
Af hverju voru žeir ekki félagsfręšingar?

Svar:  Žeir beittu ekki félagsfręšilegu sjónarhorni. Markmiš žeirra var fyrst og fremst aš bśa til lżsingar af fullkomnum samfélögum ķ staš žess aš setja fram raunhęfar lżsingar į žekktum samfélögum.

 

Hugmyndir Comtes

Žaš veršur aš beita vķsindalegum vinnubrögšum viš umfjöllun um samfélagiš.

 

Comte hélt žvķ fram aš žekking manna hefur žróast gegnum žrjś stig:

 

1.                 Trśarstigiš

2.                 Frumspekin. Thomas Hobbes

3.                 Vķsindastigiš. Galileó, Newton

 

Comte ašhyltist raunhyggju.

 

Raunhyggja: Skilningur okkar į heiminum veršur aš byggja į vķsindum. Samfélagiš fylgir óbreytanlegum lögmįlum.

 

Bls. 53

Žróunarskeiš išnsamfélagsins – išnbylting (1750) og franska byltingin (1789). Nżstefna – almenn upplausn į hefšbundinni samfélagsgerš.

 

Hvaš einkenndi nżju samfélagsgeršina?

1.     Vinnumarkašur tengist verksmišjum

2.     Vķsindalegar uppgötvanir og tęknilegar framfarir.

3.     Nżtt hagkerfi

4.     Nżjir orkugjafar

5.     Žéttbżlismyndun

6.     Ömurleg lķfsskilyrši

7.     Verkaskipting

 

Žróun išnvęšingar

1.                 Nżjungar ķ siglingarfręši – auknir feršamöguleikar

2.                 Prenttękni Gutenbergs

3.                 Tękniframfarir ķ hernaši – yfirrįš Vestur-Evrópu į m.a. Noršur-Amerķku

4.                 Flutningar og upplżsingatękni; jįrnbrautir/tölvur

5.                 Nżjir orkugjafar – vélar

6.                 Frķtķmi – fyrir išnvęšingu var hann óskipulagšur

7.                 Hlutverkaskipting – börn + konur fį hlutverk fyrir utan fjölskylduna.

 

bls. 55

Borgarvöxtur – ķ tensglum viš verksmišjur.

·        Fólksfękkun ķ sveitum

·        hśsnęšisskortur ķ borgum – hreysi

·        félagsleg vandamįl – fįtękt, mengun, afbrot, heimilisleysingjar

 

Nżtt hagkerfi

Markašsbśskapur (kapķtalismi)

 

Sjįlfsžurftarbśskapur – žegar fólk framleišir flestallar naušsynjar sķnar sjįlft. Handafl helsti orkugjafinn.

 

Bls. 56

Išnvęšing:

·        Alheimskerfi

·        Misjöfn lķfskjör - fįtękt

·        Framleišsluaukning

 

Bls. 56

Bretland fyrst aš išnvęšast (um 1750). Breskir fręšimenn voru mest uppteknir af aš skoša andstęšur milli fįtękrahverfa nżju borganna, mengun, afbrotahneigš og ofbeldi – og bera žaš saman viš frišsemdina ķ eldri bęjum og borgum.

 

Frakkland. Franskir fręšimenn höfšu meiri įhuga į aš skoša pólitķsk įhrif ķ kjölfar išnvęšingar.

 

Franska byltingin – hįtindur upplżsingastefnunnar.

Upplżsingastefnan: Trś į framfarir, vķsindi og skynsemi. Jafnrétti.

 

·        Nżjar spurningar fręšimanna: Hvaš hélt nśtķma išnašar­samfélögum saman – žrįtt fyrir hagsmunaįrekstra og menningarlegs munar?

 

bls. 57

Išnvęšing –

·        breytt stjórnmįlavišhorf, samfélög ekki lengur fyrst og fremst til vegna vilja Gušs.

·        įhersla į einstaklingsfrelsi og einstaklingsréttindi

·        Thomas Hobbes, John Locke, Adam Smith

·        Sjįlfstęšisyfirlżsing Bandarķkjanna – hver einstaklingur į sér óafsalanleg réttindi, žar meš rétturinn til lķfs.

 

bls. 57

Frumkvöšlar félagsfręšinnar:

Auguste Comte (franskur)

Emile Durkheim (franskur)

Karl Marx (žżskur)

Max Weber (žżskur)

Herbert Spencer (breskur)

 

Comte óttašist félaslegar breytingar – Marx studdi breytingarnar.

 

Nś er žessi fyrsti kafli bśinn – svarašu žvķ öllum spurningum og hugtökum į bls. 59-61.

 

Lestu kaflann um: Félagsfręši og Netiš į bls. 63-64 og skošašu slóširnar (bęši hér ķ žessu skjali og eins aftast ķ kaflanum).