Blikastaðir

eftir Elís G. Þorsteinsson

Það var um það leyti sem Breiðfirðingafélagið hélt upp á sextíu ára afmæli sitt, að ég fór að hugleiða hvar ég hefði verið um þær mundir, sem það var stofnað. Ég fann það fljótlega út að ég var á Blikastöðum í Mosfellsveit veturinn áður félagið var stofnað. Mér finnst þó, að þá þegar hafi ég heyrt um undirbúning stofnunar félagsins .Nú eru liðin liðlega sextíu og fjögur ár, síðan ég dvaldi um vetrartíma á Blikastöðum í Mosfellssveit. Þetta er tími sem ég hugsa oft til, enda mun sú reynsla sem ég þar hlaut, haft á mig mótandi áhrif.

Það var á haustdögum árið 1937 sem ég flutti að Blikastöðum ásamt móður minni Alvildu Maríu Friðriku Bogadóttur, sem þá stóð á fimmtugu en ég var hinsvegar átta ára frá því í júlí. Ekki voru eigur okkar aðrar en sæng og rúmlega fötin sem við stóðum í. Forsaga okkar var eflaust lík sögu margra annarra fátækra á þessum árum. Foreldrar mínir hættu búskap vorið 1932 en ég var þá tæpra þriggja ára en faðir minn þá fimmtíu og átta ára, hann hafði þá misst heilsuna og gat ekki lengur stundað erfiðisvinnu. Heimilið var því leyst upp og faðir minn var síðan lengst af hjá góðu vinafólki sem bjó á Spákellsstöðum í Laxárdal. Þaðan fór hann á Elliheimilið Grund í Reykjavík, þar sem hann lést þann 9. nóvember 1940. Systkini mín fóru sitt á hvort heimilið en ég naut þeirra forréttinda, þar sem ég var yngstur, að fylgja móður minni, næstu árin eða til vors 1936. Við vorum á fimm bæjum í Laxárdal, þar sem móðir min var vinnukona. Oftast þurfti hún að vinna erfiðustu verkin innanhúss, en kaupið líklega ekki meira en það að hafa mig með sér. Hún tók til þess ráðs að skrifa Kristni Guðmundssyni sem þá bjó á Mosfelli í Mosfellsveit og spyrjast fyrir um vinnumöguleika þar í sveit . Kristinn þekkti hún vel frá því hann var vikapiltur hjá föður hennar Boga Sigurðssyni kaupmanni í Búðardal. Kristinn hafði ráðið móður mína sem vinnukonu að Úlfarsá í Mosfellssveit og þá sagt að á þeim bæ væri eitt barn og fjórir unglingar . Annað átti eftir að koma í ljós, því að daginn eftir að við komum var elsti drengurinn fermdur. Barnið var þriggja ára en unglingarnir frá fimm ára aldri til fjórtán ára. Þetta var ekki það umhverfi sem móðir mín hafði ætlað, þar sem ég var á þessum árum ódæll og passaði ekki vel inn í nýja umhverfið. Á þessum stað vorum við þó þrjú misseri.
Mér er ferðalag okkar úr Dölunum suður til Reykjavíkur enn í fersku minni.farið var með "rútubíl" úr Dölunum í Borgarnes, vegna þess hvað þetta var snemma vors, voru vegir lítt færir. Til marks um það man ég að nokkrir vegavinnumenn með skóflur og haka fylgdu suður yfir fjall og löguðu veginn þar sem þörf var svo rútan kæmist áfram . Allt var seinfarið og tók helftina af deginum að komast til Borgarness. Í Borgarnesi beið Laxfoss bundinn við bryggju, farið var um borð og sofið þar um nóttina . Árla næsta morgun voru landfestar leystar og siglt af stað, er út í fjörðinn kom hvessti og skipið fór að láta illa í sjó, það leiddi af sér sjóveiki þeirra sem ekki voru sjóvanir. Ég held að þar sem við vorum niðri í skipinu hafi allir orðið veikir. Ég man að mömmu leið sérlega illa. Við komum svo að bryggju í Reykjavík og fórum frá skipi til gistingar í Herkastalanum, það voru tveir sveitungar okkar sem aðstoðuðu mömmu við að komast þangað. Það voru þeir Ólafur Tómasson frá Lambastöðum og Sæmundur Bjarnason Fjósum. Ekki leist mér meir en svo á þann stað, húsakynni með öðrum hætti en ég átti að venjast, svo talaði afgreiðslumaðurinn dönsku sem ég skyldi alls ekki. Er maður ekki oftast hræddur við það sem maður skilur ekki ?
Um morguninn er við höfðum gist eina nótt í kastalanum fórum við út á götu og litum í kringum okkur . Þannig var að ég hafði heyrt talað um appelsínur og hvað þær væru góðar, en hvorki séð þær eða bragðað, nú fór ég að suða í mömmu um að kaupa appelsínur, hún var til í það en vissi ekki hvar þær væru seldar, hún stöðvaði því strák sem átti á leið um götuna og bað hann að kaupa appelsínur fyrir sig og fékk hún honum eina krónu. Hann kom til baka von bráðar með fjórar appelsínur og nokkra smá aura. Appelsínurnar borðuðum við með bestu lyst og varð gott af. Við vorum lystug eftir sjóveikina og appelsínurnar mun ljúffengari en morgunverðurinn á Herkastalanum. Á eftir var okkur sagt að ekki væri hyggilegt að fá ókunnum strákum, peninga á götum Reykjavíkur, eins víst að þeir sæust ekki meir. Að Úlfarsá komum við samdægurs, þar vorum við fram á haustdaga 1937.
Skömmu áður en við fluttum að Blikastöðum, kom húsfreyjan þar Kristín Jósafatsdóttir fótgangandi að Úlfarsá, eftir dvöl þar stutta stund fór hún til baka, en við mamma fylgdum henni áleiðis yfir holtin, þar að sem nú er Vesturlandsvegur, þær konurnar gengu hlið við hlið og skröfuðu saman, en ég skokkaði svona hér og þar, vissi ekki um hvað þær ræddu. Á heimleiðinni sagði mamma mér að bráðlega færum við að Blikastöðum og að hún myndi vinna þar í eldhúsinu, hún sagðist vona að mér liði betur þar, en með krakkaskaranum á Úlfarsá.
Á Blikastöðum bjuggu þá Magnús Þorláksson og seinni kona hans Kristín Jósafatsdóttir, bæði voru þau úr Húnaþingi. Kristín var dóttir Jósafats á Holtastöðum en hann var um skeið Alþingismaður Húnvetninga um hann var kveðið í Alþingisrímum.

Jósafat bjóst aldinn út í álmahretið.
Ætla kvaðst með elli bleika
óskefldur til hildarleika.

Magnús var úr Vestur-Húnavatnssýslunni. Stórbúskapur var rekinn á Blikastöðum á þess tíma mælikvarða. Þar voru um fimmtíu mjólkandi kýr og mörg geldneyti. Byggingar voru miklar og fleiri í smíðum til dæmis stór hlaða sem steypt var og komin með þak er ég kom, en um haustið var unnið við að sprengja klöpp, sem var í gólfi. Borað var með handborum mislöngum, frá 50cm til 1 meter og ca.3/4 " Í þvermál slegið var á þá með hamri og snúið við hvert högg . Sprengt var með dínamíti en þegar búið var að hlaða, var sett torf og fleira sem kom í veg fyrir að skemmdir yrðu.Þó að mjólkurframleiðsla væri án efa undirstaðan undir búskap á Blikastöðum, þá var margt annað sem studdi við búskapinn.
Daginn eftir að ég kom var verið að taka upp kartöflur. Ég fór þangað. Garðurinn var upp undir vegi margir af vinnumönnum Magnúsar voru þar að verki, það var gott veður og kyrlátt og margt skrafað. Ég kynntist því þá á hvern veg ungir vinnumenn töluðu um konur og samskipti sín við þær. Kartöflu uppskeran var lítið meiri en til heimilisnota, enda stórt heimili, oftast fleiri en 20 manns í mat. Kartöflurnar voru geymdar þannig um veturinn, að grafin var gryfja í eina fjárhúskró, þar voru þær settar, breitt yfir, síðan mokað mold þar yfir. Kindurnar sem voru í krónni um veturinn sáu um að ekki frysi. Fjárhúsin stóðu handan við lækinn sem um túnið rennur, ekki langt frá þar sem nýju íbúðarhúsin standa. Næsta verk var að slá og hirða kornið, en Magnús var með töluvert svæði undir kornrækt. Kornið var allt slegið með orfi og ljá, á orfinu var útbúnaður sem kom í veg fyrir að stráin féllu niður eitt og eitt en söfnuðust saman, góð visk var bundin saman í búnt og snéru öll stráin eins (öll öxin saman), slegið var í þurru veðri. Búntin voru sett saman í sæti (stakka) og eftir að hafa staðið úti á akri í nokkurn tíma voru þau flutt heim til þreskingar. Í byggingu sem var sambyggð við fjós og mjólkur kæli,var þreskivélin,á veggnum var gat og í gegnum það var búntunum kastað beint í þreskivélina úr vögnunum sem fluttu þau heim, úr vélinni kom kornið annarsvegar og hálmurinn hinsvegar. Kornið var allt notað til skepnufóðurs en hálmur til undirburðar í bása og stíur. Þreskivélin var líklega knúin með steinolíuvél, þarna var mikill hávaði, mér var haldið langt frá enda var ég smeykur,ekki síst eftir að eldri maður sem var að hirða einhver strá og setja í þreskivélina lenti með hendina í göddum og slasaðist töluvert. Þegar stakkarnir voru teknir af akrinum birtist þvílíkur fjöldi af músum að ég hef hvergi séð annan eins . Næst vakti athygli mína fóðurrófur og hvítkál sem ræktað var í görðum úti á túni en flutt heim og kúnum gefið þegar þær voru teknar í hús, tekið var upp daglega og gefið og þetta endist langt fram á haust

Eins og fyrr var getið, þá var stórbú á Blikastöðum, þar af leiddi að margt fólk var til heimilis. Magnús og Kristín áttu ekki börn saman, en Magnús átti tvær dætur frá fyrra hjónabandi, en þær voru uppkomnar og fluttar að heiman .Önnur þeirra Sigurbjörg var farin að búa, en Helga vann á skrifstofu í Reykjavík, en kom oft heim að Blikastöðum um hátíðir og helgar, hún bjó þar svo eftir daga Magnúsar. Á Blikastöðum dvaldi þennan vetur Dr. Jón Dúason, sem þekktur er fyrir skrif sín, um rétt Íslands til Grænlands. Hann var ekki mannblendinn, sat við skriftir þennan vetur en stundum var hann í Reykjavík að afla sér heimilda. Hann var í herbergi sem var hægra megin er komið var inn um útidyrnar, ég laumaðist eitt sinn inn til hans og sá þéttskrifuð gul blöð, en ekki gat ég lesið hvað á þeim stóð. Björg Sgurðardóttir gömul kona að því að mér fannst var á Blikastöðum, maður hennar var nýlátinn en bæði höfðu þau verið á vist hjá Magnúsi. Þessi kona var mér góð en kannski naut ég frændseminnar, hún var afasystir mín. Mjög fornlegt vasaúr átti hún sem áður fyrr átti maður hennar, þessu úri hafði ég ágirnd á og falaðist eftir, hún sagði að það mætti ég eiga eftir sína daga, en hún lifði lengi varð fjörgömul og ég orðinn fullorðinn þegar hún dó og aldrei fékk ég úrið.

Ég minnist Ollu gömlu, hún var niðursetningur og bjó í kjallaranum, sem annars var mest notaður til geymslu . Hún var skapstygg, fötin sem hún gekk í voru slitin og skítug. Hún tók í nefið ekki bætti það útlitið. Ég hafði í upphafi af henni nokkurn beig en þegar frá leið vorkenndi ég henni frekar. Þegar við mamma fórum í bæinn keyptum við alltaf tóbak og gáfum Ollu. Í þá daga var hægt að kaupa í verslunum skorið neftóbak í lausu fyrir 10 til 25 aura, sem sett var í kramarhús eða lítinn bréfpoka . Olla var alltaf þakklát fyrir. Seinna var mér sagt að hún hafi átt börn en þau ólust upp hjá vandalausum. Eitt starf hafði Olla á Blikastöðum, það var að þvo sokka, þá gengu allir í ullarsokkum. Við lækinn sem rennur um túnið var volg uppspretta, þangað fór Olla með sokkaplöggin og trékefli, sokkarnir voru lagðir í lindina og látnir blotna vel, síðan lagðir á slétta klöpp eða stein sem þarna var og barðir með trékeflinu, skolaðir í lindinni og þetta var endurtekið þar til sokkarnir voru orðnir hreinir, þá þurfti hún að bera þá heim og henga upp til þerris svona liðu dagarnir hjá Ollu gömlu. Aldrei minnist ég að Olla kæmi upp í mat, henni mun hafa verið skammtað á disk og fært niður hún, borðaði í sínu herbergi. Þegar ég minnist Ollu dettur mér í hug kvæði Jakobs Thorarensen

Illa greidd og illa þvegin,
arkar hún sama stutta veginn
hvíldarlaus en hvíldum feigin
hvarmadöpur ellimóð
sveitakerling sjötugt fljóð
meðan aðrir sælir sofa
sækir hún taðið út í kofa
kveikir undir grautnum glóð.

Dagarnir liðu, laugardagskvöld eitt var auglýst tombóla og ball að Brúarlandi. Mikið langaði mig að fara á tombóluna en fékk ekki, mamma gaf mér 10 eða 25 aura og bað ég einn af piltunum að kaupa einn miða á tombólunni fyrir mig. Ég vaknaði spenntur morguninn eftir, en það sem ég hreppti var brýni, mörg brýni, því margir piltanna höfðu unnið brýni eins og ég, komið með þau heim og gefið mér, ég var sem sagt orðin eigandi margra brýna.

Þennan vetur lagði rafveitan rafmagn að Blikastöðum, þá kynntist ég fullorðnum manni sem hét Páll Stefánsson hann var smiður og hann var líka vel þekktur kvæðamaður og kvað oft í útvarpið. Rétt við landamerki Lágafells og Blikastaða var byggður smá kofi eða skúr, vegna tenginga, þessa byggingu reisti Páll, hún var klædd innan með panel og afgangs voru margir stubbar, þessa stubba gaf Páll mér til að smíða úr. Hann hlutaðist líka til um að ég fékk smíðatól svo ég gæti haldið áfram að smíða, þetta var sög, hún var með þremum blöðum sem hægt var að skifta um eftir því hvað var verið að saga, þá var hamar og töng. Ekki varð mikið úr smíðum hjá mér en smíðatólin átti ég um langt árabil.
Einn góðan veðurdag (þá var frost og heiðskírt) að sást frá Blikastöðum að hús var að brenna í Reykjavík. Páli sýndist það mundi vera á svipuðum slóðum og húsið hans, en hann átti heima á Bergþórugötunni. Þegar símasamband náðist kom í ljós að eldurinn var í næsta húsi við heimili Páls, hann flýtti sér í bæinn af ótta við að eldurinn bærist í sitt hús, af því varð þó ekki.
Á Blikastöðum voru gæsir, þær voru vængstýfðar svo þær gætu ekki flogið burt, þær gengu úti fram eftir hausti og ekki var mikið fylgst með þeim. Þegar taka átti þær í eldi nokkrum vikum fyrir jól, svo þær yrðu gómsætar jólagæsir, sáust þær hvergi. Leitað var í nágrenninu og með sjónum en þær fundust ekki, þá datt einhverjum Geldinganesið í hug, ég fékk að fara þangað með eldri strák að leita, ekki leist mér meir en svo á að fara eftir grandanum sem lá út í nesið, var hræddur um að flætt yrði yfir hann þegar við ætluðum til baka. Þarna fundum við gæsirnar fljótlega og komumst þurrum fótum til baka. Snemma næsta morgun fóru einhverir fullorðnir með korn og gátu platað gæsirnar heim með sér, mér þótti verst að hafa ekki fengið að fara með í þann leiðangur .

Magnús var lítið heima, oftast í Reykjavík, hann var í forsvari fyrir Búnaðarfélagi Íslands og sinnti störfum þar, þá rak Magnús bú að Melavöllum í Sogamýrinni. Kristín kona Magnúsar sagði að engu væri líkara en að Magnús hugsaði um nætur hvað vinna þyrfti næsta dag, á morgna komu piltarnir til hans og spurðu " Hvað á ég að gera í dag" ? þá stóð aldrei á svari.
Ég hafði brennandi áhuga á að eignast skíði, hafði einhvern tímann rennt mér á tunnustöfum, vissi að skíði voru miklu betri, en skíði sem mér pössuðu kostuðu að minnsta kosti tíu krónur. Ég hafði bæði beðið mömmu og Magnús bróður minn, ann gaf mér hálfgildis loforð en engin komu skíðin.
Í skemmunni á Blikastöðum voru gömul skíði sem ég fékk að nota, þau voru nokkuð góð, annað skíðið hafði brotnað um beiguna en verið spengt saman með blikki, það hafði tekist vel og þau entust mér allan þann tíma sem hægt var að vera á skíðum. Skíðin hafði áður átt Eirik Eylands, honum kynntist ég og vann með nokkrum áratugum seinna.
Þennan vetur var eg ekki í skóla og lærði lítið af bókum, ég fékk forskriftabók, en fannst ekkert gaman að skrifa, ég man að í henni stóð "það var á einu kveldi að loppa kom með loðna skó úr Lundúnaveldi. Þula". Ég hafði áhuga á að vita, hver var þessi Loppa? Af hverju var hún með loðna skó? Hvað var þetta Lundúnaveldi? Þessi þula af hverju var hún ekki öll? Mér þótti þau svör sem ég fékk ófullnægjandi.

Mamma var mest við eldamennskuna, stundum var ég að sniglast í kringum hana. Stór AGA eldavél var í eldhúsinu, hún var kynnt með koxi og heit var hún allan sólarhringinn. Þó eldavélin væri stór dugði hún illa fyrir þessa miklu eldamennsku, þess vegna var líka notað það sem kallað var moðsuða, en það var stór trékista vel einangruð og hólfuð fyrir pottana, en þegar hvellsauð í þeim á eldavélinni voru þeir teknir og látnir í kistuna, henni lokað með vel einangruðu loki, þar mallaði svo áfram tímum saman og orðið vel soðið þegar upp úr var tekið. Moðsuðan þótti góður kostur við að sjóða kjöt, annars held ég að þeir sem vöndust moðsuðu hafi lært hvað langan tima hinar ýmsu tegundir matvæla þyrftu að vera lengi í kistunni til að vera tilbúnar á borðið. Brauð voru bökuð heima, að minnsta kosti rúgbrauð og heilhveitibrauð. Í stað þess að nota lyftiduft var notað súrdeig sem var búið til úr soðnum kartöflunum og deigi frá síðasta bakstri.
Jólin þennan vetur eru mér ekkert sérlega minnisstæð, farið var í sparifötin áður en borðað var á aðfangdagskvöld og farið til kirkju að Lágafelli á Jóladag, svo var hátíðamatur. Um þetta leyti barst mér í hendur jólablað Alþýðublaðsins, í þvi var mikið af góðu efni, ég man best eftir kvæði um vatnið, sem Magnús Ásgeirsson hafði þýtt úr lág þýsku, ég hef ekki annarsstaðar séð eða fundið þetta kvæði, en þetta man ég úr því .
"Mottó"
Mér þykir svo vænt um vatnið
þess veig er dásamleg
engin er sá templar
sem ann því meir en ég.
Svo segir :
Á mína sæng að morgni,
ég meðtek blessun þess
sit í rjóma og sykur
sýp og gerist hress.
En eftir á að hyggja ég ætla að fyrst því sé
með kvenna kúnstum snúið í kaffi eða te.
Síðan er rakið hverig vatn notað á ýmsan hátt og með tilbrigðum allan daginn.
Á einum stað segir svo:
þess ég gleymdi að geta
þó gleymskan sé ey stór,
að fyrst með gömlum galdri
eg gerði það að bjór .
Þegar síðast vatnsglasið er sopið svona rétt fyrir svefninn
En þó af gömlum sið
eg blanda brennivíni, frá Brandi saman við.

Margt annað skemmtilegt efni var í blaðinu, svo sem vísur eftir G. Hagalín og Ísleif Högnason.

Eitt sinn um veturinn gerði mikla snjókomu og hvassviðri, vegir lokuðust um nóttina og mjólkurbíllinn komst ekki leiðar sinnar morguninn eftir. Þegar ég vaknaði voru allir piltarnir á Blikastöðum farnir með fjósaskóflur og aðrar skóflur sem til voru, að moka snjó af veginum um Lágafellsklif (þess sjást nú lítil merki nú) þar hafði myndast langur og nokkuð þykkur skafl, það var orðið frostlaust, fjósaskóflurnar voru með stóru blaði, svo ekki leið því á löngu þar til allur snjór var hreinsaður þar af veginum . Ég man vel hvað mér þótti skrítið að sjá allan þennan hvíta snjó, ataðan út með dökkum röndum af mykjunni sem smá saman hreinsaðist af skóflunum.
Eins og flestir vita voru þeir bræður Magnús og Jón Þorláksson, sem áður var borgarstjóri í Reykjavík, það var altalað að þess vegna væri oft fólk á Blikastöðum sem borgin gæfi með. Þar var mér samtíða strákur 13-14 ára sem sendur var úr glaum borgarinnar, hann átti heilsulitla foreldra sem ekki höfðu stjórn á honum. Við lékum okkur oft saman og samdi eiginlega vel og brösuðum margt saman. Það var hjá honum sem ég heyrði fyrst orðið "meika" sem nú virðist hafa unnið sér þegnrétt í Íslensku máli, en þótti þá hið mesta orðskrípi. Þar var fullorðinn maður sem var mál og heyrnarlaus, gat einungis tjáð sig með því að skrifa á blað, það urðu þeir líka að gera sem áttu samskipti við hann, eitthvað gat hann unnið, en var ekki til stórverka. Um veturinn kom til veru ung stúlka 18 ára sem þjáðist af brjálsemi, af þeim sökum var hún höfð ein í herbergi og lokuð inni um nætur. Sett var gat á hlið herbergisins og hleri fyrir þar fyrir sem var á lömum og hægt var að opna hann inn í næsta herbergi sem var þar til hliðar, einhverja meðferð fékk hún af læknisráði sem meðal annars fólst í því að hún var smurð um allan líkamann með einskonar kremi sem í var tjara, af þessu var svo mikil ólykt að óþolandi var .Hún var látin vinna í eldhúsinu við uppvask og fleira . Ekki fékk stúlkan neitt brjálæðiskast þann tíma sem ég var henni samtíða, en það kom yfir hana sumarið eftir.
Þegar leið á veturinn varð meira og meira pláss í hlöðunni, þar hafði verið bundinn kaðall upp í sperru, á þessum stað máttum við strákarnir leika okkur, þar lærðist að sveifla sér að hætti "Tarsans",sem þá var mjög í tísku, klifra upp kaðal og renna sér niður án þess að verða skinnlaus í lófum á eftir.
Margt annað var sér til gamans gert, stundum fórum við strákarnir í landaparís en það var útileikur. Leikurinn fór þannig fram að markað var land, (reitur ca hálfur fermeter) með striki allt um kring, þá var skipt í tvo jafnstóra reiti, síðan kastaði hver um sig hníf í lands hins (til skiptist) og þaðan sem hnífurinn stakkst var skorin lína að landamerkjum þess sem kastið átti, einnig var dreginn lína að hringnum í kring, nú var sá sem átti kastið búin að ná landi af mótherjanum, hnífurinn varð að stingast niður til að mark væri á takandi, ef hann lagðist flatur þá var það ómark og sá sem það kast átti missti tækifæri. Sá vann leikinn sem var fljótari að eignast meirihluta lands hins.
Annar leikur var að kreppa hnefa hægri handar, þannig að vöðvi í framhandlegg yrði harður, þá var tekin oddhvass hnífur og látinn falla úr nokkri hæð beint á oddinn á handlegginn, þegar vöðvinn var vel harður datt hnífurinn niður án þess að skurfa kæmi á, en þeir sem ekki voru vöðvastæltir fengu oft skrámur.
Samkomulag við vinnupiltana var misjafnt, sumir voru mér góðir, en aðrir reyndu að gera mér lífið leitt og höfðu gaman af því að stríða mér og hvekkja. Ég var uppstökkur og hefnigjarn, lét ógjarnan minn hlut að óreyndu .Við matborðið þar sem ég sat, þó mamma væri að vinna í eldhúsinu, fanst sumum kjörið tækifæri til þess að hrekkja mig, það var meðal annars gert með því að hella mjólk í hárið á mér, eitt sinn er þetta gerðist, var ég farin að grenja að mamma kom og tók mig hálfgert með valdi frá borðinu, þá tókst mér að ná í hendi gafli og henti í aðal fjandmann minn, beint í nefið svo úr blæddi. Ég hef aldrei séð eftir þessu handbragði mínu. Þetta varð líka til þess að Magnús gerði pilti tiltal og hrekkjum linnti við borðhaldið, færðist meir í fjósið og svæðin þar í kring.
Það var segin saga ef við strákarnir gerðum eitthvað sem piltunum ekki líkaði, þá vorum við gómaðir, annar eða báðir og stungið á hausinn niður í mjólkurkælinn, sem var stórt kar úr steinsteypu alltaf fullt af köldu vatni, hvað okkur var lengi haldið niðri í vatninu eða oft stungið í það fór eftir því hvað sökin var talin stór. Eitt kvöld kom ég að þar sem félaga mínum var haldið á haus í kælikarinu, ég réðist samstundist að þeim sem hélt, sló hann og barði, honum brá svo við að hann missti tök á stráki og við þutum svo fljótt sem við gátum í burtu og sluppum frá kvalaranum í það skiptið .
Það var seinna sama kvöld að félagi minn bað mig að koma með sér fram í gang og tala við sig .Gangurinn lá að fjósi og mjólkurhúsi, þar var mjög skuggsýnt þegar ég spurði hvað hann vildi mér, skipti það engum togum að á mig ráðast tveir pilta, taka mig og fara með í mjólkurhúsið, var mér umsvifalaust difið á hausinn í mjólkurkarið upp að öxlum, að eins lyft upp spurt hvort ég gæfist upp nei sagði ég, þetta var svo endurtekið í einni strikklotu en alltaf sagði ég nei, þó ég væri komin að köfnun og búin að soga ofaní mig vatn, það varð mér til bjargar að maður sem var að koma úr fjósi, frá því að sinna nýborinni kú átti leið hjá, skakkaði hann leikinn. Ég spurði félaga minn seinna að því afhverju hann hefði platað mig fram á gang þar sem hann vissi hvað til stóð. Hann sagðist hafa verið þvingaður til þess. Það er alltaf sárt þegar vinir bregðast og varð ég afskaplega sár, varla meir í annan tíma, nema þegar fyrrverandi vinur minn Friðjón Þórðarson fyrrverandi ráðherra, brást mér og beitti áhrifum sínum og kunningsskap við Hæstaréttardómara í landamerkjamáli, sem ég átti í, á þann veg að ég tapaði málinu að ósekju.
Síðast varð ég alvarlega hræddur, þegar einn af piltunum sem var í fjósinu tók mig, ég veit ekki vegna hvers, nema ég hafi komið að honum þar sem hann var að slóra og átt von á að ég segði frá því. Þannig hagaði til fjósbygginga, að sumar voru nýlegar, aðrar eldri en hægt að ganga milli þeirra, undir nýjasta fjósinu var haughús sem hægt var að moka úr flórum beint í, eldra fjósið var á þann veg að moka þurfti mykjunni í hjólbörur og steypa úr þeim í haughúsið sem því fjósi tilheyrði, það haughús var þaklaust að mestu og þess vegna þunnt sem í því var. Tvær hurðir voru úr fjósi í haughús og smá gangar í gegnum þykkan moldarvegg, haughúsmegin var smá pallur. Þar voru jafnan hjólbörurnar geymdar þegar þær voru ekki í notkun, þessum hurðum var að sjálfsögðu lokað fjósmegin. Í umrætt skipti fór pilturinn með mig að haughúsinu, setti mig þar inn fyrir dyrnar með þeim ummælum að mér mundi hann fleyja í haughúsforina, er hann hafi lokið því sem eftir var að gera í fjósinu í þetta sinn, að því búnu lokaði hann hurðinni og lét slagbrand fyrir. Ég sá straks fram á að ekki mundi ég lifa lengi í forinni og engin leið var að komast út annars staðar en um dyrnar og þær voru harð lokaðar. Ég fór þá að öskra og kalla eins hátt og mögulega gat, það var til þess að mamma heyrði í mér, hún kom, barði á fjósdyrnar og ekki blíðlega, pilturinn opnaði dyrnar í fjósið svo hún komst inn opnaði fyrir mig svo ég var þar með úr allri hættu.
Laugardaginn fyrir Pálmasunnudag var vor í lofti, þennan dag fengum við félagi minn lánað reiðhjól hjá einum vinnumanninum, félagi minn kunni á hjóli og reiddi mig fyrir framan sig, fórum við upp á veg og eftir honum eitthvað innfyrir Lágafell, þýðviðri var og jörð sem óðast að koma undan snjó. Leysing var töluverð og vegurinn ein drullufor, hjólið var því allt út atað. Nú datt okkur i hug að þvo það og skila því hreinu, upplagt fannst okkur að þvo það í læknum og réðust strax í þá framkvæmd, en eigandinn var ekki langt frá og sá til okkar, hann var sannfærður um að hjólið þyldi ekki vatn og yrði ónýtt eftir bað í læknum, hann kom hlaupandi í þann mund er hjólið var orðið hreint og hafði ekki önnur umsvif en þau að henda okkur báðum í lækinn sem var í miklum vexti og flæddi yfir bakka sína ,við fórum báðir á bólakaf, sérstaklega ég sem var miklu minni, húfan sem ég var með á hausnum flaut af mér og áfram niður lækinn. Við skriðum í land, fyrst sá eldri síðan ég, félagi minn réðist á óvininn sem henti honum óðara aftur í lækinn, ég náði landi nokkru neðar en þeir áttust við félagi minn og óvinurinn. Ég sparkaði af mér stígvélunum sem voru full af vatni, hljóp í burtu eins hratt og ég lifandi gat og slapp, enda atferli mansins farið að vekja athygli og fleiri að nálgast staðinn. Vatnið í læknum var ískalt, ofkældist ég, varð veikur og lá í rúminu næstu daga.
Um vorið fórum við mamma eina helgi að heimsækja vinkonu og skólasystur mömmu frá kvennaskólanum á Blönduósi, þessi kona hét Guðrún Friðriksdóttir, hún bjó með manni sínum Jóni Hjartarsyni að Skeggjastöðum í Mosfellssveit. Við fengum far með bíl að Mosfelli og gengum þaðan yfir hálsinn að Skeggjastöðum, þar var okkur tekið með kostum og kynjum, áttum við þar ágæta helgi, síðan var ég leystur út með gjöfum, Guðrún gaf mér afsteypu af dómkirkjunni í Köln, afsteypan var úr blýi og afar falleg þá gaf hún mér skrúfblýant úr silfri, sem á stóð Telefunken, þessa hluti átti ég lengi og hélt mikið upp á en tapaði ásamt fleira dóti er ég flutti á milli staða og var það svo selt á uppboði að Litlu-Skógum vorið 1942. Tröllafoss er í Varmá skammt frá Skeggjastöðum vegurinn að fossinum lá um landareign Jóns bónda, hann varði einhverju fé til hans og gerði sæmilega akfæran, vildi hann nú fá upp í kostnaðinn og fór því annað hvort sjálfur eða sendi vinnumanninn í veg fyrir bíla sem um veginn fóru og heimti vegtoll eina eða tvær krónur, sumir borguðu umyrðalaust en hinir voru fleiri sem fannst þetta ósanngjarn tollur, en borguðu, einhverjir borguðu ekki og snéru heldur frá.
Fyrsta maí um vorið fóru flestir vinnumenn frá Blikastöðum til Reykjavíkur, en einn sem þá var nýlega komin í vinnumennsku, lánaði mér þennan dag ferðagrammafón ásamt nokkrum plötum, á þessum plötum, meðal annars, söng þýski kvartettinn Comodían Harmonist sína þekktu söngva, þá voru plötur með söng Tino Rossí , en hann var mjög vinsæll um þessar mundir.
Um svipað leiti kom danskur fjósamaður að Blikastöðum, hann kom beint að heiman og kunni varla stakt orð í íslensku það kom þó ekki í veg fyrir að við næðum þokkalega saman, var ég oft að sníglast í kringum hann, eitt sinn fór hann með rútunni í bæinn og var þar allan daginn, kom um kvöldmatarleitið með sama bíl, ég fylgist með þegar rútan stoppaði fyrir ofan Blikastaði og sá hann koma út úr bílnum og labba áleiðis heim, ég tók eftir að hann fór út fyrir veg og stoppaði þar þetta endurtók sig mörgum sinnum, mér varð ekki um sel og tók mig til og fór á móti honum, ég sá þá að hann þjáðist af uppsölu, hafði komist í kynni við Íslenskan svartadauða og ekki orðið gott af, við röltum svo saman heim, mátti ég þola danskt drykkjuraus sem ég skyldi lítið í og fanst ekki gaman.
Þetta vor lauk Ragnar bróðir minn námi við Kennaraskólann og um svipað leiti opinberaði hann trúlofun sína með Sigurlaugu Stefánsdóttur, þau komu úr Reykjavík að Blikastöðum á reiðhjólum, með þeim var Jens Guðmundsson skólafélagi Ragnars úr Kennaraskólanum, en Jens var seinna skólastjóri á Reykhólum . Ragnar var að sína okkur mömmu heitmey sína, en hana höfðum við mamma ekki áður séð. Jens trúði mér fyrir því að ekkert blað hafi viljað taka fregnina um trúlofuna til birtingar, þar til Þjóðviljinn sýndi miskunn og birti fregnina.
Magnús á Blikastöðum var að ég best veit reglusamur í öllum búrekstri, oft var það á laugardagskvöldum að vinnumenn fóru til Reykjavíkur til að skemmta sér, þá vantaði peninga, fóru þeir hver á eftir öðrum til Magnúsar og fengu frá fimm krónum og upp í tuttugu krónur, allt þetta skrifaði Magnús í reikning hvers eins, þegar einhver hætti störfum fékk sá það sem hann átti inni útborgað .
En Magnús vildi láta alla vinna og var ég þar ekkert undan skilin, þegar leið á veturinn fannst honum sjálfsagt að ég lærði að mjólka, sem ég gerði og mjólkaði síðan tvær til þrjár kýr, sem ekki var mikil mjólk í á kvöldin. Margir dráttarhestar voru á Blikastöðum, sem notaðir fyrir vagna, herfi, plóga og heyvinnuvélar, um leið og klaki fór úr túnum þurfti að fara um þau með valtara, ég þótti nothæfur til þess, ekki fanst mér gaman að teyma gamla Grána eða Lötu-Jörp allan daginn, dag eftir dag, hring eftir hring um túnið, Ég hafði sagt við Magnús einn morguninn, að mér findist nóg tekið með mér þó að ég ynni ekki í ofanílag. Á þetta var nú ekki hlustað.
Veru minni á Blikastöðum lauk rétt fyrir Hvítasunnu, er við mamma og Inga systir mín fórum upp í Borgarfjörð til þess að vera við fermingu Gunnars bróðurs míns . Ég kom einu sinni í skyndiheimsókn að Blikastöðum, það var veturinn 1941,þann 30.Mars, fátt hafði breyst síðan ég fór þaðan, meira að segja var þar strákur á svipuðu reki og fyrrum félagi minn, eitt var þó breytt, nú var komið setulið, einmitt þegar ég kom á hlaðið var þar allt fullt af hermönnum, sumir að fara, aðrir að koma og á hlaðin lá fullt af hafurtaski og hergögnum, rétt í þvi sást koma flugvél sem flaug yfir Reykjavík, Mosfellsveit í boga inn Kollafjörðinn, vestur með Esjunni yfir Kjalarnesið og út Faxaflóann. Þessu fylgdi mikill hávaði því þetta var Þýsk flugvél og skotið var á hana úr loftvarnar byssum frá Reykjavíkursvæðinu , sáust kúlur springa nálægt flugvélinni, mynduðust þar hvítir litlir skýhnoðrar, allt sást það vel frá hlaðinu á Blikastöðum enda veður gott og skafheiðríkja. Þeir sem á hlaðinu voru hrukku aldeilis við, var eins og öllum findist að flugvélin mundi einmitt lenda þar, hlupu því allir til vopna, en úr nógu var að velja, mér tókst að ná í heljar mikla sveðju og hafði hendi svona til vonar og vara meðan ógnin stóð yfír. Fljótlega eftir að hættan var liðin hjá fórum við ég og strákurinn sem var á Blikastöðum að kíkja á hermennina, þeir voru flestir unglingar, við slógumst í för með tveimum, sem voru að fara niður að sjó, áttu þeir að vera á vakt og halda til í grjótbyrgi sem hlaðið var þar, ekki var mikið skjól inni í því. Stuttu eftir að þangað kom, dró annar hermaðurinn úr pússi sínu glerkrukku sem okkur þótti áhugaverð í henni sýndist vera niðursoðnir ávextir eða eitthvað því líkt, þeir buðu okkur bita sem við þáðum, en beiskur var hann, þetta mun hafa verið pikkles, það hafði ég hvorki séð eða smakkað fyrr. Eftir þessa reynslu fórum við heim að Blikastöðum og eftir stutta dvöl þar, lagði ég á stað aftur til Reykjavíkur en þaðan kom ég. Engin rúta var á ferð um þetta leiti dags, fór ég því gangandi á stað vonaði að ég fengi far með einhverjum, sú von rættist þó ekki fyr en ég var komin niður að Grafarholti, en þaðan fékk ég far með vörubíl í Sogamýrina, þaðan gékk ég niður á Frakkastíg, þar sem ég hélt til hjá móðursystur minni.

Elís G. Þorsteinsson Skrifað í Kópavogi 2002 .