| Hafsteinn Karlsson | |||||
| Póstur | Hafsteinn | Dagbók | Greinar | Skólamál | Tenglar |
Er karlmennskan að hverfa úr skólunum?Eftir Hafstein Karlsson. Birtist í Nýjum menntamálum.
Það nema börn sem í bæ er títt.
Það er börnum ákaflega mikilvægt að hafa þokkalega sjálfsmynd. Þau viti hvernig þau eigi að haga sér og séu þokkalega örugg í samskiptum sínum við aðra. Þau sækja sér fyrirmyndir í ýmsar áttir, strákarnir til pabba síns og annarra karlmanna og stelpurnar til síns kyns.
En nú er vá fyrir dyrum. Það verður æ algengara að hjónabönd endi með skilnaði og við það fjölgar karlmannslausum heimilum. Það eru nánast eingöngu konur sem hafa menntað sig til starfa á leikskólum og þeir karlmenn sem þar vinna eru aðeins um 1% starfsmanna. Karlmönnum sem stunda grunnskólakennslu hefur fækkað verulega og nú eru þeir rösklega fjórðungur grunnskólakennara1. Þeim börnum fjölgar því stöðugt sem umgangast ekki og þekkja jafnvel ekki venjulega karlmenn. Strákarnir verða því að leita annað eftir fyrirmyndum. Þær finna þeir t.d. í kvikmyndunum. Nú blómstra myndir ofurkarlmannsins, hetjunnar sem gengur um með hömlulausu ofbeldi. Umhverfi hans logar nánast allt af hans völdum. Þar sem hann hefur farið um liggur fólk og fénaður í valnum og mannvirki eru rústir einar. Hann getur klifið þrítugan hamarinn, ber að ofan í brunagaddi og stungið sér til sunds í jökulköldum pyttum. Þetta eru þeir karlmenn sem a.m.k. sumir drengir hafa bestan aðgang að.
Fáir karlar við kennslu.
Um helmingur grunnskólanemenda eru strákar. Hlutfallið á milli kynjanna á kennarastofunni er allt annað, reyndar nokkuð misjafnt eftir skólum. Þeir skólar eru til þar sem jafnvægi ríkir á milli kynjanna en þeir eru þó miklu fleiri þar sem karlmennirnir eru ótrúlega fáir. Og svo fjölgar þeim skólum þar sem ekki er nokkurn karlmann að finna í kennaraliðinu. Þar er e.t.v. eini karlmaðurinn í húsinu húsvörðurinn. Víða má enn finna karla í æðstu stöðum skólanna en þeim fækkar óðum þar líka.
Ástæður þess að karlar eru svo fáir í barnakennslu eru eflaust ýmsar. Léleg laun skipta þó mestu máli. Þrátt fyrir allt, er viðhorfið þannig í þjóðfélaginu að karlinn er aðalfyrirvinnan. Við karlmenn finnum fyrir þrýstingi í þessa veru og leitumst við að standa undir þeim kröfum sem við teljum að gerðar séu til okkar. Það er ekki hægt að sjá sér og sínum farborða með barnakennslu. Ekki nema hafa mikla yfirvinnu eða vera í aukavinnu með. Við einsetningu skóla er ekki lengur um yfirvinnu að ræða og kreppa undanfarinna ára hefur meðal annars leitt af sér hverfandi möguleika á aukavinnu. Karlkennarar hafa því leitað í önnur og betur launuð störf og strákar sem standa frammi fyrir því að velja sér ævistarf, sækja ekki beinlínis í kennaranám. Allar horfur eru því á því að karlmönnum fækki enn frekar í kennslustörfum í framtíðinni.
Enn má finna karla í stjórnunarstöðum innan grunnskólanna, enda laun stjórnenda lítið eitt betri, en þeim fækkar einnig þar. 2
Þægar stelpur og óþekkir strákar.
Ef við tökum okkur stöðu á skólalóðinni og fylgjumst með börnunum að leik í frímínútunum, áttum við okkur fljótlega á að talsverður munur er á leik stráka og stelpna.3 Í leik strákanna er mikið að gerast og þátttakendur oft margir. Það er gríðarlegur atgangur í leik þeirra, mikil ærsl og hávaði er ekki óalgengur. En það er þó eins og þeir hafi komið sér saman um ákveðnar reglur sem allir hlýða skilyrðislaust. Oft er sá sem mestrar virðingar nýtur í hópnum einhvers konar dómari eða leikstjórnandi. Þegar ekki er eining um slíkan foringja er meiri hætta á að leysa þurfi deilumál með slagsmálum. Fótbolti er dæmigerður strákaleikur. Margir þátttakendur, mikil virkni og strangar reglur. Leikir stelpnanna eru rólegri. Þar eru þátttakendur gjarnan færri og oft byggjast þeir á því að aðeins ein þeirra er að í einu. Hinar bíðar rólega eftir að röðin komi að þeim. Snú, snú er dæmigerður stúlknaleikur. Þær eru líka frekar tvær og tvær saman, að róla eða sippa. Ef upp koma deilur í leik stúlkna leysast þær í rólegheitunum.
Þegar inn í skólastofuna kemur, eru það strákarnir sem eru með óróa. Mælingar sýna að mestur tími kennarans fer í strákana. Hann er að reyna að koma þeim að verki, biðja þá um að sitja kyrra, hafa ekki svona hátt og láta hina í friði. Strákarnir fá mikla athygli í skólanum en hún er æði oft á neikvæðu nótunum. Þeir fá líka megnið af sérkennslutímunum. Stelpurnar eru aftur á móti miklu viðráðanlegri, þær gera það sem þær eiga að gera, oftast án nokkurs múðurs. Bækur þeirra eru snyrtilegar, þær vantar aldrei blýant, þær þurfa ekki að eyða kennslustundunum í að gera við skrúfblýantinn eða dýrka upp lásinn á töskunni sinni.
Á kennarastofunni
Það er líka munur á okkur kennurunum eftir því hvers kyns við erum. Bertill Nordahl setur fram nokkrar staðhæfingar um kvenkennara og karlkennara. 4 Þar segir hann m.a. að konur leggi meira upp úr því að hafa gott skipulag og fara eftir því en karlarnir sem spili meira eftir hendinni. Karlar hafi ekkert á móti svolítilli óró inni í skólastofunni en slíkt angri frekar konur. Þolmörk karla eru líklega nokkuð hærri en kvenna. Þá skiptir röddin nokkru máli, hin hrjúfa rödd karlmannsins getur haft ótrúleg áhrif þar sem kvenröddin fær litlu áorkað. Mér hefur virst vera nokkur munur á hvernig við tölum við börn. Konur leggja meira upp úr útskýringum en karlarnir, að barnið viti af hverju það má ekki gera eitthvað. Karlar láta jafnvel einföld svör duga.
Litið niður á karlmennsku
Það er skoðun mín að í kennaraliðinu verða að vera einstaklingar með ólíka eiginleika. Sá munur á kynjunum sem minnst var á hér að ofan er vissulega ekki alger. Öll höfum við eitthvað að eiginleikum beggja kynja í okkur, karlar eðlilega meira af karlmennskunni. Gott samspil þarf að vera, stundum þurfum við að bregðast við af karlmennsku, stundum ekki. Vegna þess hve konur eru fjölmennar í grunnskólunum hafa viðhorf þeirra orðið ríkjandi. Þeir fáu karlar sem þar eru ganga inn í þessa kvennaveröld og reyna helst ekki að hafa áhrif þar á. Einkenni okkar karlanna hafa fengið á sig fremur neikvæðan stimpil í þessari kvennaveröld. Þess vegna höfum við reynt að milda þau, draga eins mikið úr þeim og okkur er unnt og við höfum jafnvel farið að herma eftir konunum. Þeir karlar sem ekki hafa gert það hafa jafnvel verið litnir hornauga af samkennurum sínum. Því er stundum haldið fram að konur séu betri kennarar en karlar og miklu eftirsóknarverðari starfskraftur. Ég er ekki frá því að skólastjórnendur, hvers kyns svo sem þeir eru, falli æ oftar fyrir þessari goðsögn, og taki konur fram yfir karla við kennararáðningar.
Ill meðferð á piltum.
Á jafnréttistímum hlýtur það að vera okkur áhyggjuefni hvers vegna öðru kyninu gengur svo miklu ver að laga sig að skólakerfinu. Við verðum að leita leiða til að koma til móts við strákana og gera þeim vistina í grunnskólanum bæði gagnlega og ánægjulega. Ég held að alltof margir skólapiltar gangi um andlega særðir vegna þeirrar meðferðar sem þeir hljóta í skólunum. Það er óþolandi ástand. Gæti hugsast að liður í þessari breytingu sé fjölgun karlmanna í kennarastétt og viðhorf þeirra og einkenni fái meira að njóta sín? Gæti kynjaskipting að einhverju marki komið að gagni? Þeir sem umgangast stráka, fylgjast með þeim í leik og starfi vita að þeir eru fullir orku. Þessa orku þarf að virkja inni í skólabyggingunni þeim til gagns.
Börn hafi aðgang að karlmönnum
Það er óeðlilegt að karlmenn komi svo lítið nálægt barnauppeldi og raun ber vitni. Þjóðfélagið getur og verður að tryggja börnunum aðgang að karlmönnum, að þeir séu eðlilegur hluti af lífi þeirra en ekki bara einhver undrafyrirbæri í kvikmyndum. Karlmannsleysið í grunnskólanum er alvarlegra en margur hyggur og úr því verður að bæta með skjótum hætti. Það er einfaldast að gera með því að hefja kennarastarfið aftur til vegs og virðingar þannig að aðsókn í það verði það mikil af báðum kynjum að hægt verði að hafa sem næst sama hlutfall karla og kvenna í kennarastétt. Það hlýtur að teljast eðlilegt að í hverjum skóla starfi álíka margir karlar og konur.
Gagnlegar bækur.
Margrét Pála Ólafsdóttir. Æfingin skapar meistarann. Leikskóli fyrir stelpur og stráka. Mál og menning 1992.
Neðanmálsgreinar
1 Þessar tölur eru frá 1993. Skólastjórnendur eru taldir með en ef þeir eru teknir út eru karlar rétt um 20%. |