Ingólfur Ásgeir
Jóhannesson: Ávarp fulltrúa SUNN á ársfundi Náttúrufræðistofnunar Íslands, 5.
maí 2008, á Akureyri [sett á netið samdægurs með viðeigandi
lagfæringum]
Ég vil byrja á því að
þakka kærlega boð um að ávarpa ársfundinn sem fulltrúi fyrir SUNN, Samtök um náttúruvernd á Norðurlandi, sem ég hef
gegnt formennsku í sl. átta ár. SUNN hafa átt mikil og góð tengsl við
Akureyrarsetur Náttúrufræðistofnunar og forvera hennar, Náttúrufræðistofnun Norðurlands og
Náttúrugripasafnið á Akureyri, einkum í gegnum
formannstíð Helga Hallgrímssonar sem var formaður SUNN 1970–1980. Þegar hópur
fólks ákvað fyrir átta árum að virkja starfsemi SUNN á ný kom í ljós að verulegur hluti gagna SUNN var geymdur hjá
Náttúrufræðistofnun.
Ég byrjaði á að skoða
lítils háttar heimasíðu Náttúrufræðistofnunar. Þar sé ég að hlutverk hennar eru
margvísleg en sennilega má skipta þeim í tvennt: annars vegar rannsóknir og
hins vegar fræðsla og ráðgjöf. Mér sýnist að rannsóknir stofnunarinnar skiptist
annars vegar í grunnrannsóknir á lífríki og jarðfræði og hins vegar sértækari
rannsóknir á borð við skriðuföll og fuglamerkingar. Með þessu eru stofnuninni
afmörkuð hlutverk af hálfu löggjafans. Mér sýnast þau þó svo víðtæk að þau ættu
ekki að takmarka mikið starf vísindamannanna – og það er mikilvægt. Fræðslu- og
ráðgjafarhlutverkið er ekki síður víðtækt: Við skóla, almenning og
fræðasamfélagið og það felst í því að leiðbeina stjórnvöldum og framkvæmdaraðilum
um landnýtingu og vernd náttúruminja. Jón Gunnar Ottósson lýsti hinu margþætta
hlutverki vel í skýrslu sinni og hugleiðingum í upphafi fundar.
Leiðbeiningarstarfið við
stjórnvöld og aðra stefnumótendur snýst ekki síst um mikilvægi grunnupplýsinga,
að fyrir liggi lýsing lands eins nákvæm og rannsóknartækni leyfir á hverjum
tíma, þannig að hægt sé að taka ákvarðanir um skynsamlega landnýtingu. Ég nefni
sérstaklega eitt dæmi, sem ég þekki vel, um undirbúning Vatnajökulsþjóðgarðs.
Þá leituðu stjórnskipaðar nefndir til stofnunarinnar um að útbúa skýrslur um
náttúrufar á nálægum svæðum. Þetta eru grundvallarupplýsingar til að hægt sé að
taka upplýstar ákvarðanir um friðun. Og aðstoðarmaður ráðherra, Anna Kristín
Ólafsdóttir, lagði áherslu á mikilvægi starfs Náttúrufræðistofnunar til að hægt
sé að taka ákvarðanir um friðlýsingu.
Náttúrufræðistofnun
Íslands og þær rannsóknir sem hún stundar hafa þýðingarmiklu hlutverki að gegna
í samfélaginu. Fyrir áhugafólk um náttúru og náttúruvernd, eins og okkur sem
störfum í forystu fyrir náttúruverndarsamtök, gegna þær alveg sérstöku
hlutverki – því að það er þýðingarmikið að hafa aðgang að fyrsta flokks
þekkingu sem Náttúrufræðistofnun og aðrar rannsóknarstofnanir skapa.
En þekking er samt ekki
saklaust fyrirbrigði: Hver ákveður hvað á að rannsaka? Eru það virkjunaraðilar
eða þeir sem vilja nýta land til friðunar vegna vísinda- og
náttúruverndargildis? Einmitt við þær aðstæður þegar náttúruverndarsinnum þykir
sótt að landinu og þykir að náttúrurannsóknir á mögulegum virkjanasvæðum hafi
fengið forgang hjá stjórnvöldum er mikilvægt að rödd náttúruverndar fái að
heyrast sem víðast. Náttúruverndarstarfið byggist á því að því að vitum hvað
við erum að tala um.
Mig langar að lesa hér tvær greinar
úr félagslögum SUNN til að sýna skilning
náttúruverndarsinna á mikilvægi vísindalegrar þekkingar. Önnur grein hljóðar
svo: „Markmið samtakanna er verndun náttúrulegs umhverfis á láði og legi,
jurta- og dýralífs, og skynsamleg nýting náttúruauðlinda, landslýð til heilla í
nútíð og framtíð.“ Þriðja grein hljóðar svo: „Að ofangreindum markmiðum skal
unnið í samræmi við gildandi lög og í samvinnu við alla sem hafa náttúruvernd á
stefnuskrá sinni. Starfsemi samtakanna skal grundvallast á vísindalegri
þekkingu, eftir því sem framast er unnt.“
Ég vek sérstaka athygli
á síðari málsgrein þriðju greinar þar sem tekið er fram að starfsemi samtakanna
skuli grundvallast á vísindalegri þekkingu. Þegar ég varð formaður í SUNN fyrir
átta árum vakti einmitt þetta síðasta ákvæði sérstaka athygli mína. Ég hafði
starfað sem landvörður og að ýmsum náttúruverndarmálum og drukkið í mig
hugmyndafræði sem ég kalla yfirleitt vísindalega náttúruvernd. Félagslög SUNN
reyndust svo nútímaleg að við sáum enga ástæðu til þess að hrófla við þeim (nema við
styttum boðunarfrest aðalfunds vegna þess að póstsamgöngur höfðu batnað á
aldarþriðjungi).
Hvorki ríkisstjórn,
orkufyrirtæki, SUNN eða önnur náttúruverndarsamtök eiga þó að geta ákveðið hvað
er rannsakað. En þar sem í landinu býr upplýstur almenningur, sem hefur áhuga á
náttúruvernd, hljóta náttúruverndarsamtökin og fólk sem þar starfar – fólk með
margvíslegan bakgrunn í ólíkum störfum og, eftir atvikum á öðrum fræða- og
rannsóknarsviðum – samt að hafa sjónarmið um hver eigi að vera viðfangsefnin
til að náttúruverndin verði byggð á sem vísindalegustum forsendum. Og
vísindamenn Náttúrufræðistofnunar taka auðvitað þátt í umræðum samfélagsins í
heild og eigin fræðasamfélags hér á landi og alþjóðlega um fögin sín. Þannig
geta ákvarðanir aldrei orðið hreinvísindalegar, þær verða alltaf háðar einhvers
konar tíðaranda, bæði samfélagsins og þróunar fræðanna.
Hlutverk
Náttúrufræðistofnunar er svo vítt skilgreint að vísindamenn stofnunarinnar
hljóta að þurfa að hafa frelsi til að geta skilgreint hver eru þýðingarmestu
verkefnin. Í þeim anda hlýtur forstjórinn að hafa nefnt hér áðan að hann vissi
lítið um hvað forstöðumenn deilda og setra myndu segja um áherslur sinnar starfsemi.
Hér skiptir máli að stofnunin geti keppt við aðrar vísindastofnanir um
vísindastyrki en þurfi ekki að „betla“ af kostunaraðilum eða vera háð
þjónusturannsóknum. Hér skiptir auðvitað líka samspil máli við aðrar
rannsóknarstofnanir miklu, ekki síst þegar þeim fjölgar, til dæmis með
náttúrustofunum, og Þorsteinn Sæmundsson, fulltrúi náttúrustofa og formaður
samtaka þeirra, nefndi hér áðan um verkaskiptingu og samvinnu.
Eins og ég nefndi er
þekking ekki saklaust fyrirbrigði og rannsóknir eru ekki fyrirbrigði utan
pólitísks sviðs. Ég vil því að lokum undirstrika alveg sérstaklega mikið að það
er gríðarlega mikilvægt að Náttúrufræðistofnun Íslands sé sem sjálfstæðust og
óháðust stjórnvöldum hverju sinni svo og þeim fyrirtækjum og stofnunum sem hún
vinnur fyrir einstök verkefni, m.a. með tryggum fjármunum, og að ákvarðanir um rannsóknir séu teknar á sem
vísindalegustum forsendum af þeim sem best þekkja hvert og eitt rannsóknarsvið.