Minjasafn um Kísiliðju. Hádegisspjall um náttúruvernd og mannlíf í Mývatnssveit. Hjá Rotaryklúbbi Akureyrar, Fosshóteli KEA, 1. október 1999. Flytjandi og höfundur. Ingólfur Ásgeir Jóhannesson. Sett á netið í desember 1999.

Netútgáfan er í þremur hlutum:

Inngangur

Minjasafn um Kísiliðju (Grein sem birtist í Degi 16. september 1999)

Iðnaðar- eða náttúruverndarsvæði í Mývatnssveit? (Grein sem birtist í Degi 22. júlí 1999)

Sjá einnig blaðagreinar um Mývatn birtar árið 2000

Nýtt Ritverk

Í spjallinu sem tók rúmar tíu mínútur rakti ég nokkuð kynni mín af Mývatnssveit sem hófust þegar ég flutti þangað fjögurra ára gamall og hef búið þar eða verið með annan fótinn síðan, eða í 41 ár. Tvö sumur starfaði ég þar sem landvörður.

Ég rakti einnig hversu mikið mannlíf hefði verið í Mývatnssveit sem hefðbundið sveitamannlíf á 7. áratugnum, með ofurlítilli og vaxandi ferðamennsku á 7. áratugnum þegar ég fór að muna eftir mér að gagni. Ég minntist á vatnið sem vetrarsamgönguleið, skíðaíþróttina, menningu og stolt Mývetninga, montið sem skopblaðið Jón rauði á Akureyri fann upp á 19. öld (sbr. bók Gunnars Karlsson um Frelsisbaráttu Suður-Þingeyinga og Jón á Gautlöndum, Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1977) og að ég teldi að lítil vitund hefði verið um náttúruvernd þar til kom að Laxárdeilunni undir lok 7. áratugsins.

Ég minntist á mótmælaförina til Akureyrar á 150 bílum í júní eða júlí 1970 sem ekki var virt viðlits og eyðileggingu stíflunnar í Hólskvísl þann 26. ágúst 1970. Ég hélt því fram að Kísiliðjan hefði aldrei verið reist og námugröftur hafinn ef sú vakning hefði verið orðin sem varð við þessa deilu og í kjölfar hennar.

Ég hélt því fram að mannlíf í Mývatnssveit hefði gerbreyst með tilkomu Kísiliðju, einkum hefðu orðið árekstrar vegna dreifbýlis- og þéttbýlishagsmuna. Samgöngur breyttust líka mjög. Þá var þetta velsældartími yfirleitt þarna upp úr 1970 þegar vinstri stjórnin lagði áherslu á að efla landsbyggðina eftir stöðnun viðreisnaráranna þegar Sjálfstæðis- og Alþýðuflokkur höfðu ráðið í næstum tólf ár. Niðurstaðan af mannlífsbreytingum í Mývatnssveit var hins vegar sú að sveitin næstum klofnaði, m.a. ýmis félög.

Þetta sem ég leiddi hugann að var að sjálfsögðu upplifun unglings en ég var 16 ára sumarið 1970. En síðan gerðist ég landvörður og aflaði mér háskólamenntunar bæði í sagnfræði og félagsvísindum og hef auðvitað skoðað málin af sjónarhóli varúðarreglunnar, þ.e. að sönnunarbyrðin sé þeirra sem vilja breyta ástandi í náttúrunni.

Einnig minntist ég á rannsóknir sem Rannsóknastöðin við Mývatn hefur stjórnað undanfarin 30 ár og hve það er í raun stuttur tími til að fá sýn yfir vatnið. Engu að síður eru þessar rannsóknir mjög þýðingarmiklar og fer þar fram gagnmerkt starf.

Í spjallinu stiklaði ég á stóru en minntist þó á samkomulagið frá 1993 þegar náttúruverndarsinnar féllust á að tiltekið svæði í Ytri-Flóa vatnsins yrði áfram nýtt til námugraftrar. Ég minntist á að Mývatni stafaði hætta af fleiru en kísilnáminu; því stafaði hætta af hvers konar uppbyggingu. Ég vísa hér að öðru leyti til tveggja greina að neðan sem birtust í Degi og voru tilefni þess ég var beðinn um að ræða við Rótarýmennina.

 Efst

Eftir rúman áratug rennur námaleyfi Kísiliðjunnar í Mývatnssveit út en þar sem námaleyfið er einnig bundið við takmarkað svæði í Ytri-Flóa Mývatns mun kísilnámi verða hætt innan þriggja til fjögurra ára. Því er tímabært að huga að því hvað gera á við mannvirki verksmiðjunnar og hvernig á að minnast hinnar merku sögu.

Námaleyfið sem nú er í gildi var gefið út árið 1993 sem liður í samkomulagi milli náttúruverndarsjónarmiða og hagsmuna eigenda verksmiðjunnar. Hættan af kísilnámi var þá þegar sönnuð en náttúruverndarsinnar treystu sér ekki til þess að fylgja eftir þeirri niðurstöðu enda sótt fast að fá að halda áfram námuvinnslu.

Kísiliðjan var stofnuð skömmu fyrir 1970, áður en náttúruverndarvakning í kjölfar Laxárdeilunnar átti sér stað. Ljóst er að kísilnám úr Mývatni hefði ekki hafist að skilningur á náttúruvernd hafði vaxið.

Mikilvægt er að minnast sögu kísilvinnslunnar. Nýting gúrsins af botninum er að mörgu leyti mjög merkileg saga. Kísiliðjan mun eina verksmiðja í heiminum sem vann efnið af vatnsbotni. Annars staðar fer kísilnám fram úr uppþornuðum vötnum og sjávarbotnum.

Tilkoma Kísiliðju olli uppnámi í samfélaginu í Mývatnssveit. Fólki fjölgaði mikið og með tímanum varð landbúnaður ekki lengur aðalatvinnuvegur í sveitinni, heldur iðnaður, byggingar og þjónusta ýmiss konar. Síðar kom Kröfluvirkjun til sögu. Þessi saga er að mestu óskráð enn þá og bíður það verkefni sagnfræðinga og félagsvísindamanna.

Tillaga um minjasafn felur í sér að við eigum ekki að skammast okkar fyrir þau mistök að hafa hafið kísilnámið, a.m.k. ekki svo mikið að hræið verði huslað. Við eigum því að breyta hluta af húsnæði því, sem Kísiliðjan er í, í minjasafn. Rífa þarf ljótustu mannvirkin en jafnframt þarf að eiga af þeim vandaðar myndir til að geta lýst framleiðsluferli kísilgúrsins sem best. Með því móti yrði safnið ekki bara minjasafn, heldur og stórmerkilegt umhverfisfræðslusetur. Við bætum betur fyrir mistökin með því að meðhöndla söguna um kísilnámið með virðingu.

Því miður eru sveitaryfirvöld og stjórnendur Kísiliðjunnar samt með höfuðið fast í leðjunni á vatnsbotninum og skilja ekki að tími námuvinnslu úr botni Mývatns er liðinn. Engu skiptir samkomulagið frá fyrri hluta þessa áratugar sem felst í núgildandi námaleyfi, engu skiptir mikilvægi Mývatns og lífkerfis þess á alþjóðlega vísu, engu skiptir að það hefur í raun verið sannað að kísilnámið veldur óbætanlegum skaða. Skammtímagróði og þrjóska einkenna viðbrögðin.

Nú hefur verið gerð skýrsla um dælingu úr Syðri-Flóa og er hún birt undir vefslóðinni www.honnun.is/mat. Ég hef gluggað í þessu skýrslu sem er að mörgu leyti merkilegt plagg.

Strax á bls. 2 kemur fram að „óvíst er hvernig búsvæði á botni námusvæðisins muni þróast þegar til lengri tíma er litið …" Þetta væri næg ástæða til að hætta við því að í raun á Kísiliðjan að sanna að hún valdi ekki skaða.

Aðeins neðar kemur fram að allt er á fleygiferð í vatnsbotninum, einkum í hvössu veðri. Orðrétt: „Reynslan úr Ytriflóa sýnir að fíngerðasta og næringarefnaríkasta setið sest í auknum mæli til á námusvæðum þar sem dýpið er meira, en sandur og grófara efni situr eftir. Næst námusvæðunum hafa því myndast sandborin rofsvæði þar sem undir liggur gamall næringarsnauðari kísilgúr. Hætta er á að rofsvæði myndist við vinnslu nýrra svæða í Syðriflóa". Þarf frekar vitnanna við?

Þetta var reyndar vitað árið 1993 þegar núverandi námaleyfi Kísiliðjunnar var gefið út. Hættan er hins vegar margföld ef yrði leyft að dæla úr Syðri-Flóa.

Ljóst er af skýrslunni að náttúrufræðingarnir sem unnu að gerð skýrslunnar hafa unnið vandað verk. Sama verður ekki sagt um félagsvísindamennina: Á bls. 3 í skýrslunni er þessi kostulega setning: „Áhrif Kísiliðjunnar á menn og samfélag í Skútustaðahreppi verða að öllum líkindum engin, verði fallist á áframhaldandi kísilgúrtöku …"! Mér er ekki ljóst hvaða menntun þeir sem skrifuðu þetta hafa. Kannski eru þeir alls ekki félagsvísindamenn, heldur verkfræðingar eða alls engir fræðingar. Mér er spurn: Mun mannlíf í Mývatnssveit staðna ef Kísiliðjan heldur áfram? Ef til vill …

Hitt er þó verra að sveitaryfirvöld, a.m.k. sveitarstjórinn, hafa nokkrum sinnum gefið í skyn að stöðvun kísilvinnslunnar sé nánast dauðadómur yfir sveitinni og mannlífi þar. Ég leyfi mér að minna á tvennt í því sambandi: Annars vegar að mannlíf í Mývatnssveit var með einstökum blóma þegar ég var að alast þar upp á fyrri hluta sjöunda áratugarins, áður en Kísiliðjan tók til starfa; hins vegar að lengi framan af borgaði Kísiliðjan ekki neitt til sveitarsjóðs Skútustaðahrepps, þótt svo hún hafi gert það með myndarlegum hætti hin síðari ár.

Ég tel það ósvífni að halda því fram að enginn þeirra sem missir atvinnuna við lokun Kísiliðjunnar muni skapa sér aðra atvinnu í Mývatnssveit. En vissulega skaðaði ekki ef sveitaryfirvöld skipulegðu eitthvað í þeim efnum.

Forráðamenn Kísiliðju láta sem svo að þeir þurfi ekki að sanna að námavinnslan sé skaðlaus, heldur að þeir geti komist upp með að segja að ekki hafi tekist að sanna tengsl Kísiliðjunnar við sveiflur í lífríkinu vegna þess að margt fleira hefur áhrif á sveiflurnar.

Því miður er ástæða til að taka beiðni Kísiliðjunnar um námuvinnslu í Syðri-Flóa alvarlega og ég skora því á náttúruverndarsinna að mótmæla sem ákafast. Það er þó ekki ástæða til að taka beiðni þeirra alvarlega á vitrænum grunni, heldur á valdslegum grunni. Vonandi hafa skipulagsyfirvöld faglegt vit til að stöðva vitleysuna.

Tillaga um minjasafn og umhverfisfræðslusetur er hugmynd um að gera gott úr málinu. Málið þarf víðtækan stuðning og kannski vitkast yfirvöld í Mývatnssveit þegar úrskurðað hefur verið um málið í vetur.

Efst

Voveiflegur var jólaboðskapurinn úr Mývatnssveit, sem fram kom í viðtali við oddvita Skútustaðahrepps í sjónvarpsviðtali örfáum dögum fyrir jólin 1998. Hann sagði að þar sem Bjarnarflag væri hvort sem er orðið iðnaðarsvæði, þá væri rétt að reisa þar gufuaflsvirkjun. Viðbáru um að Kísiliðjan hefði ekki starfsleyfi nema áratug í viðbót svaraði hann því hversu skelfilegt væri að náttúruverndarsinnar vildu slátra 250 manna byggð til að láta náttúruna njóta vafans. Og mátti á honum skilja að náttúruvernd væri trúarbrögð og af samhengi mátti best ráða að trúarbrögð væru neikvæð. En sennilega rugluðust nú oddvitinn og sjónvarpsmaðurinn á trúarbrögðum (dæmi um þau eru kristin trú og íslam) og sannfæringu (dæmi um sannfæringu eru stjórnmálaskoðanir, þ.m.t. afstaða til náttúruverndar, virkjana eða stóriðju).

Við þennan málflutning er mjög margt að athuga, t.d. er það ólíklegt að 250 manna byggð sé í raunverulegri hættu að mást út þegar starfsemi Kísiliðjunnar leggst af. Líklegra er að lítilfjörleg eða engin fækkun verði í Reykjahlíðarþorpi. Fyrir utan að það gæti líka verið að einhverjir náttúruverndarsinnar hefðu, þrátt fyrir viðleitni sína til varnar náttúru Mývatnssveitar, áhyggjur af atvinnuleysi meðal Mývetninga. En það sem er mikilvægast í þessu samhengi er hvað „iðnaðarsvæði í Bjarnarflagi" raunverulega merkir.

Mývatns- og Laxársvæðið er einstakt í sinni röð í veröldinni fyrir náttúrufegurð og lífríki. Fyrir aldarfjórðungi voru sett sérstök lög um verndun svæðisins þar sem almennu náttúruverndarlögin þóttu ekki duga. Auk þess er Mývatns- og Laxársvæðið á sérstakri skrá um votlendi sem þykir mikilvægt að varðveita og kennd er við Ramsar, enda einstakt votlendissvæði sem þrátt fyrir allt er ekki enn þá óbætanlega mikið skemmt af dælingu úr vatnsbotni og skurðgreftri í engjum. Því er ljóst að þetta svæði ber að umgangast með sérstakri varúð.

En hvað er það annars að láta náttúruna njóta vafans? Fyrst og fremst að gera ekki neitt nema sannað megi teljast að náttúran bíði ekki af því skaða. Og hvenær telst það sannað? Er yfirleitt unnt að sanna það? Er þetta skynsamleg regla? Má yfirleitt nokkuð gera?

Þessum spurningum er sjaldan hægt að svara með jái eða nei. Miða verður við aðstæður. Gufuaflsvirkjun getur verið jafnsjálfsögð í Svartsengi og hún er fráleit í Bjarnarflagi sem er innan fjallahrings Mývatnssveitar. Álbræðsla í Reyðarfirði er heldur ekki jafnfráleit og námugröftur úr botni Mývatns af náttúruverndarástæðum — þótt ég telji hana ekki skynsamlegan kost í atvinnu- og byggðamálum.

Varúðarreglan, þ.e. að láta náttúruna njóta vafans, felur í sér að sönnunarbyrðin er þess sem vill framkvæma. Kísiliðjan þarf að sanna að dæling úr botni vatnsins valdi ekki skaða. Hún þarf að sanna að hún breyti ekki neinu. Eins er með fleiri borholur í Bjarnarflagi: sanna þarf að þær valdi ekki óbætanlegum skaða.

Raunar er búið að sanna með rannsóknum, sem ríkisstjórnin hefur ákveðið að vefengja, að Kísiliðjan veldur vatninu skaða því að allt er á fleygiferð í vatnsbotninum. Og við verðum að muna að það var einmitt til að finna jafnvægi á milli náttúruverndar-, varúðar- og atvinnusjónarmiða sem Kísiliðjan fékk fyrir nokkrum árum leyfi til þess að dæla kísilgúr af afmörkuðu svæði á vatnsbotninum í tiltekinn tíma, leyfi sem engan veginn þjónaði ströngum friðunarhagsmunum.

Okkur oddvita Skútustaðahrepps er báðum mjög annt um sveitina okkar og fólkið sem þar býr — þótt okkur greini á um leiðir til þess. Hann hefur núna meiri áhyggjur af fleira fólki en ég þegar starfsemi Kísiliðju verður hætt og setur meinta hagsmuni þess ofar en vafann sem túlka á náttúrunni í hag. Hins vegar eru sumar aðgerðir hans sem oddvita til þess fallnar að efast um þessa væntumþykju. Dæmi: Þegar meirihluti hreppsnefndar, undir forystu hans, ákvað fyrir fáeinum árum að fella niður skólahald á Skútustöðum, í harkalegri andstöðu við vilja fólksins í suðvestursveitinni, virtust áhyggjur af þeim hagsmunum, sem þá voru í veði, ekki vera efstar í hugum þess meirihluta. Hins vegar vil ég ekki trúa því að þetta hafi verið af illvilja, heldur því að meirihluti hreppsnefndar hafi verið nægilega sannfærður um að langtímahagsmunir fælust í því að sameina skólahald strax og því væri rétt að ganga gegn skammtímahagsmunum minnihlutans. Á líkan hátt trúi ég því að það sé rétt að fórna minni hagsmunum (skammtíma atvinnuhagsmunum) fyrir meiri (framtíðar náttúruvernd) þegar kemur að námagreftri í Mývatni og virkjun í Bjarnarflagi. Í hvorugu tilvikinu getur þetta orðið sársaukalaust.

Boðskapur úr Mývatnssveit um Bjarnarflag sem iðnaðarsvæði er raunalegur með hliðsjón af náttúruverndargildi Mývatns- og Laxársvæðisins og óskynsamlegur sem leið til að efla atvinnu- og mannlíf í sveitinni. Því er þessi „jólaboðskapur" rifjaður hér upp að nýlega heyrði ég á einhverjum vettvangi sams konar rök fyrir gufuaflsvirkjun í Bjarnarflagi: þar væri hvort sem er iðnaðarsvæði.

Sveitaryfirvöld og stjórnvöld íslenska ríkisins hafa ekki svo mjög leitað úrræða í atvinnumálum — og það þurfa þau að gera á þessum fáu árum sem Kísiliðjan hefur námaleyfi og hætta að stinga hausnum í leðjuna á vatnsbotninum eða leirinn í Bjarnarflagi. Dæmi um skammsýni í atvinnumálum er sala skólahúss á Skútustöðum fyrir rúmu ári til hótelhalds. Þetta ágæta skólahús hefði einmitt átt að vera tromp í viðleitni til þess að fá stjórnvöld ríkisins til að efla náttúrurannsóknir og minjavernd, jafnvel flytja stjórnsýslu á þessum sviðum norður í Mývatnssveit. Þannig hefði mátt styrkja atvinnulíf tengt náttúruvernd, svo sem landvörslu, rannsóknir, safn, fræðagarðinn Kviku og örugglega margt fleira, og gera þannig út á náttúruvernd sem atvinnugrein. Þannig kæmum við best í veg fyrir að Bjarnarflag eða Mývatnssveit öll verði að iðnaðarsvæði.

Efst Nýtt Ritverk