natt

Litast um af Hjallhól. Nokkrar greinar um náttúruvernd (hluti af greinaflækjunni Litast um af Hjallhól)

Inngangur og kafli E

Greinaskrif um umhverfismál og náttúruvernd hóf ég þegar ég gerðist landvörður sumarið 1985 en áhugi minn á náttúruvernd er miklu fyrr til kominn. Ég hygg að vakningin í kringum Laxárdeiluna 1970 hafi haft úrslitaáhrif á pólítísk sjónarmið mín í náttúruverndarmálum. Og þó. Kannski hafði náttúra Mývatnssveitar, þar sem ég er alinn upp, þessi áhrif. Í starfi mínu hjá Náttúruverndarráði í mörg sumur á árunum 1985–1990 kynntist ég umhverfistúlkun og hugmyndafræði náttúruverndar og eru greinarnar hér ritaðar frá því sjónarhorni.

Greinunum um umhverfismál og náttúruvernd hef ég skipt í fimm kafla. Fyrsti kafli, Litast um af Hjallhól, er greinar sem birtust í dálkinum í Degi. Annar kafli fjallar um tiltekin friðlýst svæði. Þriðji kafli fjallar um ræktun, umgengni við landið og virðingu fyrir lífsháttum dýra og plantna. Fjórði kafli er tvær langar greinar, upphaflega fluttar sem ráðstefnuerindi en breytt til birtingar á viðeigandi vettvangi. Þær innihalda tilraunir til fræðilegrar greiningar. Fimmti kafli er brú inn í menntunarfræðin með því að tengja saman mótun menntastefnu og orkustefnu.

Innskot: Sjá einnig fyrirlestra flutta haustið 2006:

Menntun og samfélag á tímum fjölmenningar og sjálfbærrar þróunar Fjölmenning og sjálfbær þróun í menntastefnu ríkis og sveitarfélaga

Hér fyrir neðan er skrá um allar greinarnar sem er að finna á öðrum síðum þessarar netflækju með því að slá á kaflaheiti hvers um sig, en auk þess er hér fimmti kaflinn, kafli E, sem er bara ein grein.

Aftur til upphafssíðu flækjunnar Aftur í upphafssíðu Litast um af Hjallhól

Aðrar flækjur: Ferill Kennsla Ritverk

A. Litast um af Hjallhól

Einkennislitir íslenskrar náttúru og ímynd Íslands, 1995

Með Snöruna um hálsinn – bregðumst við áður en það verður orðið um seinan, 1995

Hljóða klettar? 1996

Syngjandi raflínur og glóandi girðingar, 1996

B. Mývatn, Þingvellir, Geysir

Að taka fram fyrir hendur náttúrunnar, 1988

Kísilvinnslan má ekki halda áfram, 1991

Eldsumbrot og „dauði" lífríkis Mývatns, 1991

Mývatn og varúðarreglan, 1997

Hver á Þingvelli? 1987

Á Geysir að gjósa nauðugur? 1992

C. Landgræðsla og friðun

Græðum með gát – hugleiðingar um skógrækt, landgræðslu og friðun náttúru, 1993

VARÚÐ! Gönguskór skemma landið, 1994

Að gefa öndum brauð, 1989

D. Tilraunir til fræðilegrar greiningar

Ímyndin um óspillta náttúru og sanna Sögueyjarmenningu: Ferðalög um ofurraunveruleika hins vestræna heims, 1992

Útivist sem táknrænn höfuðstóll. Orðræðan um útivist og náttúruvernd í ljósi kenninga franska félags- og mannfræðingsins Pierres Bourdieus, 1994

E. Menntastefna – orkustefna – atvinnustefna (sjá hér að neðan)

Innskot í ágúst 2000: Sjá rannsóknarskýrsluna Nature as Capital. Legitimating principles in the discourse on use and protection of nature in Iceland in the 1990s. Study report—Draft version in progress—August 2000. Tilheyrir rannsóknarverkefninu Hugtakarammi Pierres Bourdies. Birt bæði á pappír og á vef.

Aftur efst í flækjuna

Aftur til upphafssíðu flækjunnar Aftur í upphafssíðu Litast um af Hjallhól

Aðrar flækjur: Ferill Kennsla Ritverk

Kafli E. Menntastefna – orkustefna – atvinnustefna

Menntastefna – orkustefna – atvinnustefna

1997

Þær fréttir berast nú að Austfirðingar óski eftir að geta stundað háskólanám á heimaslóð. Háskólanám á Austurlandi er að vísu ekki alger nýlunda. Kennaraháskóli Íslands hefur t.d. boðið upp á nám þar sem kennsla fór ýmist fram fyrir austan, í Reykjavík eða þá í fjarkennslu.

Ósk Austfirðinga er ekki síst tímabær í ljósi þess að nú er sótt að hálendinu fyrir austan af orkuyfirvöldum. Til greina þykir koma að virkja á Fljótsdal og víðar, enda Landsvirkjun með eins konar óútfylltan víxil til virkjunar þar, samþykktan á Alþingi fyrir meira en 15 árum. Með slíkri virkjun yrði Austfirðingum að sjálfsögðu boðin einhver atvinna en minnst af henni yrði varanlegt ef orkan yrði síðan flutt til Suðvesturlands vegna stóriðju eða til útlanda um sæstreng.

Hráefni eða menntun?

Háskólanám á Austurlandi snýst þó ekki bara um Austfirðinga, heldur er nú tekist á um atvinnustefnu landsins alls. Viljum við að Ísland verði fyrst og fremst land hráefnaframleiðslu og orkufrekrar stóriðju eða ætlum við að mennta þjóðina til að takast á við flókin viðfangsefni í nútímasamfélagi Evrópuþjóða?

Ég vil svara þessu þannig að við eigum að efla háskólamenntun og gera menntun og lærdóm að verðmætum útflutningsvörum. Slík verðmæti, hvort sem þau liggja í menntun og rannsóknum á matvælum eða ferðamennsku, heimspeki eða málvísindum, erfðafræði eða kvikmyndalist, eru endurnýjanleg auðlind. Með menntun getum við stundað aðra atvinnu en þá sem hrýtur af borði erlendra auðhringa. Við getum notað þá samlíkingu að í stað þess að virkja vatn eða gufu sé mannauðurinn virkjaður.

Líklega eigum við ekki mikið eftir af virkjanlegri vatns- og gufuorku án þess að stórspilla landinu sem okkur er trúað fyrir. Við höfum nú þegar skemmt landið mjög mikið með virkjunum og línum en eigum þó mestu verðmætin eftir. Vatnsorkan er nefnilega ekki alveg sjálfbær því að uppistöðulón virkjana fyllast á allmörgum áratugum. Og hvað þá?

Hvort reistar eru virkjanir og lagðar línur á hálendi Íslands er ekki eingöngu spurning um náttúruvernd. Við þurfum líka að tryggja að eiga eftir orku fyrir starfsemi hér innanlands, t.d. ýmsan iðnað, ræktun í gróðurhúsum o.fl. Við megum ekki gefa orkuna til erlendra stóriðjurekenda eða flytja hana alla út um sæstreng. Alveg sama þótt hún yrði seld á okurprís. Sjálfbær innlend atvinnustefna þar sem menntun er hagnýtt er það sem koma skyldi.

Menntastefna, atvinnustefna, orkustefna, umhverfisstefna og byggðastefna eru samofnar. Við getum ekki leyft okkur að líta þannig á að virkjanir og náttúruvernd séu andstæður sem við deilum um – og náttúruverndin sé alltaf dæmd til að tapa. Ein og ein stóriðjuverksmiðja drepur ekki allt með eitri, heldur er það háskaleg atvinnustefna að treysta á slíkar verksmiðjur.

Menntun til verðmætasköpunar

Menntun hefur auðvitað sjálfstætt gildi að einhverju leyti. Við lærum, bæði í skóla og annars staðar, ýmislegt sem er fyrst og fremst til þess ætlað að auðga andann.

En menntun er ekki síður mikilvæg sem fjárfesting, sennilega margfalt ódýrari en virkjanirnar. Og sérlega umhverfisvæn. Háskóli hér á Akureyri hefur dregið úr áhuga á stóriðju í Eyjafirði enda hefur háskólamenntun í sjávarútvegsgreinum, iðnrekstrargreinum, hjúkrun og kennslu eflt annað atvinnulíf hér um slóðir. Menntun og rannsóknir í ferðaþjónustu geta líka stuðlað að því að nýta hálendið með umhverfisvænum hætti. En menntun og rannsóknir í ferðaþjónustu hafa verið látnar sitja á hakanum miðað við menntun og rannsóknir í verkfræði og orkunýtingu.

Menntun er seljanleg til útlanda. Erlendir námsmenn virðast geta hugsað sér að koma til Íslands í vaxandi mæli. Íslenskur hugbúnaður er seldur úr landi fyrir verulegar fjárhæðir. Rannsóknarstofa í erfðafræði var sett upp nýlega í Reykjavík. Íslenskir listamenn eru færir um að gera kvikmyndir sem unnt er að hagnast á, enda sýnast mér íslenskir kvikmyndagerðarmenn sópa að sér verðlaunum. Veraldarvefurinn gerir þetta allt miklu auðveldara en ella enda gera Íslendingar sig gildandi þar. Og Íslendingar sem fá vinnu erlendis að loknu námi fá oft mjög góð laun og geta greitt námslánin að fullu til baka.

En þetta kostar auðvitað fjárfestingar í búnaði og tíma þeirra sem nám stunda. Víst tekur það nokkra áratugi fyrir flesta að greiða persónuleg námslán til baka. En menntunin skilar sér hins vegar fljótt til samfélagsins í betri vinnu og auknum afköstum við flóknari og fjölbreytilegri viðfangsefni en áður.

Fjölbreytileg menntun

Sköpunarkraftur liggur víðar en í verkfræði. Erfitt getur þó reynst að reikna út sköpunarkraftinn í frjálsum vísindum og listum. Hefði t.d. einhverjum dottið í hug fyrirfram að tekjur sköpuðust af því hér á landi að rannsaka tokkarísku, gamalt Miðasíumál? En það mun tilfellið auk þess sem það beinir sjónum erlendra vísindamanna til landsins. Um þetta má lesa í Lesbók Morgunblaðsins fyrir skömmu.

Þröng tæknileg menntun skapar ósveigjanlegt samfélag. Að kunna að reikna úr gefnum tölum er auðvelt en dugar skammt. Singapúr eyðir 20 af hundraði þjóðartekna í menntun. Yfirvöld þar horfa nú til menntunar í sköpun, til ögunar í listum. Agi sem hlýðni dugar ekki til lengdar þegar leysa þarf flókin viðfangsefni. Listræn sköpun og sú ögun sem felst í henni yfirfærist hins vegar á fjölmörg viðfangsefni.

Sem betur fer búa Íslendingar, með sín 12 af hundraði þjóðartekna til menntunar, að góðum grunni til að byggja á skapandi menntun. Við búum líka að þeirri athyglisverðu ímynd um þjóðareinkenni að við hlýðum ekki vel í blindni. Þennan grunn nýtum við hins vegar illa ef við gefum frá okkur orkuna í iðrum jarðar og eyðileggjum landið og fólkið með.

Virkjum óbeislaðan sköpunarkraft Austfirðinga (og annarra Íslendinga) með háskólamenntun, heima í héraði eða með notkun upplýsinga- og samskiptatækni. Það er bæði skynsamleg menntastefna, orkustefna og atvinnustefna.

Birt í Morgunblaðinu 4. mars 1997

Greinin er rituð í kjölfar Náttúruverndarþings sem höfundur sat fyrir hönd Háskólans á Akureyri. Viðbót í ágúst 1999: Greinin var notuð sem uppistaða í erindi í Stefnu, stjórnmálafélagi vinstri manna, 13. desember 1998, sjá erindið.

Aftur efst í flækjuna