NATTABC

Litast um af Hjallhól. Nokkrar greinar um náttúruvernd. Kaflar A-C

Aftur til upphafssíðu flækjunnar Aftur í upphafssíðu Litast um af Hjallhól

Aftur í Nokkrar greinar um náttúruvernd

Aðrar flækjur: Ferill Kennsla Ritverk

A. Litast um af Hjallhól

Einkennislitir íslenskrar náttúru og ímynd Íslands, 1995

Með Snöruna um hálsinn – bregðumst við áður en það verður orðið um seinan, 1995

Hljóða klettar? 1996

Syngjandi raflínur og glóandi girðingar, 1996

B. Mývatn, Þingvellir, Geysir

Að taka fram fyrir hendur náttúrunnar, 1988

Kísilvinnslan má ekki halda áfram, 1991

Eldsumbrot og „dauði" lífríkis Mývatns, 1991

Mývatn og varúðarreglan, 1997

Hver á Þingvelli? 1987

Á Geysir að gjósa nauðugur? 1992

C. Landgræðsla og friðun

Græðum með gát – hugleiðingar um skógrækt, landgræðslu og friðun náttúru, 1993

VARÚÐ! Gönguskór skemma landið, 1994

Að gefa öndum brauð, 1989

Kafli A. Litast um af Hjallhól

Einkennislitir íslenskrar náttúru og ímynd Íslands

1995

Íslenski fáninn er blár, hvítur og rauður. Blái liturinn er talinn tákna vatn, sá hvíti táknar jökla og snjó og sá rauði eldinn í iðrum jarðar.

En það eru fleiri litir í íslenskri náttúru en fánalitirnir. Fyrir framan mig liggur bókin Ísland – myndir eftir Eliot Porter. Í henni eru 56 ljósmyndir, flestar úr íslenskri náttúru, en á örfáum þeirra sjást einnig mannvirki fagurfræðilega samofin íslenskum náttúruveruleika.

Litadýrð náttúrunnar nýtur sín í bók Porters, ekki síst í myndum af hrauni, mosa, söndum og litlum tjörnum og pollum. Á svörtu hrauni má sjá gular og gráar skófir og mosa. Á söndum og melum má sjá bleikt lambagras, hvít og blá smáblóm og grænar jurtir. Í mýrlendi má sjá smátjarnir með sefi og brúna botna tjarna sem þorna á sumrin.

Í myndum Porters njóta sín líka fjölbreytileg form og mynstur náttúrunnar. Í annarri myndabók sem hann hefur gefið út í samvinnu við James Gleick og nefnist Óreglan í náttúrunni eru einnig margar íslenskar myndir í bland við myndir frá öðrum löndum. Á íslensku myndunum er svarti liturinn áberandi ásamt hinum fjölbreytilegum gulu litum gróðurins í hrauninu.

Gulur og grár, svartur og brúnn, grænn og bleikur skapa andstæður við vötnin, jöklana og logandi hraunið í fánanum. Slíkar andstæður skapa okkur andlega auðlegð með fegurð sinni. Og hin óreglulegu form hrauna og sanda eru ekki síður andstæður við rétthyrndan fánann.

Ræktun er fyrirferðarmikil í stefnumótun og aðgerðum Íslendinga. Mýrar hafa verið þurrkaðar til grasræktar. Þótt gras sé nú í auknum mæli ræktað á auðum svæðum í þéttbýli, þá er þó mest af því ræktað til að geta búið til hey handa búfénaði og þegar ég var unglingur í sveit mældi ég oft með augunum holt og móa út frá því hvort þar væri hægt að rækta tún. Skógrækt er stunduð hér og þar og fólk lítur upp úr amstri dagsins með því að búa til garða með fallegum trjám og plöntum.

Fegurðarskyn okkar Íslendinga er mjög mótað af þessum markmiðum. Flestum finnast græn tré falleg og bændum finnast þykkir töðuflekkir fallegir. Og lúpína, jurtin sem talin er geta breytt ófrjósömum jarðvegi í frjósaman jarðveg til gras- eða trjáræktar, er orðin svo vinsæl og áhrifamikil að mörgum finnst lúpínublái liturinn fallegur í náttúrunni.

Smágróður, hraun, sandar og melar: allt á þetta undir högg að sækja vegna ræktunaráráttu okkar. Ég tel hins vegar að þessi árátta okkar sé misskilningur, ekki síst þegar ekki þarf að framleiða jafnmikið hey og áður þurfti til að fóðra búpening.

Náttúran er vel fær um það sjálf að búa til eitthvað fallegt ef hún fær að ráða, t.d. þar sem landið hefur verið friðað fyrir ágangi búfjár. Nýlega kom ég í Héðinsfjörð og sá hvernig náttúran hefur fengið frið til að blómstra og gróðurinn að dafna. Dúnmjúkar blómabreiður eru þar sem nóg er af raka og sólskini og hrjóstrugur og viðkvæmur melagróður er ofar í brekkunni þar sem gróðurtíminn er styttri og jarðvegurinn öðruvísi. Náttúran í Héðinsfirði þarf ekki aðstoð, heldur frið og aðdáun.

Þótt grænt, ókalið tún sé fallegt er ekki síður mikilvægt að við þróum með okkur smekk fyrir fegurð okkar svörtu sanda, sem eru einstakir í sinni röð í heiminum, og lífríki þeirra, fyrir hraunum og mosum þeirra með allri sinni litadýrð, fyrir þeirri náttúru sem er einstök á Íslandi. Ferðafólk kemur til Íslands til þess að sjá þvíumlík undur og til þess að sjá stærsta óbyggða svæði Evrópu og „auðnir" þess – en hvorki fáeina reiti af jólatrjám né sjálfan Hallormsstaðaskóg.

Ímynd Íslands út á við ætti ekki að vera grænt Ísland í sólskini, heldur ekki síður það Ísland sem Neil Armstrong var sýnt áður en þótti óhætt að senda hann til tunglsins. Skrítlan sem útlendingum er oft sögð í formi spurningarinnar, „Hvað á maður að gera ef maður villist í íslenskum skógi?", lýsir Íslandi í rauninni afar vel. (Svarið er að þá skuli standa upp og ef það dugi ekki þá skuli ganga þrjú skref og svo má bæta við að ef það virkar ekki þá sé maður ekki á Íslandi).

Sú mynd sem blasir við flestum ferðamönnum, erlendum og íslenskum, við komu til Íslands er Reykjanesskaginn. Er hægt að hugsa sér öllu sérstæðari ímynd með öllum þeim fjölbreytileika, litadýrð og víðáttu sem þar er?

Friðum holt og móa, sanda og auðnir, mýrlendi og vötn, jökla og ár. Tökum frá holt og mýrar áður en það verður um seinan. Mýrarnar eru lungu landsins og hrauni og söndum má líkja við veðurbarin andlit. Hrjóstrin eru sérkennileg, hraunin eru viðkvæm og útlend tré skyggja á upprunalega fegurð staða eins og Höfða í Mývatnssveit. Friðum óendanlega litadýrð íslenskra hrauna, tökum frá sanda og sökkvum ekki hálendinu undir lón eða línur.

Virðum hina íslensku ímynd af landinu, fagra en sérstæða þar sem jöklar og sandar, hraun og kjarr, holt og mýrar skipa öndvegi. Viðurkennum fegurðina og ræktum smekk fyrir óspilltri íslenskri náttúru – án „hjálpartækja" á borð við lúpínu og sígræn jólatré en með mosa og birki, jöklum og söndum. Ræktum smekk, ekki gras.

- - -

Birt í Degi 26. ágúst 1995

*** *** ***

Með Snöruna um hálsinn:

– bregðumst við áður en það verður orðið um seinan

1995

Árið 1962 kom út bók Rakelar Carson, Silent Spring. (Bókin kom út í íslenskri þýðingu árið 1965 undir nafninu Raddir vorsins þagna). Þessa bók telja margir eina af merkustu bókum 20. aldar. Hún er byggð á rannsóknum í náttúru- og umhverfisfræðum og skrifuð í ljóðrænum, fallegum stíl.

Í bókinni er bent á afleiðingar mannanna verka gagnvart náttúrunni. T.d. er bent á hvernig skordýraeitur á borð við DDT berst inn í hringrás náttúrunnar og á þar þátt í dauða fugla og fiska. Í rauninni er bókin hálfgerð dómsdagsspá.

Á sínum tíma var reynt að koma í veg fyrir útkomu bókarinnar. Prófarkir munu hafa borist út úr prentsmiðjunni í hendur óvandaðra manna og í framhaldi af því hótuðu efnaverksmiðjur málsókn kæmi bókin út. Hún seldist hins vegar í stórum upplögum og enn þann dag í dag er verið að selja mikið af henni enda er hún löngu orðin sígild.

En hafa „spádómar" Carson, t.d. um fækkun dýrategunda, ræst? Hún benti á að margar tegundir fugla væru í hættu. Í grein í Newsweek sl. vor er því haldið fram að fáir þessara spádóma hafi ræst og raunar hafi t.d. sumum þeirra fugla, sem Carson hafði mestar áhyggjur af, fjölgað.

Ekki er unnt að vita með fullri vissu hvort notkun skordýraeiturs hefur í raun minnkað vegna þess að Carson skrifaði svo snjalla bók um hætturnar henni samfara. Ekki er heldur öruggt að fuglategundir hafi lifað af vegna bókarinnar – en sé eitthvað til í þessu þá er bókin Raddir vorsins þagna örugglega ein af áhrifamestu bókum þessarar aldar.

Bók Jakóbínu Sigurðardóttur, Snaran, kom út nokkrum árum á eftir Raddir vorsins þagna. Snaran segir frá hugrenningum verkamanns í stóriðjuveri í framtíð sem er óráðin en þó ekki fjarlæg.

Á þessum tíma var verið að virkja Þjórsá við Búrfell og byggja álver í Straumsvík. Einnig var vitað um stóriðjudrauma ráðamanna sem höfðu svikist um að veita landsbyggðinni eðlileg skilyrði til rekstrar fyrirtækja í sjávarútvegi og landbúnaði. Og auðvitað var stóriðja, þótt í smærri stíl væri, að hefja innreið sína í Mývatnssveit.

Snaran er ekki beinlínis skemmtilesning. Sögumaður hennar rifjar upp líf sitt frá því er hann var ungur maður á hernámstíma og hvernig hann varð verkamaður undir erlendu verksmiðjuvaldi og snötum þess, verkstjórunum. Hann er allan tímann hræddur og stundum geta hugrenningar hans virkað á lesandann eins og raus. En stílgaldur Jakóbínu hélt mér við efnið þegar ég sem unglingur las bókina skömmu eftir að hún var gefin út. Og hún lýsir framtíð sem mér fannst að hæfði ekki frjálsri þjóð.

Ég las Snöruna aftur einhvern tíma í kringum 1980 og reiknaði út, miðað við óræðan aldur sögumanns bæði þegar bókin gerist og á stríðsárunum sem hann rifjar svo oft upp, að bókin gerðist um 1980, e.t.v. eitthvað örlítið síðar. Augljóst var að „spádómurinn" hafði ekki ræst; erlendum stóriðjuverum hafði lítið fjölgað.

Eflaust hefur Snaran haft meiri áhrif á mig en marga aðra. Ég vissi vel af rithöfundinum á næsta bæ og auðvitað hafði Kísiliðjan áhrif á alla sem í Mývatnssveit bjuggu. Ég vann eitt haust í Kísiliðjunni við að sópa gólf, rétt eins og sögumaður Snörunnar, og síðar vann ég að sumarlagi við pökkunarfæribandið. Ryk og hávaði einkenndu vinnustaðinn; hann var framandi þótt mér þætti hann reyndar spennandi líka.

Á hinn bóginn sást lítið til útlendinga í Kísiliðjunni og verksmiðjustjórinn var skilningsríkur maður sem kippti sér lítt upp við strákslega hrekki ungra manna, svo sem eins og þegar sauðfé var sett inn í kaffistofu dagvinnumanna að næturlagi. Kísiliðjan var líka lítil verksmiðja og yfirmenn hennar urðu hluti af samfélagi okkar í Mývatnssveit þótt auðvitað hafi skipst á skin og skúrir í því samfélagi eins og annars staðar.

Ég hefi lengi verið sannfærður um það að hin áhrifamikla lýsing Snörunnar á vinnuandrúmsloftinu í verksmiðju söguhetjunnar, aðstæðunum og óttanum, hafi haft áhrif á það að hér hefur stóriðjuverum lítið fjölgað. Og mér finnst ástæða til að rifja þetta upp, enn og aftur á þeim tíma sem við stöndum á krossgötum hvað varðar framtíðarstefnu í atvinnumálum.

Spurningin er þessi: Viljum við að Ísland verði fyrst og fremst land hráefnaframleiðslu eða ætlum við að mennta þjóðina til að takast á við flókin viðfangsefni í nútímasamfélagi Evrópuþjóða?

Ég vil svara þessu þannig að við eigum að efla háskólamenntun og gera menntun og lærdóm að verðmætum útflutningsvörum. Slík verðmæti, hvort sem þau liggja í menntun og rannsóknum á matvælum eða ferðamennsku, heimspeki eða kvikmyndalist, eru endurnýjanleg auðlind. Með menntun getum við sótt aðra atvinnu en þá sem hrýtur af borði erlendra auðhringa.

- - -

Birt í Degi 16. september 1995

*** *** ***

Hljóða klettar?

1996

Síðastliðið sumar var ég á ferð um Hljóðakletta í Jökulsárgljúfrum ásamt erlendum ferðamönnum. Hópstjóri erlenda hópsins hélt langa tölu yfir hópnum um náttúrufræði staðarins. Ég held að hún hafi aðallega talað um jarðfræði en skildi annars lítið í framandi tungumáli.

Þegar fyrirlestrinum var lokið var ég beðinn um að leggja orð í belg. Ég bað fólkið um að þegja dálitla stund. Svo spurði ég af hverju klettarnir hétu Hljóðaklettar.

Svarið var ekki lengi að koma: þeir heita Hljóðaklettar af því að það heyrist svo mikið í straumþungri Jökulsá.

Borgarstjórafrúin í hópnum var þó ekki af baki dottin og vildi sýna fram á að á heitinu gæti verið önnur skýring. Hún rak því upp talsvert hátt óp – sem datt niður steindautt. Hún féllst samstundis á skýringu okkar hinna.

Þögnin og smáundrin

Þögnin er eitt af náttúruundrum strjálbýls lands. Í þögninni leynist þó margt því að hún er ekki hljóðlaus. Þögnin geymir skrjáf lyngsins og söng fuglanna. Þögnin geymir hljóð vindsins og hljómlist lækjanna. En til að geta notið hennar þurfum við að vita að hún er til. Og við þurfum að kunna að njóta hennar.

Getur verið að við kunnum ekki að njóta þagnarinnar? Getur verið að einhverjir fari um náttúruna án þess hlusta á þögnina?

Jarðsaga Jökulsárgljúfra er geysilega merkileg og um hana má fræðast af bókum. En hljóðin í ánni þarf að heyra og stuðlana í berginu þarf að virða fyrir sér. Af gróðrinum í klettunum þarf að finna ilminn og á vatninu í lækjunum þarf að bragða. Já, og mold úr rofabörðum, sem að vísu er lítið um í Jökulsárgljúfrum, þarf að fá framan í sig.

Það þarf að finna og það þarf að skynja til að skilja hvaða gildi þessi hversdagslegu undur náttúrunnar hafa fyrir einstaklinginn.

Umhverfistúlkun

Víða um land starfa landverðir við leiðsögn og fræðslu. Hlutverk þeirra er fjölbreytilegt. Mikilvægast er þó vísast að túlka umhverfið: náttúrulegt, manngert, sögulegt.

Umhverfistúlkandinn fer um staði þar sem hann eða hún telur líklegt að gestir verði fyrir sterkri upplifun af náttúrunni, um staði sem hann eða hún telur að muni hafa áhrif á sjónarmið og tilfinningar gestanna. Markmið umhverfistúlkandans er ekki fyrst og fremst að gesturinn fari fróðari af staðreyndum, heldur hafi hann einnig orðið fyrir sérstakri upplifun.

Sú tilhneiging ríkir í samfélagi okkar, í skólum jafnt sem annars staðar, að meðhöndla vitsmuni og vitsmunaþroska sem mikilvægustu þættina í fari hvers einstaklings. Umhverfistúlkun er byggð á annars konar fræðsluhefð. Markmiðið er að tilfinningum gestsins sé gert jafnhátt undir höfði og þekkingu.

Einnig að tekið sé tillit til þess að ekki eru allir jafnfærir um að ganga langar og erfiðar leiðir. Enda skiptir gönguleikni í fæstum tilvikum máli þegar skoða skal smáundur náttúrunnar: þau eru alls staðar. Ég minnist ekki síst Lambhagans í Skaftafelli sem er rétt við eitt bílastæðanna. „Báturinn" vakti ætíð mikla ánægju – hann var „búinn til" úr brotnum trjám sem mynduðu form í líkingu við hálfan bát. Hver sem var gat orðið skipstjóri í bátnum og horft úr stefninu niður í hylinn í læknum.

Í Skaftafelli hefur einnig verið lagður stígur frá þjónustumiðstöð að Skaftafellsjökli. Hann liggur á flatlendi og því er auðvelt fyrir fólk sem komið er af léttasta skeiði að ganga þennan stíg. Ætlunin er að þessi stígur sé fær fólki í hjólastólum.

Ég hvet lesendur til þess að kynna sér hvaða gönguferðir og aðrir skipulagðir atburðir eru á dagskrá þjóðgarða og annarra náttúruverndarsvæða. Upplýsingar má fá hjá landvörðum en oft eru líka dagskrár prentaðar í blöðum eða kynntar í öðrum fjölmiðlum.

Ekki þarf endilega að fara langar vegalengdir út úr þéttbýli. Ákjósanlegar léttar gönguleiðir með margvíslegum fyrirbrigðum eru jafnt í þéttbýli sem utan þess. Gönguferðir í þéttbýli þurfa ekki að einskorðast við náttúruskoðun. Mannvirki og listaverk sem er vert að túlka prýða flesta þéttbýlisstaði.

Og þrátt fyrir að þögnin tilheyri öræfum og óbyggðum, „heyrist" hún líka í þéttbýlinu ef maður vill.

- - -

Birt í Degi 12. júní 1996

*** *** ***

Syngjandi raflínur og glóandi girðingar

1996

Ódáðahraun er stórt, fjölbreytilegt og mikilfenglega fallegt svæði. Þegar ég var unglingur kynntist ég hluta þess sem gangnamaður á haustin, einkum þó tiltölulega litlu svæði norðvestan Dyngjufjalla og sunnan Suðurár. Þetta svæði finnst mér einn fegursti staður sem ég hefi komið á. Fátt jafnast á við úfið hraunið og gróðurvinjarnar við Suðurá og í hólmum hennar. Mér finnst líka að vatn úr lindum sem koma fram undan hrauninu við ána sé besta vatn sem ég hefi nokkru sinni drukkið. Kannski það stafi af því hvað ég var þyrstur þegar ég drakk það í fyrsta skipti eftir að hafa hlaupið á eftir kindum ofan frá Dyngjufjöllum.

Síðar varð mér ljóst að Ódáðahraun er einstakt svæði, ekki bara hér á landi heldur í heiminum öllum. Einmitt þetta skiptir máli. Þótt aðrir staðir hérlendis og erlendis séu líka fallegir eru þeir allt öðru vísi fallegir. (Þessu gerði Friðrik Dagur Arnarson ágæt skil í Morgunblaðinu 9. maí sl.)

Hálendi Íslands er stærsta óbyggða svæði Evrópu þótt ekki sé það friðað með EES- eða ESB-staðli. Þess vegna verðum við sjálf að bera gæfu til að vernda það fyrir mannvirkjum og stýra þar umferð af skynsamlegu viti.

Flest bendir þó til þess að hið óskerta svæði verði stórlega skert á næstunni. Áformaðar eru tvenns konar stórframkvæmdir í norðaustanverðu Ódáðahrauni. Önnur framkvæmdin, sú sem tekist hefur verið á um í nokkur ár, er raflína frá Austurlandi. Henni er ætlað að liggja um nágrenni Herðubreiðar niður í Suðurárbotna og þaðan í Bárðardal.

Önnur umdeilanleg framkvæmd, sem ég frétti af fyrir stuttu, er girðing sem á að liggja á milli Jökulsárs á Fjöllum og Skjálfandafljóts. Hún á víst að koma í veg fyrir að örfáar sauðkindur Mývetninga komist inn á öræfin. Girðing þessi en einkum þó umfangsmikil uppgræðsluáætlun mun kosta stórfé sem betur væri varið til annars. Er mögulegt að það væri hagkvæmara að borga mývetnskum bændum fyrir hluta af sauðfjárframleiðslukvóta þeirra og girða utan um afganginn af kindunum í nágrenni byggðar? Nú, eða bara leyfa mývetnskum kindum að fara óáreittar um öræfin? Þær eru hvort eð er alltof fáar til að gera þar mikinn óskunda.

Raflínan og girðingin ógna ekki einungis öræfakyrrð og ásýnd á fallegu og tilkomumiklu landsvæði, heldur mun ímynd hálendisins bíða hnekki. Því að fyrir utan ströng friðunarsjónarmið er svæðið nefnilega framtíðarauðlind vegna aukins áhuga ferðafólks á því að heimsækja landið. Fylgismenn línu og girðingar halda því fram að þessi mannvirki verði ekki áberandi. Erfitt er þó að ímynda sér annað en þær sjáist nokkuð vel. Auk þess verður hávaði í línu og girðingu og rask fylgir lagningu þeirra. En jafnvel þótt línan og girðingin sæjust ekki langt að, þá vegur mjög þungt að ímynd óbyggðanna breytist. Þótt ferðamaður hvorki sjái né heyri ósköpin, þá veit hann af þeim og nýtur upplifunar sinnar langtum verr. Hann gæti jafnvel hætt við að heimsækja landið. Höfum við Íslendingar efni á því?

Umhverfisógnir eru „í tísku", ef svo mætti að orða komast. Kjarnorkuvetur, gróðurhúsaáhrif, loftmengun, súrt regn, eyðing skóga og útrýming dýrategunda eru þrástef sem klifað er á, oft án þess að útskýra nánar hvað átt er við. Og oft er rætt um þessi fyrirbrigði af mikilli tilfinningu og fyrir kemur að farið er offari.

Íslendingar trúa ekki á öll þessi vandamál og telja að sumt sé fjarstæða. Fáir Íslendingar trúa því t.d. að einhverjar tegundir hvala séu í raun og veru í útrýmingarhættu. Margir virðast jafnvel trúa því að Greenpeace noti hrifningu fólks á vitsmunum hvala til að safna fjármunum til að byggja upp hálfspillta stofnun sem stýrt sé af öfgamönnum.

Ég vil ekki gera lítið úr því að jarðvegseyðing sé vandamál víða um heim, m.a. á Íslandi. Og vissulega er mikilvægt að almenningur geri sér grein fyrir ógnum sem geta stafað af foki jarðvegs. Langsamlega mestur hluti Ódáðahrauns er hins vegar alls ekki neitt að fjúka, heldur eru tilkomumiklir klettarnir grafkyrrir. Og á milli þeirra vex kyrkingslegur en fallegur háfjallagróður í sandinum svarta enda hlýindin ekki lítil í góðu sólskini.

Umhverfisógnin „uppblástur" sýnist mér stundum notuð hér á landi í svipuðum tilgangi og sagt er að Greenpeace noti hvalina. Safnað er fjármunum til að rækta upp svæði sem ekki eru í hættu af uppblæstri, svo sem Hólasand milli Mývatnssveitar og Reykjahverfis í Þingeyjarsýslu.

Raflínan syngjandi og girðingin glóandi tengjast báðar peningum á sinn hátt. Raflínan eru nokkuð augljóslega tengd efnahagslegum hagsmunum þeirra sem vilja framleiða raforku til að flytja út eða til að knýja stóriðjuver. Og girðingin er nýjasta dæmið um fjáraustur í stöðvun uppblásturs, svokallaða landvernd eða landgræðslu. Girðingin og uppágræðsluáætlunin verða notaðar til þess að safna út á þær fjármunum frá fólki og fyrirtækjum. Báðar línurnar og uppgræðsluáætlunin eru tákn fylgismanna tiltekinna sjónarmiða um hvernig miðar í baráttunni fyrir þessum sjónarmiðum.

Takið reyndar eftir þessum hugtökum: uppblástur, jarðvegseyðing, landeyðing, landvernd, landgræðsla. Þau eru tákn fremur en þau merki eitthvað nákvæmt. Ef hvalir eru táknrænir fyrir Greenpeace, þá verður öræfagirðing tákn þeirra sem hafa sektarkennd gagnvart „landeyðingu" – rétt eins og Hólasandsævintýrið er slíkt tákn.

En þótt þetta séu tákn, þá er ekki þar með sagt að landgræðsla sé með öllu óþörf eða skógrækt alltaf skaðleg. Hins vegar þarf Ódáðahraun, klettar þess og gróður, á vernd að halda engu síður en þeir hvalir sem í raun og veru eru í útrýmingarhættu. Vitum við nema klettarnir hafi tilfinningar rétt eins og hvalir?

- - -

Birt í Degi 3. júlí 1996

Aftur efst í síðuna

Kafli B. Mývatn, Þingvellir, Geysir

Að taka fram fyrir hendur náttúrunnar

1988

Náttúru Mývatnssveitar stafar vaxandi hætta af mannvist og ágangi. Náttúran hefur breyst mikið af völdum ræktunar, bygginga, vegagerðar og verksmiðju, ekki síst á sl. 30 árum. Hægt er að benda á ótal dæmi um náttúruspjöll af völdum alls þessa, þ.e. jarðrask, t.d. hóla sem teknir hafa verið til ofaníburðar í vegi eða rutt í burtu vegna bygginga. Tveir af hinum frægu gervigígum á Skútustöðum hafa t. d. verið teknir, annar í vegi, hinn til að rýma fyrir leikvelli við barnaskólann.

Gljúfurversvirkjun

Hefðbundinn landbúnaður var fram á fimmta og sjötta áratug þessarar aldar hluti af vistkerfi svæðisins. Bændur höfðu ekki yfir að ráða tækni til umtalsverðra breytinga á náttúrunni. Þá komu annars vegar Kísiliðjan en hins vegar áform um stóra virkjun og vatnsveitur í grennd Mývatns, svokallaða Gljúfurversvirkjun.

Í virkjunarmálinu stóðu Mývetningar og margir aðrir Þingeyingar saman og hrundu þeirri áætlun í félagi við aðra náttúruverndarsinna með hatrammri baráttu. Þá var m.a. notað dínamít, sællar minningar, er stíflan við Hólskvísl við upptök Laxár var eyðilögð. Sá atburður var jafnframt einn af stærstu vendipunktunum í sögu náttúruverndar á Íslandi.

Verksmiðjan

Öðru máli gegndi um Kísiliðjuna. Þar var engin samstaða og andstæðingar hennar hafa bæði fyrr og nú verið kafkeyrðir sem afturhaldssamir úrtölumenn. Með Kísiliðjunni jókst mannvist stórkostlega við Mývatn svo og jarðrask. Með henni náði gullgrafarahugsunarhátturinn yfirhöndinni og öll urðum við á einn eða annan máta háð verksmiðjunni. Hún náði að magna upp illdeilur í sveitinni. Lífæð sveitarinnar varð ekki lengur hefðbundinn landbúnaður.

Vitaskuld skyldi enginn hafa neitt við blómlegt atvinnulíf að athuga né fjölskrúðugra mannlíf þótt deila megi um þessa þætti. En þegar lífríki einstaks svæðis frá náttúrunnar hendi er ógnað hefði verið ástæða til að staldra við og spyrja spurninganna fyrir fram. Enginn veit með nokkurri vissu hvaða áhrif efnisnámið úr botni Mývatns hefur á lífríkið, allra síst til langframa. Enginn veit heldur hversu mikil áhrif vaxandi mannvist og ferðamannastraumur hafa á hin viðkvæmu vistkerfi.

Rannsóknir eftir á eru góðra gjalda verðar en með þeim verður ekki svarað spurningunum sem þurfti að spyrja fyrir 20 til 25 árum þegar ráðist var í tiltækið.

„… að bjarga vatninu"

Á hinn bóginn er röksemdafærsla fylgismanna efnistöku Kísiliðjunnar svo ósvífin að því er haldið fram í fúlustu alvöru að efnistakan muni bjarga vatninu frá því að fyllast upp!

Efnisnám bjargar ekki vatninu. Efnisnám er röskun á lífríkinu og er slík röskun í fullkominni mótsögn við það að lofa náttúrunni að hafa sinn gang og fylla upp vatnið eða hluta þess. Hugmyndin um að efnisnám raski ekki er fráleit. Fyrir utan allt þetta er Kísiliðjan sjálf og nánasta umhverfi hennar andstyggilegt sjónlýti.

Þegar Mývatns- og Laxársvæðið var friðlýst með sérstökum lögum 1974 var það gert á þann hátt vegna þess að svæðið er í einkaeign. Væri svæðið í þjóðareign hefði verið miklu einfaldara að lýsa það sem þjóðgarð. En er ekki tími til kominn að fara að huga að því gera Mývatnssveit að þjóðgarði og leggja atvinnustarfsemi niður í áföngum? Kísiliðjuna að sjálfsögðu í fyrsta áfanga. Er nokkuð fráleitt að hugsa sér að safnað verði fé innanlands og utan til að gera þennan fagra draum að veruleika?

- - -

Birt í DV 6. september 1988 undir heitinu „Gerum Mývatnssveit að þjóðgarði"

*** *** ***

Kísilvinnslan má ekki halda áfram

1991

Kísilvinnslan úr botni Mývatns hefur verið ásteitingarsteinn meðal sveitunga minna síðan hún hófst og ekki að ástæðulausu. Kísiliðjan var stofnuð milli 1960 og 1970 á tíma þegar vitund og áhugi almennings og vísindamanna á náttúruvernd var minni en nú tíðkast. Engu að síður hafa frá fyrstu tíð verið uppi efasemdir um réttmæti námugraftarins út frá náttúruverndar- og menningarsjónarmiðum meðal heimamanna og annarra. Rannsóknir á áhrifum graftarins voru þó litlar fyrr en eftir að hann hófst.

Náttúruspjöll af völdum kísilvinnslu

Af því að náttúruspjöllin af völdum kísilvinnslunnar sjálfrar eru mest á botni Mývatns sjáum við þau ekki. Við megum þó ekki haga okkur eins og strúturinn og stinga höfðinu í sandinn, heldur þurfum við að huga að því hverju slík námuvinnsla veldur. Vísindamenn hafa reyndar verið einkar varkárir við að fullyrða hver þessi áhrif eru en ýmislegt er þó ljóst.

Kísilvinnslan dýpkar vatnið. Svæðin sem hefur verið dælt af eru of djúp fyrir fugla til að afla sér fæðu af. Námuvinnslan sem nú hefur staðið í næstum því aldarfjórðung hefur breytt botngerð í þeim hluta vatnsins sem dælt er úr. Set af grynnri svæðum berst í dýpkuðu svæðin og yfir þau sest sand- og öskulag þannig að fuglar og botndýr hafa minna æti. Þetta getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir lífríki vatnsins, jafnvel þótt maður reyni að vera bjartsýnn.

Fylgjendur námugraftar eru stundum svo ósvífnir að halda því að hann „bjargi vatninu" frá því að fyllast upp. Það er einmitt hversu grunnt vatnið er sem gerði það að fuglaparadís. Námuvinnslan hindrar eðlilega þróun vatnsins sem er að vatnið fyllist. Ekkert stendur til eilífðar, ekki heldur Mývatn, og það er fullkomlega andstætt hugmyndum um náttúruvernd að taka fram fyrir hendurnar á náttúrunni – auk þess sem slíkt hefur oftast þveröfug áhrif.

Atvinnumál í Mývatnssveit

Þegar fylgjendum Kísiliðju er sýnt fram á að námugröfturinn sé andstæður náttúruvernd er bent á að lokun verksmiðjunnar muni valdi atvinnuleysi í byggðarlaginu. Þetta er auðvitað hliðstætt vandamál og íbúar margra afskekktra staða annarra en Mývatnssveitar eiga við stríða: stórfyrirtæki setja upp iðnað eða hefja námugröft á svæðum sem eru þeim hagkvæm með tilliti til mikils stundargróða en án tillits til umhverfissjónarmiða. Nálægt Ladysmith í Norður-Wisconsin stendur t. d. til að hefja námuvinnslu á viðkvæmu fuglasvæði. Þá koma hins vegar umhverfisverndarsinnar og náttúrufræðingar og segja „þetta má ekki gera" og benda á afleiðingar fyrir framtíð náttúru og menningar á svæðinu. Stórfyrirtækjunum er á hinn bóginn nokkuð sama hvað gerist meðan gróði þeirra helst óskertur og þeim virðist sama þótt þau skilji við byggðarlög í sárum.

Þannig eru það ekki náttúruverndarsjónarmið sem ættu sök á atvinnuleysi í Mývatnssveit þegar Kísiliðjan verður lögð niður. Í Mývatnssveit háttar þannig til að þjónusta við ferðafólk fer vaxandi. Kísiliðjan og ferðamennska eru í samkeppni og og þegar til lengdar lætur mun Kísiliðjan spilla fyrir því að ferðafólk vilji heimsækja sveitina vegna þeirra spjalla sem verksmiðjan hefur valdið og veldur á umhverfi og lífríki vatnsins. Kísiliðjan er líka fyrirbrigði sem gerir náttúrufriðunarsinna forviða og dregur úr áliti á Íslendingum sem friðunarsinnum, nokkuð sem við megum illa við eftir hvalveiðifirru ríkisstjórnarinnar. Þá dregur námuvinnslan til sín vinnuafl úr ferðaþjónustu.

Náttúruvernd sitji í fyrirrúmi

Þrátt fyrir að ég mæli með því að ferðaþjónusta verði aukin (og bætt), verða náttúruvernd og friðun þurfa að sitja í fyrirrúmi við allar slíkar aðgerðir. Eitt af því sem þarf að gera er að auka leiðsögn og upplýsingar við ferðafólk. Sem íbúi í Mývatnssveit næstum því samfellt síðan 1958 og landvörður þar í tvö sumur hefi ég orðið var við eftirspurn eftir vandaðri leiðsögn svo og matarþjónustu, minjagripum o. fl. sem er langt frá því að vera annað. Þjónusta sem komið er á fót eykur einnig eftirspurnina eftir þjónustunni en á meðan Kísiliðjan heldur uppi samkeppni um vinnuaflið er lítil von til þess að margar tilraunir um nýja þætti ferðaþjónustu fari fram.

Það getur vel verið að Kísiliðjan og umstangið sem henni fylgir sé ekki jafn baneitrað fyrir „lífríki" Mývatns og sumir andstæðingar Kísiliðjunnar láta í veðri vaka í skrifum um „kjarnorkuvetur". Kjarni málsins er þó sá að það voru mistök að gera þá tilraun sem kísilvinnslan. Vonandi er ekki of seint að stöðva tilraunina. Það þarf að gera í dag; á morgun gæti það orðið of seint.

(Heimild: Náttúruverndarfréttir 1. tbl., 1990, gefnar út af Náttúruverndarráði.)

- - -

Birt í DV 19. ágúst 1991

*** *** ***

Eldsumbrot og „dauði" lífríkis Mývatns

1991

Sumir sveitunga minna hafa skrifað tilfinningaþrungnar blaðagreinar á undanförnum árum um að kjarnorkuvetur sé yfirvofandi í Mývatnssveit af völdum kísilvinnslu. Aðrir mótmæla, láta jafnvel sem ekkert sé, kísilvinnsla sé af hinu góða og muni bjarga vatninu frá glötun og helst skuli fjölga ferðafólki í ofanálag.

Víðara samhengi

Báðir hóparnir hafa tilhneigingu til þess að líta ekki á málin í víðara samhengi en því hvort kísilvinnslan ein hafi valdið þeim miklu sveiflum sem hafa orðið á silungsveiði og andavarpi. Sannleikurinn er sá að á sl. 35 árum hafa orðið ýmsar breytingar aðrar en námuvinnslan af botni hluta vatnsins.

Ein slík breyting er notkun bænda á tilbúnum áburði. Túnrækt var mjög mikil á meðan landbúnaður jókst á milli 1945 og 1970. Mest allan þennan tíma jókst notkun tilbúins áburðar. Bæði jukust efni bænda til að kaupa slíkan áburð og aukin túnrækt krafðist meiri áburðar en þess sem til féll af húsdýraáburði. Um 1970 var svo farið að rannsaka áburðarnotkun til að gera hana áhrifaríkari og var dregið úr notkun fosfórs um þær mundir. En eftir stendur sú staðreynd að eitthvað af þessum áburði skolast fram í vatnið þar sem hann hefur áhrif á lífríkið og jafnvel þótt minna sé notað nú en var á tímabili getur verið að skaðinn sé skeður.

Silungsveiði bænda í lagnet hefur vaxið. Í stað þess að hafa dráttarnet í vatninu í hálftíma og draga það til lands, nota bændur nú einkum lagnet úr næloni og girni. Þetta eru net sem geta ekki fúnað og má geta nærri hversu miklu veiðnari slík net eru en dráttarnetja- og dorgveiðar sem áður voru aðalveiðiaðferðirnar.

Þá má ekki gleyma minknum sem mun hafa numið land við Mývatn um 1960 og haft alvarleg áhrif á fuglalíf. Ferðafólki, innlendu og erlendu, hefur fjölgað stórkostlega og ekki má gleyma Kröfluvirkjun með jarðraski og auknum íbúafjölda.

Með aukinni mannvist hefur og notkun þvottaefna aukist. Er á engan máta ljóst hversu mikið aukin mannvist og breyttar lífsvenjur fólks hafa á lífríki Mývatns. Sérstaklega er mikilvægt að hafa í huga að minnihluti íbúa Mývatnssveitar stundar nú hefðbundinn búskap með kindur og kýr svo að nærtækara er að líta á staðinn sem þéttbýlisstað með öllu því sem slíkum lífsháttum fylgir.

Öll þau atriði sem ég hefi rætt um hér að ofan, fyrir utan aukna mannvist, tengjast kísilvinnslunni lítið. Hitt er svo annað mál að námugröfturinn hefði aldrei átt að hefjast af þeirri einföldu ástæðu að slíkur gröftur raskar náttúrulegri þróun vatnsbotnsins og er þar af leiðandi andstæð náttúruvernd.

Mývatnseldar hinir fyrri

Eitt er ótalið sem ýmsu hefur raskað: Eldsumbrot og jarðhræringar hafa verið fastur liður í fréttum um Mývatn og Mývatnssveit sl. hálfan annan áratug. Í jarðskjálftum á miðjum áttunda áratugnum lyftist meira að segja vatnsbotninn dálítið við norðausturströndina.

Þetta er ekki alveg nýtt fyrirbrigði í sögunni. Á árunum 1724–1729 voru stöðug eldgos við Mývatn. Rann hraun m. a. yfir bóndabæi haustið 1729 en hlífði Reykjahlíðarkirkju sem frægt er. Jökulsá í Öxarfirði flæddi og yfir bakka sína, svipað og í jarðhræringunum 1976.

Samkvæmt frásögnum af gosunum 1724–1729, rituðum af sr. Jóni Sæmundssyni, presti til Mývatnsþinga, lyftist botns Mývatns verulega og austurhluti vatnsins þornaði í hálft annað misseri svo að ekki var skipgengt fram í sumar eyjarnar sem var bændum sem þar heyjuðu lífsnauðsyn. Einnig mengaðist gróður og grasnytjar spilltust af þurrki. Þá hafði uppþornun vatnsins alvarleg áhrif á silungsveiði sem var Mývetningum mikilvæg búbót og raunar mikil nauðsyn á þessum tímum fátæktar og harðræðis. Ennfremur þornaði Laxá um stuttan tíma, ef marka má frásagnir sr. Jóns. Loks varð stutt gos á árinu 1746 og í frásögn af því tekur sr. Jón það sérstaklega fram að silungsveiði sé að „miklu leyti … horfin".

Það skyldi þá aldrei vera Leirhnjúksgosum að kenna að sveiflur hafa orðið í silungsveiði og andalífi í Mývatni síðan 1976? Eða voru þetta búmannsraunir bænda sem vildu komast undan því að greiða skatt (ein heimildin um gosin 1729 er röksemdafærsla fyrir skattaafslætti)? Við þessum spurningum hefi ég ekki svör en e.t.v. getur náttúruvísindafólk sem vinnur að rannsóknum á lífríki Mývatns greitt úr þessum málum.

(Heimild m.a. Safn til sögu Íslands og íslenskra bókmennta, 4. bindi, Hið íslenska bókmenntafélag, Kaupmannahöfn og Reykjavík, 1907–1915.)

Áhugaverð krækja: Ályktun stjórnar Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn.

- - -

Birt í DV 28. ágúst 1991

*** *** ***

Mývatn og varúðarreglan

1997

Í Degi-Tímanum 15. ágúst sl. er haft eftir iðnaðarráðherra að ekkert sé sannað um skaðsemi Kísiliðjunnar við Mývatn fyrir umhverfið.

Þetta er ekki alls kostar rétt. Skaðsemi námuvinnslunnar af botninum hefur verið sönnuð. Gripið hefur verið fram fyrir hendur náttúrunnar og vatnið dýpkað á svæðinu þar sem námuvinnslan fer fram.

Enda segir iðnaðarráðherra sjálfur orðrétt: „Ætli það sé ekki þannig að Ytri-Flóinn væri hreinlega ekki til ef kísilgúrnámið hefði ekki farið fram. Sennilega væri þarna þurrt land."

Skaðinn af námuvinnslunni

Mývatn er einstakt í sinni röð í heiminum. Enda er það ekki tilviljun að norræn nefnd hefur nýlega stungið upp á því að Mývatn verði sett á svokallaða heimsminjaskrá. Þetta er enn einn vitnisburðurinn um að við Íslendingar berum ábyrgð á því að eyðileggja ekki þessa vin í náttúrunni, vin í eyðimörkinni stóru sem miðhálendi Íslands er.

Vegna þess náttúruspjöllin af völdum kísilvinnslunnar sjálfrar eru mest á botni Mývatns eru þau lítt áberandi. Við megum þó ekki haga okkur eins og strúturinn og stinga höfðinu í sandinn, heldur þurfum við að huga að því hverju slík námuvinnsla veldur. Vísindamenn hafa reyndar verið einkar varkárir við að fullyrða hver þessi áhrif eru en ýmislegt er þó ljóst.

Kísilvinnslan dýpkar Mývatn. Svæðin, sem hefur verið dælt af í svokölluðum Ytri-Flóa, eru of djúp fyrir fugla til að afla sér fæðu af. Námuvinnslan, sem nú hefur staðið í næstum því aldarþriðjung, hefur breytt botngerð í þeim hluta vatnsins sem dælt er úr. Set af grynnri svæðum berst í dýpkuðu svæðin og yfir þau sest sand- og öskulag þannig að fuglar og botndýr hafa minna æti. Þetta getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir lífríki vatnsins, jafnvel þótt maður reyni að vera bjartsýnn.

Fylgjendur námuvinnslunnar halda því oft fram að hún „bjargi vatninu". Þetta er rangt. Það er einmitt hversu grunnt vatnið er sem gerði það að fuglaparadís. Námuvinnslan hindrar aftur á móti eðlilega þróun vatnsins sem er að vatnið fyllist með tíð og tíma. Ekkert stendur til eilífðar, ekki heldur Mývatn, og það er fullkomlega andstætt hugmyndum um náttúruvernd að taka fram fyrir hendurnar á náttúrunni – auk þess sem slíkt getur haft þveröfug áhrif. Hins vegar er ólíklegt að Ytri-Flói væri orðinn að þurrlendi nú, þótt iðnaðarráðherra álíti það. Líklegra er að það hefði tekið tvö til þrjú hundruð ár eða enn þá lengri tíma.

Sönnunarbyrðin

Svæði sem er jafneinstakt og Mývatn ber að vernda með hugmyndafræði varúðarreglunnar. Hún felst í því að sanna þarf að tiltekin starfsemi skaði ekki náttúruna. Fylgjendur námuvinnslunnar snúa þessari sönnunarbyrði við og svo virðist sem iðnaðarráðherra geri það einnig, ef blaðamaðurinn hefur rétt eftir honum. Andstæðingum námuvinnslunnar er ætlað að sanna skaðann. Og það er rétt að ekki hefur tekist með óyggjandi hætti að sanna að námuvinnslan sé baneitruð! En er ekki ofangreind lýsing á efnisflutningum næg vísbending um skaðsemi námuvinnslunnar? Ég tel það. Auk þess er Kísiliðjan sjálf og nánasta umhverfi hennar andstyggilegt sjónlýti.

Kísiliðjan þarf að sanna að ekki stafi af henni hætta fyrir náttúruna. Henni ber að sanna að hún mengi ekki út frá sér. Að sanna það er ekki létt verk. Ef svæðið væri ekki jafndýrmætt og Mývatn er, þá mætti vafinn kannski vera meiri. Við Mývatn má hann enginn vera. Enga áhættu má taka. En þótt tækist að sanna að eitrun væri „ásættanlega" lítil, þá þarf Kísiliðjan líka að sanna hið ómögulega, að námuvinnsla breyti engu um vatnsbotninn!

Hvað telur umhverfisráðherra?

Mig langar að biðja umhverfisráðherra, flokksbróður iðnaðarráðherra, að svara eftirtöldum spurningum: Hver telur þú að beri sönnunarbyrðina í máli þessarar námuvinnslu, Kísiliðjan eða þeir sem gagnrýna hana? Telur þú að alþjóðlega varúðarreglan eigi að gilda um Mývatns- og Laxársvæðið?

Þegar Mývatns- og Laxársvæðið var friðlýst með sérstökum lögum 1974 var það gert á þann hátt vegna þess að svæðið er í einkaeign. Væri svæðið í þjóðareign hefði verið miklu einfaldara að lýsa það sem þjóðgarð. Nú þegar ánægjulegar fréttir berast af stofnun þjóðgarðs á Snæfellsnesi, þar sem svæði í einkaeign og þjóðareign liggja saman, langar mig einnig að spyrja umhverfisráðherra hvort hann telji ekki tíma til kominn að fara að huga að því gera Mývatnssveit að þjóðgarði og leggja skaðlega atvinnustarfsemi niður í áföngum – Kísiliðjuna að sjálfsögðu í fyrsta áfanga. Og loks: Teldir þú nokkuð fráleitt að stjórnvöld stuðluðu að því að safnað yrði fé innanlands og utan til að gera þennan fagra draum að veruleika? E.t.v. væri unnt að fá Alþjóðanáttúruverndarsjóðinn (þ.e. sjóðinn með pöndumerkinu, skammstafaður WWF á ensku) í lið með sér eins og þegar þjóðgarður í Skaftafelli var stofnaður.

- - -

Birt í Degi-Tímanum 22. ágúst 1997 og er að hluta samin upp úr eldri grein sem hér einnig birt

(Yngri greinar um Mývatnssveit eru birtar sem Minjasafn um Kísiliðju og Blaðagreinar um Mývatn birtar árið 2000)

*** *** ***

Hver á Þingvelli?

1987

Vorið 1985 eyddi ég nokkrum dögum í þjóðgarðinum á Þingvöllum við gönguferðir. Tilefnið var námskeið Náttúruverndarráðs fyrir verðandi landverði þar sem verið var að æfa okkur í leiðsögn um friðlönd.

Ég held ég verði aldrei samur eftir þessa Þingvalladvöl. Þarna var næstum ekkert fólk nema við, þessi 25 landvarðaefni. Þögnin, kyrrðin, víðáttan, fjallahringurinn umkringdu okkur. Skógarkjarrið alls staðar og snjóhraglandi á jörðu. Ég upplifði kynngimagnaða náttúruna í öllu sínu veldi. Eyðibýlin gáfu stemmningunni dulúðugan blæ. Ein stórkostleg heild sem ég skynjaði af krafti sem ég vissi ekki að væri til.

Þjóðgarðar

Á Íslandi eru nú þrír þjóðgarðar, þ.e. í Skaftafelli, í Jökulsárgljúfrum og á Þingvöllum. Þingvallaþjóðgarður hefur þá sérstöðu að vera í beinni umsjá Alþingis en ekki Náttúruverndarráðs eins og hinir þjóðgarðarnir. Umdeilanleg ráðstöfun en á sér þá sögulegu skýringu að Þingvallaþjóðgarður var stofnsettur löngu á undan hinum þjóðgörðunum. Sem stofnun hefur garðurinn úr jafnmiklum fjármunum að spila og Náttúruverndarráð til allrar sinnar starfsemi (sem er að vísu ekki mjög mikið).

Þingvellir

Þingvellir eru auðvitað sögustaður, mesti sögustaður þjóðarinnar. Þar hvílir þinghelgi yfir öllu. Þingvellir eru líka náttúrufræðilegt undur. Landrekskenningin er þar eins og opin kennslubók. Þingvallavatn er stærsta stöðuvatn landsins. Alls konar fjölbreytilegur gróður sést og smáundur náttúrunnar eru á hverju strái.

Þingvellir eru líka túristastaður. Kannski ekki allur þjóðgarðurinn, heldur aðallega lítið svæði í kringum þingstaðinn og byggingarnar á völlunum þar fyrir neðan. Þingvellir eru seldir útlendingum í neytendaumbúðum, Gullfoss-Geysishringnum alræmda.

Túrisminn laðar mann ekki til Þingvalla. En það er svo sem fleira sem stingur þar í augu: útlend tré, sumarbústaðir forréttindastétta sem hindra umferð um vatnsbakkann á stóru svæði, vínveitingahús. Er nokkur hætta á að þjóðin glati Þingvöllum?

Framtíð Þingvalla

Undanfarið hefur verið unnið að áætlunum um framtíð Þingvalla og sýnist sitt hverjum. Helgarpósturinn gerði t.d. grín að þessu í fyrirsögn þar sem spurt var eitthvað á þá leið hvort pakka ætti Þingvöllum í plast. Eigandi Valhallar klagaði að „Þingvallarómantíkin" yrði útdauð, næðu þessar tillögur fram að ganga og Valhöll og vínbarinn rifin. Veitingahúsakóngurinn upplifir rómantík greinilega öðruvísi en ég!

Auðvitað er skiljanlegt að forréttindastéttir vilji ekki gefa eftir neitt af því sem þær hafa fengið, hvort sem það er hótel eða sumarbústaðir í hjarta helgistaðar þjóðarinnar. Í tillögunum er gert ráð fyrir byggingu aðalþjónustumiðstöðvar vestan Almannagjár og tjaldsvæðum í útjaðri þjóðgarðsins. Meginþráður tillagnanna er að auðvelda aðgang almennings að garðinum og vernda hann betur, jafnvel stækka hann verulega og bæta úr því sem skaðað hefur verið.

Við eigum Þingvelli öll. Við þurfum öll að eiga þess kost að upplifa þá. Komandi kynslóðir líka. Úthýsa þarf aðskotahlutum eins og grenitrjám og vínbar og gera sumarbústaðina að almenningseign. Við þurfum að vernda Þingvelli og njóta þeirra. Við þurfum að umgangast þá með virðingu. Einungis þannig fær kynngimagnaður helgidómur náttúru og sögu þjóðarinnar notið sín til fulls og haft þau áhrif sem hver Íslendingur á skilað að fá að njóta.

- - -

Birt í DV 2. september 1987

*** *** ***

Á Geysir að gjósa nauðugur?

1992

Rætt er um hvort fólk fái einhvern tíma framar að sjá Geysi gjósa og býsnast er yfir því að Náttúruverndarráð komi í veg fyrir Geysisgos. Eða eins og Björn Hróarsson og Sigurður Sveinn Jónsson, jarðfræðingar, orða það í Lesbók Morgunblaðsins þann 11. júlí sl., „enginn má framar berja það sjónarspil augum".

Sýndarmennska og pepsígos

Við rök gosmanna er margt að athuga. T.d. það að Geysi er ekki bannað að gjósa, heldur er bannað að fikta við hverinn með sápu eða öðru. Geysir ákvað sjálfur, ef fyrirbrigði í náttúrunni á annað borð hugsa með slíkum hætti, að hætta að gjósa og það er óréttlætanlegt að neyða frægasta goshver í heimi til að gera eitthvað annað en það sem honum sjálfum sýnist.

Geysisgos hefi ég ekki séð en hverinn hefi ég séð mörgum sinnum og meira að segja gist í nágrenninu. Reynsla mín af því að hitta Geysi hefði ekkert orðið merkilegri, nema síður væri, hefði sápa verið sett í hverinn.

Hver er það sem þarf slíkt gervigos? Því er fljótsvarað: Enginn þarf slíkt gos, þótt einhver kunni að vilja það. En hverjir skyldu vilja sjá sápugos? Eini aðilinn sem vildi kaupa slíkt gos í fyrra skilst mér að hafi verið eigendur Pepsí. Mörgum þótti „pepsígos" í Geysi pínulítið fáránlegt. En sjónarspil hlýtur það þó að hafa verið, ef ekki sýndarmennska og falsímynd, og illa trúi ég því að Geysir sjálfur hafi verið hrifinn.

Friðunarrökin

Jarðfræðingar eru ekki á eitt sáttir um hvort framköllun goss í Geysi spilli hvernum eða ekki. Björn Hróarsson sagði í útvarpinu þann 13. júlí sl. að það væri „betra fyrir hverinn" að láta hann gjósa. Hver er þess umkominn annar en Geysir sjálfur að dæma um slíkt? Og að vilja hans komumst við ekki að með þeim aðferðum sem vísindin búa yfir. Aðrir segja raunar að kannski gysi hverinn núna reglulega, hefði aldrei verið fiktað við hann.

Ég blanda mér ekki í deilur um hvort jarðfræðileg rök mæli með eða á móti Geysisgosum. Raunar á slík röksemdafærsla ekki endilega erindi inn í umræðu um friðað svæði. Sé varúðarreglunni svokölluðu beitt er sönnunarbyrðinni nefnilega snúið við. Þá þarf að sanna að aðgerð á borð við það að hella sápu í Geysi valdi ekki skaða. Það hefur ekki verið sannað og er eflaust ekki unnt að sanna.

Sú ákvörðun Náttúruverndarráðs, sem nýlega tók við umsjón Geysissvæðisins, að framkalla ekki fleiri gos byggir raunar á vísindum, þ.e. þeim vísindum að láta svæði sem eru einstök í sinni röð þróast án afskipta mannskepnunnar. Þessi ákvörðun var ekki „geðþóttaákvörðun", eins og Björn og Sigurður Sveinn halda fram, heldur ákvörðun byggð á vísindalegri þekkingu og hugmyndafræði náttúruverndar. Það sem Náttúruverndarráð þarf að sanna þegar friðlýsa á svæði er að svæðið sé einstakt í sinni röð, t.d. frá jarðfræðilegum sjónarhóli. Þetta er víst auðvelt með Geysissvæðið auk þess sem söguleg og menningarleg rök auka friðunargildi svæðisins að mun.

Skemmtigarður

Síst hef ég á móti skemmtigörðum eða sjónarspili fyrir fólk sem hefur áhuga á slíkum fyrirbærum en friðlýstum svæðum má ekki breyta í þess háttar staði. Náttúruverndarráð má ekki láta undan þeim þrýstingi sem nú er lagður á ráðið um að framkalla „sjónarspil". Slíkt væri óábyrgur vinsældaleikur.

Ferðafólk mun halda áfram að heimsækja Geysissvæðið, hvort sem Geysir gýs eða ekki, en fólk, sem skilur lögmál náttúruverndar, mun miklu síður heimsækja svæðið ef þar eru gervigos. „Sofandi" Geysir eða jafnvel „dauður" Geysir hefur gríðarmikla þýðingu fyrir menningu okkar en „pepsí-geysir" væri alþjóðleg hneisa.

Ef Geysir vill gjósa gerir hann það fyrr eða síðar – og e.t.v. að næturþeli! Reisn sína, tign og stolt getur Geysir því einungis sýnt með því að hann fái að ráða því sjálfur hvort og hvenær hann leyfir fólki að sjá sín gos. Því eiga hvorki Náttúruverndarráð, jarðfræðingar eða ferðamálapostular að ráða.

- - -

Birt í DV 30. júlí 1992

Aftur efst í síðuna

Kafli C. Landgræðsla og friðun

Græðum með gát

– hugleiðingar um skógrækt, landgræðslu og friðun náttúru

1993

Okkur sem voru alin á brjósti íslenskra sveita er tamt að líta á ræktun túna og framræslu mýra sem framfarir. Ekki síst í sveit sem hentar jafnilla til nútíma vélvædds landbúnaðar og Mývatnssveit. Fyrst voru Framengjar ræstar fram en síðar voru þær leystar af hólmi með túnum í tíu til tuttugu kílómetra fjarlægð frá bæjunum. Þóttu mér það miklar framfarir þegar ég sló fyrsta skárann af nýrri 70 hektara samrækt í Hofsstaðaheiði í byrjun ágúst 1971.

Það er því ekki laust við að mér þyki stundum erfitt að horfast í augu við að ræktun holta og framræsla mýra stangist á við náttúruvernd. Ræktun og landgræðsla eru nefnilega breytingar á landinu sem stangast á við friðun og verndun þegar grannt er skoðað.

Náttúruvernd eða landgræðsla?

Annars er í þessari umræðu litskrúðug flóra alls konar hugtaka og hugmynda sem eiga misjafnan rétt á sér en flestar einhvern við réttar aðstæður. Alger friðun er eitt hugtak, annað er vernd þar sem beitt er ýmsum ráðum til þess að hindra óæskilegar breytingar, en þriðja er skipulagðar breytingar, t.d. ræktun á grasi eða trjám eða mannvirkjagerð.

Friðun er mikilvægur þáttur í umhverfis- og náttúruvernd. Hugmyndin um náttúrufriðun er einföld: Við tökum frá svæði til að sjá hvernig þau þróast án afskipta mannskepnunnar. Við veljum svæði sem eru einstök í sinni röð af einhverjum ástæðum, t.d. fagurfræðilegum, jarðfræðilegum eða vistfræðilegum. Dæmi um friðaða staði eru þjóðgarðarnir í Skaftafelli og Jökulsárgljúfrum. Þessir staðir eru helgir staðir þar sem reynt er að breyta sem allra minnstu og helst þá í þeim tilgangi að greiða götu fólks til að njóta þeirra með skynsamlegri gerð göngustíga. Hins vegar er reynt að stemma stigu við umferð bíla og hesta í þjóðgörðunum vegna þeirra skemmda sem þessi farartæki (eða ætti ég segja leiktæki í þessu tilfelli?) hafa yfirleitt í för með sér utan vega og sérstakra reiðgatna.

Einu „breytingarnar" sem unnið er að í þjóðgörðum eru að reynt er að eyða ummerkjum fólks með því að leggja niður óþarfa slóðir eða eins og í Skaftafelli að hefta útbreiðslu lúpínu. Of margar slóðir spilla landslagi og geta valdið jarðvegseyðingu og lúpínan er aðskotafyrirbrigði í íslenskri náttúru á sama hátt og minkurinn. Þessi aðskotafyrirbrigði bárust til Íslands fyrir tilverknað mannskepnunnar fyrr á þessari öld. Þessi fyrirbrigði þykja óæskileg og við vildum sjá náttúruna þróast án þeirra. Minkurinn hefur alla tíð notið lítilla vinsælda en lúpínan naut lengi yfirgnæfandi vinsælda þótt hún sé í raun „plöntuminkur" sem veður yfir náttúrulegan gróður í hrjóstrugum jarðvegi og skilur eftir sig einhæft graslendi þegar best lætur. Hvort unnt er að eyða lúpínu í Skaftafelli eða útrýma mink í Mývatnssveit er svo annað mál og því miður er trúlega hvorugt hægt.

Náttúruvernd er e.t.v. ekki eins róttæk og friðun. Ekki er þá bannað að snerta allt. Má t.d. nefna svæði sem eru friðlýst eins og Mývatnssveit þar sem hefðbundinn búskapur er heimilaður og raunar líka margvísleg atvinnustarfsemi sem stangast á við náttúruvernd (alræmdast er að sjálfsögðu kísilgúrnámið af botni vatnsins). Ýmis önnur svæði eru friðlýst þar sem hefðbundnar nytjar eru leyfðar, t.d. nágrenni Miklavatns í Skagafirði.

Náttúruvernd getur líka falist í beinum aðgerðum til að reyna að stöðva jarðvegseyðingu og uppblástur á Mývatnsöræfum eða svæðunum fyrir norðan Gullfoss og Geysi. Reyna segi ég, því að náttúrulögmálin eru sterk. En á hinn bóginn er ljótt að sjá grasfræi dritað niður í auðnir hálendisins hér og þar, auðnir sem eiga engan sinn líka í heiminum. Auðnir sagði ég. Það er ekki alls kostar rétt því að á hálendi Íslands er viðkvæmt gróðurríki og í hraununum og á söndunum eru mosar og fléttur.

Umhverfisvernd er víðtækust af þessum þremur hugtökum (friðun, náttúruvernd og umhverfisvernd). Þá er líka hugsað um varðveislu manngerðs umhverfis, t.d. húsa og fornminja. Í umhverfisvernd felast einnig markvissar aðgerðir til að stuðla gegn einhæfu umhverfi.

Landgræðsla er af öðrum toga en þetta þrennt og sömuleiðis ræktun. Það sem oft fær okkur til að draga friðun og landgræðslu í sama dilk er að hvort tveggja þykir jákvætt. Friðun fyrir beit er líka víða nauðsynlegur þáttur í aðgerðum til að stöðva jarðvegseyðingu. Landgræðsla á ekki við alls staðar eins og margir halda. Við vitum líka of lítið um það hvernig best er að standa að henni þannig að hún verði ekki of dýr eða útkoman verði hreinlega stórspjöll. Trjáræktarsýkin hefur leitt af sér verstu dæmin.

En þó er rétt að undirstrika að þessi mótsögn milli friðunar og náttúruverndar annars vegar og landgræðslu og ræktunar hins vegar þýðir ekki að eitt sé alltaf rétt og annað rangt, heldur vil ég að við lítum yfir farinn veg. Við skulum átta okkur á því sem var gert rangt og forðast slík mistök. Hugmyndafræði náttúruverndar og hin svokallaða varúðarregla, þ.e. að framkvæma ekki fyrr en ljóst þykir að náttúruspjöll hljótist ekki af, eru mikilvæg leiðarljós sem hefðu getað komið í veg fyrir sum stærstu slysin. Hugmyndafræði lúpínusinna, sem vilja hafa vit fyrir landinu, eða hugmyndafræði þeirra, sem telja að íslensk náttúra felist í „sjónarspilum" á borð við pepsí-gos í Geysi, eru hins vegar villuljós ósamboðin Íslendingum.

Lítum yfir farinn veg

Umtalsverð spjöll hafa verið unnin hér á landi með ræktun holta og framræslu mýra. En hafa ber í huga að ræktun var lífsnauðsyn bænda þegar framleiðsluaukning var mottó dagsins. En hún er það ekki lengur. Þvert á móti, þá er stefnt að minni framleiðslu á landbúnaðarafurðum. Því skulum við endurskoða gerðir okkar.

Framengjar í Mývatnssveit er dæmi um votlendissvæði sem ekki hefur verið eyðilagt þótt það hafi verið skemmt með skurðum sem grafnir voru upp úr 1950. Skurðirnir voru grafnir í þeim tilgangi að gera engjarnar véltækar en brátt kom að því, raunar aðeins 15–20 árum síðar, að engjaheyskapur stóðst ekki samkeppni við ræktun eftir að borist höfðu til landsins stórvirk tæki sem rutt gátu landið. Mývetningar brutu holt og móa á heiðunum neðan við vatnið til að rækta þar tún og fengu meiri uppskeru á skemmri tíma. Heyskapartíminn styttist um nokkrar vikur á hverju sumri og skurðirnir í Framengjum voru nú orðnir að slysagildrum fyrir sauðfé.

Framengjar eru nú á alþjóðlegri skrá um votlendissvæði sem kennd er við Ramsar. Er brýnt að vel sé að verndun þeirra staðið, bæði vegna engjanna sjálfra, gróðurs þeirra, fugla og annarra kvikinda sem þar búa og hróðurs okkar Íslendinga sem verða, rétt eins og aðrar þjóðir, í framtíðinni dæmdir eftir frammistöðu sinni í umhverfisvernd. En stóru mýrasvæðin sunnanlands voru ekki svona heppin eða mýrar út um allt land sem voru þurrkaðar upp og breytt í tún. Þetta hefur verið nefnt „hernaðurinn gegn mýrunum" og var hann kostaður af ríkissjóði að verulegu leyti enda opinber stefna stjórnvalda fram undir 1980 að auka framleiðslu í landbúnaði sem allra mest. Bændur bera því ekki einir ábyrgðina á eyðileggingu mýranna, eins og „flatmalarpakkið" (heiti sem góður vinur minn notar um þéttbýlisbúa) telur, heldur ber þjóðin ábyrgðina sem heild en stjórnvöld þó mesta.

Og nú berast mér þær fréttir að Skógrækt ríkisins sé að eyðileggja síðustu stóru hallamýrina, mýri í Grímsnesi. Það hlýtur að vera brýnt að gripið sé fram fyrir hendurnar á Skógræktinni svo að hún grípi ekki fram fyrir hendurnar á náttúrunni. Hvað verður um mýrfuglana og gróðurinn? Landið situr snauðara eftir við missi mýrarinnar.

Trjáræktin er við fyrstu sýn furðulegri en túnræktunin. Eða hvað? Ekki liggja þar að baki efnahagslegar hvatir lífsnauðsynjarinnar, heldur er fólk að reyna að líta upp úr amstri dagsins með því að búa til garða með fallegum trjám og plöntum af ýmsu tæi.

Það felst ekki í því vandamál þótt búnir séu hálfrar dagsláttu stórir garðar við híbýli fólks eða fáein skógræktarfrímerki, t.d. í hlíðum Reykjadals í Suður-Þingeyjarsýslu (enda þótt útlendingar á ferð spyrji furðu lostnir , „hvað er þetta!?"). Það er hins vegar vandamál þegar ekki er hægt að fara um þjóðgarðana á Þingvöllum eða í Skaftafelli, tvær af okkar dýrmætustu náttúruperlum þar sem náttúran átti að fá að fara sínu fram, í friði fyrir sígrænum trjám í röðum við Hrafnagjá eða lúpínu sem kæfir villtan gróður og hindrar hið íslenska birki í að nema land í friði á aurunum í Morsárdal. Það er vandamál ef farið er offari í ræktun og eytt stórfé í aðgerðir sem eru ónauðsynlegar eins og t.d. ræktun Hólasands milli Mývatnssveitar og Reykjahverfis þar sem jarðvegseyðing er varla til staðar. Græðum með gát og veljum rétt þau svæði þar sem takmörkuðum fjármunum er eytt þannig að uppgræðslan skili hámarksárangri og valdi ekki ónauðsynlegum spjöllum.

Nýr fegurðarsmekkur eða sektarkennd?

Æskilegt væri að við þróuðum með okkur smekk fyrir fegurð okkar svörtu sanda, sem eru einstakir í sinni röð í heiminum, og lífríki þeirra, fyrir hraunum og mosa, fyrir þeirri náttúru sem er einstök á Íslandi. Ferðafólk kemur til Íslands til þess að sjá þessi undur, til þess að sjá stærsta óbyggða svæði Evrópu og „auðnir" þess en hvorki fáein jólatrjáafrímerki né Hallormsstaðaskóg. Ímynd Íslands út á við ætti ekki að vera grænt Ísland í sólskini, heldur miklu fremur það Ísland sem Neil Armstrong var sýnt áður en þótti óhætt að senda hann til tunglsins. Skrítlan sem útlendingum er oft sögð í formi spurningarinnar, „Hvað á maður að gera ef maður villist í íslenskum skógi?" (svarið er að þá skuli standa upp og ef það dugi ekki þá skuli ganga þrjú skref) lýsir Íslandi í rauninni afar vel.

Það sem einum finnst ljótt, finnst öðrum fallegt. Auðvitað hafa margir Íslendingar smekk fyrir öðru en túngrænum og reglulega löguðum formum en skógræktarrómantíkin er engu að síður óþarflega ráðrík við stefnumótun og í aðgerðum landans. Náttúran er oftast best fær um það sjálf að gera eitthvað fallegt ef hún fær að ráða, t.d. þar sem friðað er. Við verðum líka að leyfa náttúrunni að vera „ljótri" ef hún vill það og raunar á hver einasti staður sinn sjarma ef við fáumst til að viðurkenna það, jafnvel berangurslegu holtin og móarnir þar sem nýja íbúðahverfið hér austan við mig á Borgarholtinu í Reykjavík er að rísa (norðvestur af Rannsóknastöð landbúnaðarins á Keldnaholti, miðja vegu milli Gufunesskirkjugarðs og Korpúlfsstaða).

En hvernig skyldi standa á ræktunaráráttunni? Sú staðreynd að jarðvegseyðing og uppblástur eru alvarleg umhverfisvandamál á Íslandi á stóran þátt í því hversu ræktun, hverju nafni sem hún nefnist, á sér mikinn hljómgrunn hér á landi. Goðsögnin um að landið hafi verið viði vaxið milli fjalls og fjöru, einhvern tíma í fyrndinni, veldur því að margt fólk er að troða niður innfluttum tegundum af sígrænum jólatrjám í hrjóstrugum holtum þar sem þau skyggja á náttúrulegan og viðkvæman gróðurinn sem þar var og kæfa hann, ef þessi tré eiga þá einhver vaxtarskilyrði þar á annað borð. Alið er á sektarkennd og vanþekking og yfirgangur gagnvart náttúrunni ráða ferðinni í of mörgum tilvikum. Og hvað sem réttmæti goðsagnarinnar um samfellt kjarr frá fjalli til fjöru líður, þá myndu þeir Hrafna-Flóki, Garðar Svavarsson og Ingólfur Arnarson a.m.k. varla þekkja landið aftur ef þeir kæmu á lúpínubláar breiður eða í jólafurulundi.

Látum ekki bráðræðissektarkennd hlaupa með okkur í gönur. Friðum holt og móa, sanda og auðnir, mýrlendi og vötn, jökla og ár. Ræktun getur verið jafnmikil eyðilegging og sú sem unnin er með jarðýtum. Tökum frá holt og mýrar áður en það verður um seinan. Mýrarnar eru lungu landsins og hrauni og söndum má líkja við veðurbarin andlit. Hrjóstrin eru fögur, hraunin eru viðkvæm og útlend tré gætu skyggt á upprunalega fegurð. Friðum óendanlega litadýrð íslenskra hrauna, tökum frá sanda og sökkvum ekki hálendinu undir vatn á altari stóriðju- eða orkusöludrauma.

Sköpum okkur íslenska ímynd af landinu, fagra en sérstæða þar sem jöklar og sandar, hraun og kjarr, holt og mýrar skipa öndvegi. Ræktum smekk fyrir óspilltri íslenskri náttúru án „hjálpartækja" á borð við lúpínu en með mosa og birki, án sígrænna jólatrjáa en með jöklum og söndum. Áttum okkur á því að græni liturinn er ekki eini mögulegi einkennislitur náttúruverndar, heldur og ekki síður hinn margvíslegi guli litur mosans eða svartur litur sandanna á hálendinu. Andstæðurnar eru auðlegð okkar og náttúran þarf ekki hjálp til að skapa þær.

Meðal heimilda

Friðrik Dagur Arnarson og Sigurborg Rögnvaldsdóttir. „Náttúruvernd er aðeins ein. Af ‚eyðimerkurdýrkun‘ og ‚gróðurást‘." Morgunblaðið 14. júlí 1992.

Guðrún Jónsdóttir. „Takmörkun á útbreiðslu lúpínu í Þjóðgarðinum í Skaftafelli". Morgunblaðið 1. júlí 1992.

Ingólfur Á. Jóhannesson. „Ímyndin um óspillta náttúru og sanna Sögueyjarmenningu". Lesbók Morgunblaðsins 20. júní 1992.

Sigrún Helgadóttir. „Náttúruvernd – Jóni Gauta svarað". Þjóðviljinn maí 1987.

- - -

Birt í Frey 89. árg., 1.–2. tbl., janúar 1993

*** *** ***

VARÚÐ!

Gönguskór skemma landið

1994

Löngum hefur það verið vélvædd útivist sem hefur verið mesta áhyggjuefni róttækra náttúruverndarsinna. Á ég þá einkum við ferðir á jeppum og fleiri farartækjum auk þess sem skotveiðar og þess háttar er mörgum þyrnir í augum. En nú er svo komið að fjöldi gangandi fólks og hjólreiðafólks úti í náttúrunni er orðið vaxandi áhyggjuefni víða um lönd.

Fjöldatúrismi

Í fjölmennum og þéttbýlum löndum Mið- og Vestur-Evrópu hefur aldrei þótt neitt tiltökumál þótt margmennt væri í almenningsgörðum og á náttúruverndarsvæðum. Mið-Evrópubúar eru vanir því að vera innan um margt annað fólk. Bandaríkjamenn eru aftur á móti vanir því að geta farið um víðáttumikla þjóðgarða sína án þess að hitta allt of margt fólk og þannig höfum við Íslendingar einnig viljað hafa það í okkar óbyggðum.

Nú er þetta að breytast. Í nýlegri grein í Newsweek er greint frá vandamálum fjöldatúrismans. Færri komast t.d. að en vilja til að labba um í þjóðgörðum í þeim tilvikum sem gista þarf í göngutjaldi dagleið eða meira frá ytri mörkum garðsins. Fyrir 23 árum þurfti hvergi að panta slíka gistingu fyrir fram; nú í ár eru það 78 staðir sem hafa bókunarkerfi á þessari þjónustu.

Í Newsweek er einnig bent á að líklega þyki fæstum mikið til trjáa og runna koma ef annað ferðafólk er að þurrka fötin sín á þeim. En við slíku má þó búast þar sem margir eru á ferð. Og spyrja má hvort sé alvarlegra að höggva tré til timburframleiðslu eða troða það til dauða með því að traðka á rótum þess.

Ísland er viðkvæmt

Aðstaða til útivistar er ekki nógu góð á Íslandi og of lítið hefur verið gert til að fólk geti notið náttúru og útivistar á friðlýstum svæðum eða annars staðar. Göngustígar eru stuttir og lélegir og litlu fjármagni virðist veitt til gerðar fleiri og betri stíga. Og ef ekki væri fyrir starf íslenskra og breskra sjálfboðaliðasamtaka væri ástandið enn þá lakara.

Mér var nýlega bent á það af göngufólki að gönguskór skemmi landið. Ekki var það nú svo að ég hefði aldrei tekið eftir mínum eigin sporum á viðkvæmum söndum eða í mosa. En þá fyrst kárnar gamanið þegar tugir og hundruð ferðafólks fara sömu slóðirnar: þá markar í landið. Raunar voru það tugþúsundir á hverju ári sem grófu djúpar skorur í friðlýsta gervigíga á Skútustöðum í Mývatnssveit með því einu að labba upp á Rófugerðishólinn.

Nýja þjóðargjöf!

Ég legg til að jafnvirði þjóðhátíðar á Þingvöllum verði varið í gerð göngustíga um landið, vandaðra stíga sem þola þúsundir gönguskópara og nokkur hundruð fjallahjól á hverju ári. Ég veit ekki hvað 80 eða 100 milljónir hrykkju langt en þær dygðu í startið.

Þetta er líka landnýtingarspursmál. Fólk getur ekki lengur búist við því að fá að vera eitt síns liðs úti í náttúrinni, heldur þarf að skipuleggja landnýtingu með það í huga að jafna aðstöðu fólks til að njóta náttúru sem jafnframt má ekki eyðileggja. Ný þjóðargjöf í formi göngustíga væri skref í þá átt.

- - -

Birt í DV 24. ágúst 1994

Hluti greinar var notaður í Fréttum innanhúss hjá Vegagerðinni

*** *** ***

Að gefa öndum brauð

1989

Unnin hafa verið sérkennileg náttúruspjöll í Ásbyrgi í Þjóðgarðinum við Jökulsárgljúfur sem felast í því að búið er að breyta saklausum fuglum í frekar sirkusendur með brauðgjöf. Fólk er orðið svo vant andapollum, Tjörninni í Reykjavík og dýragörðum að ekki er hugsað út í að endur lifa alls ekki á brauði úti í náttúrunni.

Hvað verður svo um endurnar þegar haustar? Munu ungarnir lifa veturinn af túristalausir?

Að gera góðverk

Flestar andanna á Botnstjörn í Ásbyrgi eru rauðhöfðaendur sem éta flest annað en brauð. Það er reyndar aðeins steggurinn sem hefur rauðblesótt höfuð en öndin sjálf líkist nokkuð stokkönd en er minni.

Ég ólst upp við þau forréttindi að fylgjast með rauðhöfðaöndum heima á Skútustöðum í Mývatnssveit í náttúrulegu umhverfi. Ég fylgdist með varpi þeirra innan um loðvíðis- og grávíðisrunna og ég sá þær á hverjum degi synda með ungana á tjörn og éta í grasbrekku.

Rauðhöfðaönd er hins vegar tiltölulega gæfur fugl sem heldur hópinn svo að það er auðvelt að spilla henni. Endurnar á Botnstjörn bíða eftir ferðafólki og brauðmolum og skrækja síðan og berjast í hvert sinn sem einhver birtist. Það er jafnvel haft á orði að endurnar séu farnar að þekkja einkennisklæðnað landvarða því að þær láta mun friðsamlegar þegar ég birtist heldur en hugsanlegt brauðmolafólk. Náttúruspjöll í formi „góðverks" hafa komið í veg fyrir að þjóðgarðsgestir njóti náttúrulegra rauðhöfðaanda. Í staðinn er kominn hálfgerður andasirkus.

Náttúran sér um sig … ef hún fær frið

Lítum á þessa brauðgjöf í víðtækara samhengi. Eflaust skiptir litlu máli fyrir hringrás og samspil náttúrunnar þótt einum 50 öndum sé spillt. Og e.t.v. vöknuðu einhverjir gesta þjóðgarðsins til meiri vitundar um friðun og náttúruvernd þegar landverðir bentu á að endurnar væru friðaðar fyrir brauðgjöf.

En til hvers er friðun? Hvers vegna erum við að reyna að sporna við áhrifum af afskiptum okkar af náttúrunni?

Okkur langar að vita eitthvað um hvað náttúran myndi gera ef ekkert væri fólk. Það er ekki bara verið að friða landslag og tré fyrir virkjunum og sauðkind. Líta verður á landslag og lífríki sem eina heild þar sem ekkert ætti að snerta.

Þannig er friðun landslags og lífríkis fyrir hjálpsemi af öllu tæi einnig sérlega mikilvægur tilgangur friðlýsingar, sama hvort það er brauðgjöf í Ásbyrgi eða sáning undir slagorðinu „flag í fóstur". Hægt er að vinna stórkostleg og óbætanleg náttúruspjöll með ræktun lúpínu og plöntun útlendra trjáa, eða uppþurrkun mýra og breytingu holta í tún, aðgerðum sem rekinn hefur verið stanslaus áróður fyrir af opinberum og hálfopinberum aðilum.

Það er sérstaklega sárt þegar þessi lögmál eru brotin í svæði sem hefur verið tekið frá sem þjóðgarður.

Hugsum áður en við hendum

Það er rangt að gróið land sé sama og náttúra. Einhver stórkostlegustu náttúruauðæfi okkar felast í opnu landi og útsýni um langan veg. Jöklar og jarðhitasvæði eru til marks um kraftinn sem býr í náttúru landsins.

Þar fyrir utan er hið svokallaða ógróna land, úfin hraun og berir sandar, alls ekki jafn ógróið og manni getur sést yfir við fyrstu sýn. Þar vaxa fjölmargar plöntutegundir og þessi gróður er mörgum sinnum viðkvæmari fyrir átroðningi en gróður á nokkru öðru landsvæði. Ég hef þurft að áminna ferðamann frá meginlandi Evrópu fyrir að kveikja eld á 260 ára gömlu hrauni. Ferðamaðurinn hreinlega sá ekki þar væri nokkur gróður né skildi að litur hraunins myndi breytast af sóti.

Hætturnar liggja víðar í leyni og líka fyrir Íslendingum. Þau náttúruspjöll sem hljótast af því að aka eftir melum geta verið stórum alvarlegri en akstur á graslendi því förin sjást lengur af því að grasið getur ekki bara rétt úr sér. Í þeirri „sakleysislegu" aðgerð að gefa öndum brauð leyndist ein slík gildra fyrir alltof mörgum þjóðgarðsgestum við Jökulsárgljúfur.

Hugsum áður en við hendum, segir máltækið. Hendum engu, hvorki dósum í vegarkant né brauðmolum í endur. Gröfum heldur ekki oní jörðina, hvorki til að urða rusl né til að troða þar erlendum trjátegundum.

- - -

Birt í DV 4. september 1989

Hjallhól Aftur efst í síðuna

Aftur til upphafssíðu flækjunnar Aftur í upphafssíðu Litast um af Hjallhól

Aftur í Nokkrar greinar um náttúruvernd

Aðrar flækjur: Ferill Kennsla Ritverk