NATTD

Litast um af Hjallhól. Nokkrar greinar um náttúruvernd. Kafli D

Aftur til upphafssíðu flækjunnar Aftur í upphafssíðu Litast um af Hjallhól

Kafli D. Tilraunir til fræðilegrar greiningar

Ímyndin um óspillta náttúru og sanna Sögueyjarmenningu: Ferðalög um ofurraunveruleika hins vestræna heims, 1992

Útivist sem táknrænn höfuðstóll. Orðræðan um útivist og náttúruvernd í ljósi kenninga franska félags- og mannfræðingsins Pierres Bourdieus, 1994

Ímyndin um óspillta náttúru og sanna Sögueyjarmenningu:

Ferðalög um ofurraunveruleika hins vestræna heims

1992

Hver er munurinn á Dimmuborgum í Mývatnssveit og Eden í Hveragerði? Hver er munurinn á Höfða í Mývatnssveit og Bláa lóninu á Suðurnesjum? Á Snorra Sturlusyni og Sykurmolunum? Gullfossi og diskótekum í Reykjavík? – Eða ætti ég kannski fremur að spyrja „hvað er líkt"?

Spurningar sem þessar þykja flestum fráleitar. Ekki vegna þess að það sé svo erfitt að svara þeim, hvorki spurningunum um hvað sé líkt eða hvað sé ólíkt, heldur má gera ráð fyrir að flestum finnist að verið sé að bera saman fyrirbrigði sem sé fráleitt að bera saman. Að verið sé að bera saman ekta hluti og óekta. Að verið sé að bera saman hina óspilltu og fögru náttúru og hinn sanna menningararf við það sem fólk sækist eftir í venjulegum sunnudagsbíltúr eða hluti tengda alþjóðlegum menningaráhrifum – og ég undirstrika áhrifum.

En öll svona afneitun fellur um sjálfa sig ef maður gerir sér grein fyrir að Dimmuborgir og Eden höfða jafnt til sunnudagsferðalanga, diskótekin þykja ekta af því að þau eru ólík diskótekamenningu annars staðar og að Snorri Sturluson var ekki síður undir alþjóðlegum áhrifum en Sykurmolarnir. Hvað varðar diskótekin þá er fjallað um þau á forvitnilegan hátt í leiðbeiningabók fyrir ferðalanga um Útnorðurlönd (Færeyjar, Grænland, Ísland) sem áströlsk kona, Deanna Swaney, skrifar. Hún getur diskótekanna ekki sjaldnar en þrisvar í bókinni, fyrst í almennum ráðleggingum til kvenna sem ferðast um löndin þrjú. Þar segir, í lauslegri þýðingu minni:

„Konur sem ferðast einar um Ísland, Grænland og Færeyjar munu líklega síður lenda í vandræðum en ef þær væru að ferðast um heimaland sitt. Kona, ein síns liðs eða í fylgd með öðru fólki, sem leggur leið sína í íslenskt diskótek skyldi búast við að verða vitni að eða taka þátt í talsvert hömlulausu atferli" (Iceland, Greenland & the Faroe Islands–a travel survival kit, bls. 28).

Swaney lætur ekki staðar numið en nefnir diskótek sem „sérstakt númer" (extra attraction) á lista yfir fimmtán helstu staði fyrir ferðalanga að heimsækja á Íslandi. Hún segir: „Ef þú ert að leita að menningarlegri reynslu sem þú vilt muna eftir, þá skaltu fara á diskótek í Reykjavík um helgi" (bls. 44). Diskótekin koma þarna á eftir Mývatnssveit, þjóðgörðum, Látrabjargi og helstu fossum landsins. Í þriðja sinn er diskóteka getið í kaflanum um Reykjavík. Þar er rætt um verðlag, klæðaburð og „frjálslynd viðhorf sem komi upp á yfirborðið eftir örfá glös" (bls. 96).

Ég ætla þess vegna að skeyta engu viðbárum þeirra sem ætíð eru að reyna draga mörk milli þess hvað er ekta og hvað er óekta eða flokka fyrirbrigði í umhverfinu eftir því hversu náttúruleg eða tilbúin þau eru eða skipta menningu í sanna menningu og síbylju auglýsinga. Ítalski bókmenntafræðingurinn og rithöfundurinn Umberto Eco hefur skrifað um teygjanleika markanna milli raunveruleika og óraunveruleika. M.a. ræðir Eco um tilhneigingu Bandaríkjamanna af evrópskum uppruna (hvíta mannsins) til þess að reyna að endurskapa evrópska menningu til að bæta sér upp tengslaleysi sitt við sögu lands síns. Hann spyr hvort eftirlíkingarnar af evrópskri list og sögu, sem hvarvetna er að finna, séu raunverulegri en Los Angeles, Flórída, hraðbrautirnar, Macdonalds og fleira sem er óaðskiljanlegur hluti bandarískrar nútímamenningar? Meginatriðið hér er að það er óljóst hvað er í rauninni ekta. Gildir einu hvort um er að ræða náttúru, sögulegan stað eða menningu.

Hvað er ekta og hvað er óekta?

Hugmyndum nútímabókmenntafræðinga og rithöfunda um það hversu óglögg skilin eru milli þess sem er raunverulegt og óraunverulegt má beita á íslenskan veruleika. Þeim má beita til að gaumgæfa þau viðteknu viðhorf sem búa að baki því að flestum finnast Dimmuborgir, Höfði, Snorri Sturluson og Gullfoss á einhvern hátt „sannari" – náttúrulegri eða íslenskari – en Eden, Bláa lónið, Sykurmolarnir og reykvísk diskótek.

Eden, Bláa lónið, Sykurmolarnir og reykvísk diskótek eru raunveruleg fyrirbrigði íslenskrar nútímamenningar á nákvæmlega sama hátt og Disneyland, Disneyveröld, „the real thing" kók, Macdonalds og hraðbrautir eru raunveruleg fyrirbrigði bandarískrar nútímamenningar.

Sumir segja að það sem sé upprunalega gert fyrir ferðalanga sé „óekta". Þessi skilgreining á við um flesta skemmtigarða, e.t.v. einnig um Bláa lónið og Eden. Þetta er ágæt skilgreining, svo langt sem hún nær. Hún gengur að því leyti í berhögg við hugmyndir um óspillta náttúru og sanna Sögueyjarmenningu að diskótekin eru með í myndinni því að ekki urðu þau til vegna ferðafólks.

Lítum betur á þessi „feik", þ.e. það sem flestir álíta vera eitthvað „gervi", gert fyrir ferðafólk, gert fyrir þá sem skilja ekki muninn á því hvað er upprunalegt og hvað er eftirlíking.

Er eitthvað rangt við eftirlíkingar? Deilurnar um Sögualdarbæinn í Þjórsárdal þættu fráleitar í Bandaríkjunum þar sem reistar eru nákvæmar eftirlíkingar af forsetaskrifstofum í bókasöfnum fyrrverandi forseta. Umberto Eco heimsótti Lyndon B. Johnson safnið í Austin, Texas; ég heimsótti Jimmy Carter safnið í Atlanta í Georgíufylki – og sá reyndar fyrrverandi forsetann sjálfan í eigin persónu innan við þrjá metra frá mér þar sem hann talaði við kennaranema frá Emoryháskóla. Að sjá og heyra Carter var merkileg upplifun, m.a. af því að stund hans með kennaranemunum var ekki sett upp fyrir ferðalanga og raunar var þetta reynsla ófáanleg „venjulegum" ferðalöngum. Safnvörður, sem um leið var góður umhverfistúlkandi, hefur eflaust bætt Eco þetta upp með áhrifaríkri sögu af persónuleika Johnsons. E.t.v. var það safnvörður sem þekkti Johnson persónulega.

En er ekki móðgandi við íslenska menningu að bera hana saman við „sögulaus" Bandaríkin? Skiptingin milli söguríks „gamla" heimsins og sögulausra Bandaríkjanna riðlast gersamlega þegar litið er á þjóðgarða, hið mest ekta af öllu sem ekta er í ferðamennsku. Þau eiga nefnilega hugmyndina um þjóðgarða. Hugmyndir um þá og náttúru- og umhverfistúlkun voru þróaðar í Bandaríkjunum fyrir um það bil öld og bárust þaðan til Evrópu.

Margir Bandaríkjamenn eru heillaðir af rómantík um nauðsyn þess að komast í burtu úr heimi glers og stáls – að flýja upp í fjöll, að flýja í einveruna, að flýja fólk. Þetta er enn hægt á afskekktum svæðum innan þjóðgarðanna sem kölluð eru „wilderness areas" (gæti útlagst á íslensku sem „ónumdar víðáttur") sem eru svæði þar sem ekkert má þróa og engin mannvirki byggja nálægt. Mið-Evrópubúar flykkjast til Íslands í þessum sama tilgangi, og við Íslendingar keppumst við að skapa landi okkar sérstöðu sem ferðamannaland. Baráttan um Ódáðahraun er í margra augum fyrst og fremst baráttan um að það sé meira upp úr því að hafa línulausu en úr línunni sem Landsvirkjun vill pota þar niður.

Þjóðgarðar og háfjallasvæði eru þó eingöngu ekta ef við notum viðtekin viðmið um hvað sé ekta og hvað sé óspillt, viðmið sem þrátt fyrir þessar vangaveltur eru hluti af sjálfum mér. Þjóðgarðar, að bandarískri fyrirmynd, eru nefnilega „óekta" ef ég nota viðmiðin um að ekki megi setja fyrirbrigði upp í þeim tilgangi að ferðalangar heimsæki þau. Þjóðgarðarnir voru nefnilega friðaðir til að fólk gæti notið náttúru án afskiptasemi síns eigin kynstofns. Þeir voru friðaðir sem helg vé en einnig í vísindalegum tilgangi til þess að til væru svæði sem hægt væri að láta þróast á „náttúrulegan hátt" án annarra afskipta mannskepnunnar en þeirra að vakta þá með vísindalegum rannsóknum á landmótun og dýra- og jurtalífi. Þessar hugmyndir allar eru hins vegar mannaverk. Og þar með er flett ofan þeirri goðsögn að þjóðgarðarnir séu hið raunverulega af öllu raunverulegu. Þeir eru tilbúnir – þeir og hugsjónin um þá eru sköpuð.

Sl. sumar sótti ég ráðstefnu vestur í Utah í Bandaríkjunum. Ráðstefnan var um umræðuna um umhverfisvernd („The Discourse on Environmental Advocacy"). Þar ræddi einn málshefjenda, Bruce Weaver, prófessor í ræðulist við háskóla í Michiganfylki, um hvernig pólítíkusar í Tennessee réðu vísindamenn og áróðursmenn („lobbyista") til að vinna fylgi þeirri hugmynd að friðlýsa Stóru-Reykjafjöll (The Great Smoky Mountains) í sunnanverðum Appalachiafjöllum sem þjóðgarð. Þá, upp úr 1920, var enginn stór þjóðgarður austan Klettafjalla í Bandaríkjunum, ef ég hefi tekið rétt eftir. Vísindamenn rannsökuðu jarðfræði, gróðurfar og dýralíf Stóru-Reykjafjalla og fundu út að allt þetta var meira og minna einstakt í sinni röð og uppfyllti þannig skilyrði þess að friðlýsa svæðið sem þjóðgarð. Aðrir sáu um að sannfæra stjórnvöld og almenning um að leggja fram fé til að kaupa landið og hrekja íbúana í burtu – þannig var annað skilyrði um að landið væri „þjóðareign" uppfyllt. M.a. þurfti að fá fjársterka aðila til að ferðast um fjöllin og upplifa hið einstaka útsýni. Ýmsum þótti lítið til koma um friðlýsingu Stóru-Reykjafjalla og að það væri með því slegið af ströngustu kröfum til þjóðgarða til að austanmenn gætu fengið þjóðgarð. Skiptu þá vísindarannsóknirnar miklu af því með þeim voru leidd rök að því að Stóru-Reykjafjöll og lífríki þeirra væru einstök í sinni röð.

Núna heimsækja um átta milljónir manna Stóru-Reykjafjöll á ári. Flestir aka eingöngu krókóttan malbikaðan veg í gegnum fjöllin, eins og ég gerði, og heimsækja svo skemmtigarðinn Dollywood í bænum Pigeon Fork (þaðan er skemmtikrafturinn Dolly Parton), nokkrar mílur Tennesseemegin við mörk garðsins, eða Guinness-safnið í Gatlinburg sem er fast við þjóðgarðinn. Því miður var Dollywood lokað þegar ég var þar á ferð um páskaleytið 1989. En ég gat fest kaup á tævönskum eða hongkongskum minjagripum í minjagripaverslun Cherokee-ættbálksins á verndarsvæði hans, Norður-Karólínumegin við þjóðgarðinn

Málið er þó að staður er bara ekki hótinu lakari fyrir þá sök að vera „óekta". Gagnrýni mína má ekki skilja svo að ég telji viðmið um vísindalegar eða menningarlegar forsendur fyrir stofnun þjóðgarðs vera húmbúkk eitt. En það er rétt að sjá í gegnum eigin trú ekki síður en moðreyk annarra. Við gætum orðið fyrir svo miklum vonbrigðum þegar við áttum okkur á því hver blekkingin er. En vissulega er ímyndin af Ódáðahrauni sem öðlast hefði viðurkenningu sem „stærsta óbyggða svæði í Evrópu" allnokkru geðþekkari en „langstærsti draumurinn" (skammstafaður LSD) um Ísland sem eina stóra hálendisvirkjun.

Svört náttúruundur eða lúpínublá náttúruspjöll?

Í rauninni er flest blekking þegar grannt er skoðað. Hér er skilsmunur en ekki eðlis á ferðinni. Vissulega er almenn samstaða um að Snorri Sturluson, Gullfoss og Þingvellir séu raunveruleg dæmi um sanna Sögueyjarmenningu eða óspillta náttúru – og þá samstöðu ætla ég mér ekki að rjúfa. Það þarf hins vegar átak til að skapa Ódáðahrauni þessa stöðu – ekki síst nú þegar gróðurverndarfólk og skógræktarpostular, sem ekki skilja að náttúra kemur í fleiri litum en þeim túngræna, eru farin að gagnrýna „svarta náttúruvernd". Græni liturinn er oft ónáttúrulegur, bæði í lit og lögun, í íslenskri náttúru. Svörtu sandarnir hafa aftur á móti komist á blað sem eitt af undrum veraldar. Sandar annarra landa eru yfirleitt gulir eða ljósgráir og jafnvel hvítir. Það er reyndar ekki alveg rétt hermt að skógræktargengið sé eingöngu hrifið af túngrænum lit furutrjánna (þeirra fáu sem lifa af í íslenskum hraunum) því nú skal sá lúpínu í stóran sand norðan heiða. En í raun er lúpínublái liturinn hvergi „ekta" nema á höfði pönkarans!

Annars er ég hrifinn af þessu hugtaki, „svört náttúruvernd". Það er eins með það og þingeyska montið sem Eyfirðingar og Sunnlendingar reyndu að klína á okkur Þingeyinga fyrir rétt rúmri öld – við erum stolt af okkar þingeyska monti og finnst það vera ekta!. Þannig viljum við sem aðhyllumst „svarta náttúruvernd" skapa okkur, okkar hugmyndum, okkar víðsýni, okkar alþjóðahyggju – skapa þessum hugmyndum sérstöðu. (Með alþjóðahyggju á ég við eigum ekki Mývatn eða Ódáðahraun ein, fremur en Brasilíumenn regnskógana).

Í rauninni er ég þakklátur þeim sem fann upp hugtakið svört náttúruvernd, þótt það væri mér og mínum skoðanasystkinum til háðungar, því að það undirstrikar þá sérstöðu sem ég tel að sé fyrir hendi – einmitt núna þegar allir, meira að segja plast- og sápuframleiðendur, eru „umhverfisvænir", „visthollir" eða ég veit ekki hvað. Og það skapar okkar hugmyndum um náttúruvernd sérstöðu miðað við hugmyndir um að sá lúpínu til að „hjálpa" náttúrunni.

Þegar eftirlíkingin er „sannari" en hið „upprunalega"

Ég hefi rætt um nokkra af þeim kvörðum sem við notum þegar við ákveðum hvort við erum að upplifa óspillta náttúru eða sanna Sögueyjarmenningu án þess að skilgreina þá nákvæmlega. Einn er viðtekin viðmið um hvað sé náttúra, gjarna eitthvað grænt sem lítur fallega út í sólskini. Annar er kvarði landvarða sem vinna störf sín í ýmsu veðri og hafa lært á litbrigði og lífríki sanda og hrauns. Þriðji er vísindalegur kvarði sem notaður er til ákvarða sérstöðu svæðis út frá jarðfræðilegum eða vistfræðilegum forsendum. Fjórði kvarðinn tekur hina menningarlegu og sögulegu vídd inn í dæmið.

Sá kvarði sem ég hefi þó gagnrýnt mest hér er sá sem leggur áherslu á hvað sé ekta og hvað sé óekta í upplifun ferðalangsins. Þar er gjarna talað um „raunsanna reynslu". Gjarna er miðað við að fyrirbrigðin séu ekki beinlínis sett upp fyrir ferðafólk. Reykvísk diskótek eru því raunsönn, eins og Swaney lýsir svo skemmtilega.

E.t.v. vill er þetta viðmið mesta blekkingin. Enn vitna ég í ferðalög okkar Ecos. Í þeim tilgangi að átta sig á hughrifum sínum ferðaðist heimsótti Eco á einum og sama sólarhringnum eftirlíkingu af New Orleansborg og Missisippiá í Disneylandi og hina upprunalegu borg á bökkum Mississippiár í Louisiana. Hann fór frá

„hinni villtu á Ævintýralands í ferð á Mississippiá, þar sem skipstjóri gufuskipsins skýrir gestum frá því að unnt sé að sjá krókódíla á bökkunum. En þegar þú sérð enga krókódíla, geturðu átt á hættu að fá heimþrá til Disneylands þar sem ekki þarf að plata hin villtu dýr til að sýna sig. Disneyland kennir okkur að tæknin geti sýnt okkur raunveruleikann betur en náttúran er fær um" (Travels in Hyperreality, bls. 44).

Það sem sett er upp fyrir ferðalanga er því ekki síður raunsatt en hitt sem að nafninu til er upprunalegt. Auðvitað er New Orleansborg fyrir löngu orðin undirlögð af öllu sem tilheyrir góðum ferðamannastað – og reynslan af því að drekka kaffi þar og borða góðan mat á fínum veitingastað er varla „raunsannari" en reynsla þess sem hefur meiri áhuga á því að leika sér við starfsfólk Disneys. Í Disneyveröld er gerviheimur boðinn sem raunveruleg reynsla. Reynslan af gerviheimunum er jafn raunveruleg og reynslan af því að sitja ráðstefnu og borða dýrindis mat í New Orleans. En í Disneyveröld vita allir að verið er að plata þá.

Ég bendi líka á að kvarðinn um hvað sé raunsatt – hvað sé ekta og óekta þegar grannt er skoðað – er ekki samkvæmur viðteknum hugmyndum um sanna Sögueyjarmenningu og óspillta náttúru. Á þessum kvarða standa þjóðgarður á borð við Stóru-Reykjafjöll og ímynd á borð við Gullfoss lágt en íslensk diskótek hátt. Eden í Hveragerði er e.t.v. einn sá mest ekta staður sem við finnum á Íslandi á þessum viðsnúna kvarða en stóð þó ekki hátt í mínum augum fyrr en ég áttaði mig á að þangað fer raunverulegt fólk í raunverulega sunnudagsbíltúra. Og reynsla þess er jafnraunveruleg og þeirra sem hafa tækifæri til að sitja ráðstefnur og fyrirlestra annars staðar í veröldinni.

Við skulum líka átta okkur á því að Ísland er land nútímamenningar. Við eigum tónlist og leiklist sem er hluti alþjóðlegrar menningar og við höfum sett upp fyrir okkur sjálf. Þetta er ekki ómerkari hluti íslenskrar menningar en Íslendingasögurnar. Nútímamenninguna, sígilda tónlist jafnt sem Sykurmolatónlist, má selja ráðstefnugestum og öðrum ferðalöngum án þess að viðkvæmri náttúru landsins sé hætt – sé þess á annað borð nokkur kostur að selja íslenska sígilda tónlist.

Ættum við að setja upp skrúðgarð í Ódáðahrauni?

Víkjum aftur að Ódáðahrauni. Við landverðir viljum ná samstöðu um að það sé mikilvægt og að það beri að friða. Við viljum líka ná samstöðu um það beri að taka í burtu útlend tré á Þingvöllum og Dimmuborgum. En ekki endilega í þeim tilgangi að gera staðina meira aðlaðandi fyrir ferðafólk, heldur til að þeir uppfylli betur hina vísindalegu ímynd um óspilltan stað og hina fagurfræðilegu ímynd um hvað á heima í íslenskri náttúru.

Það hefur líka umtalsverð áhrif á í umræðuna um Ódáðahraun að mjög margt erlent ferðafólk er orðið það skynugt að það er ekki hægt að selja því landgræðslu- og skógræktarrómantík Íslendinga. Mið-Evrópubúum finnst meira til um auðnir, víðáttu og undraheim Ódáðahrauns en barrtrén í skrúðgarðinu í Höfða við Mývatn. Ódáðahrauni er hægt að stilla upp sem einstöku svæði í Evrópu.

Ég læt aðra um að „markaðssetja" Ódáðahraun. Ég tel Ódáðahraun og íbúa þess eiga rétt á að vera þar í friði fyrir gróðasókn. Ef hugmyndin um að það sé stærsta óbyggða svæði Evrópu á eftir að hjálpa til við að friða það – eins og stjórnmálakonur og -menn eru að reyna – er það frábært. En ég viðurkenni að ég óttast töluvert þá ofurmarkaðssetningu íslenskra óbyggða sem þegar er hafin.

Kannski á ég einhvern tíma eftir að labba aftur um Ódáðahraun og skoða hraunið og sandana, áður en það verður eyðilagt með of mikilli umferð. Ég átti erindi í Ódáðahraun löngu áður en ég hafði tækifæri til að heimsækja Dimmuborgir, þótt ég sé alinn upp í aðeins tólf kílómetra fjarlægð frá Borgunum, og marga aðra nálæga ferðamannastaði. Ég hefi alla tíð undrast gróðurinn í Ódáðahraun, eins og ærnar sem þar ganga allt sumarið og skila kjötmeiri og bragðbetri háfjallalömbum en aðrar ær, ég var hrifinn af álftunum sem heyra mátti syngja við kanta hraunsins á stilltum haustdögum, en ég hafði ekki vit á því að skoða smádýralífið þar. Kannski eru það einmitt þau af lifandi verum sem mestra hagsmuna eiga að gæta!

Heimildir

Umberto Eco. 1986. Travels in Hyperreality. Picador, London.

Gunnar Karlsson. 1977. Frelsisbarátta Suður-Þingeyinga og Jón á Gautlöndum. Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík.

Hörður Sigurbjarnarson. 1992. „Eyðimerkurdýrkun og svört náttúruvernd". Morgunblaðið 20. mars 1992,

Milan Kundera. 1986. Óbærilegur léttleiki tilverunnar. Skáldsaga í íslenskri þýðingu Friðriks Rafnssonar. Mál og menning. Reykjavík.

Deanna Swaney. 1991. Iceland, Greenland & the Faroe Islands – a travel survival kit. Lonely Planet. Hawthorn (Victoria), Australia.

Bruce J. Weaver. 1991. „The Creation of a National Park: An Analysis of the Communication Campaign Leading to the Creation of the Great Smoky Mountains National Park". Erindi flutt á ráðstefnu um the Discourse on Environmental Advocacy. Alta, Utah, Bandaríkjunum, 29.–31. júlí.

Milan Kundera lýsir því hvernig hin vestræna nútímamanneskja ruglar saman raunveruleika og óraunveruleika:

„Franz fannst líf sitt innan um skruddurnar vera óraunverulegt. Hann þráði hið raunverulega líf, að ná sambandi við það fólk sem gekk við hlið hans, hann þráði hávaðann í því. Hann gerði sér ekki grein fyrir því að það sem honum fannst óraunverulegt (starf hans innan veggja bókasafna) var hið raunverulega líf hans, en hópgöngurnar sem hann taldi raunverulegar voru ekkert annað en leiksýningar, dans, hátíð, með öðrum orðum: draumur" (Óbærilegur léttleiki tilverunnar, bls. 116).

Umberto Eco lýsir nútímaborgarsvæði, eða eftirborgarsiðmenningu á þennan hátt:

„Los Angeles er stórborg sem samanstendur af 76 minni borgum sem tengdar eru saman með tíu akreina vegum, þar sem mannskepnan lítur svo á að hægri löppin sé hönnuð í þeim tilgangi að vera á bensíngjöfinni, og vinstri löppin óþörf sem hver annar visnaður botnlangi af því að bílar hafa ekki lengur kúplingu – augun eru hlutir til að fókusera á undur sjónarspils og mekanisma, skilti og byggingar sem með ógnarhraða koma í ljós og hverfa og hafa aðeins örfáar sekúndur til að ná athygli og aðdáun. Í tvíburafylki Kaliforníu, Flórída, sem einnig virðist vera gervisvæði, finnum við í reynd hið sama, þ.e. ótruflaðar víðáttur af borgarmiðstöðvum, vegamótum sem spanna stór svæði, gerviborgir sem helgaðar eru afþreyingu (Disneyland er í Kaliforníu og Disneyveröld í Flórída …)" (Travels in Hyperreality, bls. 22).

- - -

Birt í Lesbók Morgunblaðsins 20. júní 1992. Byggt á fyrirlestri sem var fluttur á ráðstefnu leiðsögumanna og landvarða um náttúruvernd og ferðamennsku í Odda, húsi Háskóla Íslands, þann 21. mars 1992

Aftur efst í síðuna

*** *** ***

Útivist sem táknrænn höfuðstóll.

Orðræðan um útivist og náttúruvernd í ljósi kenninga franska

félags- og mannfræðingsins Pierres Bourdieus

1994

Fjölmargir einstaklingar í hinu tæknivædda nútímasamfélagi eiga sér þann draum að komast frá amstri dagsins út í náttúru og kyrrð, gjarna í óbyggðum, og á góðviðrisdögum um helgar fyllist Elliðaárdalurinn í Reykjavík af fólki til að njóta útivistar. Þótt þarfir okkar til útivistar séu margvíslegar og áhugamálin misjöfn fara flestir út í náttúruna sér til líkamlegrar og andlegrar heilsubótar.

Í þessari ritgerð er fjallað um útivist sem menningarlegt og félagslegt fyrirbæri, sprottið er úr orðræðu nútímaþjóðfélags. Í umfjölluninni er gengið út frá eftirfarandi leiðarstefjum:

1. Útivist sem fólk stundar sér til ánægju og yndisauka, heilsubótar og sálræktar getur verið og er víða táknrænn höfuðstóll (kapítal) í nútímasamfélagi.

2. Sannfæring fólks um gildi útivistar byggist m.a. á þeirri hugmynd að úti í náttúrunni sé unnt að öðlast reynslu sem sé í eðli sínu ólík annarri reynslu.

3. Slíkri reynslu er stundum ætlað að framkalla hið „ekta sjálf" sem sérhver einstaklingur er sagður búa yfir.

4. Útivistarhegðun fólks er félagsleg stjórnlist (strategía) og gildi útivistar sem táknræns höfuðstóls er auðvitað ekki síst fengið með samanburði við útivistarhegðun annarra.

Hugmyndir Bourdieus um táknrænt kapítal

Leiðarstefin eru rannsökuð út frá hugmyndum franska félags- og mannfræðingsins Pierres Bourdieus um menningarlegt kapítal sem fólk aflar sér eða skapar. Menningarlegt kapítal felst m.a. í bókmenntum, listum og smekk fólks fyrir þess háttar fyrirbærum. Fólk notar síðan félagslegar strategíur til að auka gildi ákveðins smekks eða hegðunar (t.d. leikhúsferða, tónleikaáhuga eða bóklesturs) til að viðkomandi smekkur eða hegðun öðlist táknrænt gildi og verði eins konar norm sem tiltekinn félagshópur, stétt eða heilt þjóðfélag sækir fyrirmyndir til. Aðrar gerðir kapítals, sem geta orðið að táknrænu kapítali, eru einkum efnahagslegt og félagslegt kapítal (Bourdieu 1985, einkum bls. 724–725).

Samkvæmt hugmyndum Bourdieus fer baráttan um táknrænt kapítal fram á félagslegum vettvangi (social field). Á honum fer fram orðræða (discourse) sem lýtur sögulegum og félagslegum löggildingarlögmálum (legitimating principles). Raunar er orðið „orðræða" villandi þar sem þagnir, hegðun og efnislegir hlutir eru ekki síður hluti orðræðu en það sem sagt er. Þar sem orðið „orðræða" hefur öðlast sess í málinu beygi ég mig undir að nota það en legg áherslu á að hugtakið nái til hegðunar og efnislegra hluta enda er það með því móti öflugra greiningartækis en hin þrengri gerð hugtaksins (sjá t.d. Weedon 1987; auk þess Foucault 1978, 1980).

Löggildingarlögmál eru byggð upp af þrástefjum (discursive themes), þ.e. hugmyndum, sjónarmiðum og öðru sem einkennir orðræðuna. Samkvæmt þessum viðhorfum er það ekki rökrænn skyldleiki hugmynda, heldur söguleg tenging, sem ræður því hvaða hugmyndir eiga samleið. Þrástefin raðast á eins konar skaut í orðræðunni: markaðshyggja og sósíalismi hafa t.d. helgað sér svið í þjóðfélaginu og orðið að löggildingarlögmálum. Margir halda sér dauðahaldi í þessi löggildingarlögmál og keppast við að halda hugmyndunum aðgreindum með því að toga í þær í áttina að viðeigandi skauti á hinum ímyndaða ási. Þó eru hugmyndir markaðshyggju og sósíalisma um margt skyldar, sé litið á þær af þekkingarfræðilegum sjónarhóli. Bæði þessi löggildingarlögmál eru t.d. byggð á þeirri hugmynd að efnahagslegar framfarir séu drifkraftur þjóðfélagsþróunar. Þetta dæmi um lögmál eða andstæð skaut sem aðeins þrífast hvort með öðru er hér tekið vegna þess hve margir þekkja það. Hegðun fólks getur líka verið þrástef – í samræmi við það sem hér er sagt að ofan um orðræðu. Þekkja ekki allir viðteknar hugmyndir um það hvað er viðeigandi fyrir t.d. sósíalista að gera?

Þegar orðræða er könnuð er reynt að afmarka lögmál hennar og tilurð þeirra. Talað er um sporbraut (trajectory) í þessu sambandi því að hver orðræða á sín eigin lögmál líkt og hver reikistjarna fer sína eigin sporbraut. Meðal spurninga, sem er spurt, eru: Hvenær og hvernig fór orðræðan að lúta eigin lögmálum? Hver eru helstu þrástef orðræðunnar? Hver er vettvangur orðræðunnar, hvaða öfl togast þar á og um hvaða lögmæti hugmynda? Hvernig öðlast hugmynd eða hegðun gildi sem táknrænt kapítal? (Um kenningar Bourdieus, sjá t.d. Bourdieu 1984, 1985, 1989, 1990; um kenningar hans á íslensku, sjá Ingólf Ásgeir Jóhannesson 1992b).

Í þessari grein er hugtakinu táknrænt kapítal beitt á útivist og tilraunir fólks til að útskýra útivistarhegðun sína. Orðræðan um útivist og náttúruvernd er þá kerfi þrástefja en á þessum vettvangi eru löggildingarlögmálin ekki orðin jafnföst í sessi og þau eru á þeim sviðum þar sem lengra er síðan orðræðan mótaðist, svo sem í átökum markaðshyggju og sósíalisma. Raunar eru „mörk" þess vettvangs, sem hér er lýst, svo óljós að ég treysti mér illa til að gefa honum heiti enda er það svo að fyrst þarf að kortleggja orðræðuna því að vettvangurinn nær þangað sem orðræðan nær. Hér skal þó til glöggvunar notað heitið „vettvangur orðræðu um útivist og náttúruvernd".

Baráttan um það hvaða hugmyndir eða hegðun geta orðið að táknrænu kapítali á þeim vettvangi, sem er til skoðunar, er alls ekki alltaf meðvituð barátta fyrir því að öðlast meira vald en náunginn. Það er hún raunar sjaldnast. Hvort sem um er að ræða lestur góðrar bókar eða ferð á tónleika er það áhuginn á að njóta listarinnar sem ræður úrslitum hjá flestum þótt snobbi sem hvata skuli ekki neitað alveg. Það er t.d. sannfæringin um að hollt og gott sé að vera úti í náttúrunni, hvort sem það er á göngu með bakpoka og tjald eða í vetrarferð á jeppa, sem gerir fólk stolt af útivist sinni. Enginn reynir að breyta einhverju í táknrænt kapítal nema hann eða hún sé viss um gildi þess.

Hér verða rissaðar upp meginlínur í umræðum og átökum síðustu ára um útivist og náttúruvernd. Leitast er við að greina hvaða hugmyndir hafa öðlast gildi sem kapítal og hvaða þrástef sækja á í orðræðunni. Útivistarhegðun fólks og skoðanir þess á friðun eða ræktun eru þýðingarmiklar félagslegar strategíur á vettvangi orðræðu um útivist og náttúruvernd.

Náttúruupplifun: menningarleg reynsla

Leiðarstefin hér að ofan byggjast á þeirri skoðun sem sett er fram í leiðarstefi 3, þ.e. að reynsla í náttúrunni sé gerólík reynslu í þéttbýli. Einstaklingurinn kemst í fagurfræðilegt og dulúðlegt samband við náttúruna og sækir þangað kraft eða ró. Margir telja það helgispjöll að reyna að útskýra þessa reynslu með rökrænum orðum. Aftur á móti þykir sérlega viðeigandi að gera það í list, t.d. í ljóðum, tónum eða myndum.

Flestir geta vitnað um einhverja slíka reynslu af náttúrunni og ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að efast um að hún sé til. Hins vegar má deila um hvort þessi reynsla er sú sem hún er vegna eiginleika náttúrunnar eða einhvers annars. Geta trúaðir t.d. öðlast sams konar reynslu í kirkju eða bóhemar og aðrir kaffihúsaaðdáendur á kaffihúsi? Með öðrum orðum, þá er hér spurt hvort náttúruupplifun sé menningarleg reynsla, til komin vegna hugmynda um að úti í náttúrunni sé hægt að komast nær sínu ekta sjálfi en annars staðar?

Náttúruupplifun hefur orðið sú reynsla, sem hún er, vegna orðræðunnar í tæknivæddu nútímasamfélagi sem hefur gert eftirsókn eftir nálægð við náttúru að fyrirferðarmiklu þrástefi. Borgarbúar hafa tilhneigingu til að öfunda fólk í veiðimanna- og bændasamfélögum af nálægð þess við náttúruna. Því er haldið fram að í þessum samfélögum séu enn við lýði þau „eðlilegu" tengsl fólks við náttúru og umhverfi sem hafi rofnað með borgarsamfélagi og firringu þess. Hugmyndir um tengsl fólks við náttúru er nauðsynlegt að skoða í félagslegu og pólítísku samhengi á hverjum tíma (sjá t.d. Plumwood 1991). Er hugtakið firring t.d. bundið einhverju öðru en hugmyndinni um að það sé eðlismunur á náttúruumhverfi og borgarumhverfi?

Útivist sem kapítal

Til að öðlast hina dýrmætu náttúruupplifun og þess háttar reynslu beitir fólk fjölmörgum aðferðum, þ. á m. útivist. Það er farið í gönguferðir, tjaldferðir, jeppaferðir og vélsleðaferðir, það er farið á veiðar, skíði og hestbak, það er klifið í fjöllum og það er farið út úr borginni til að dvelja í sumarbústað, svo fátt eitt sé nefnt. Allt þetta eru dæmigerðar strategíur til að breyta hegðun og smekk í táknrænt kapítal.

Vegna þess hve hugtakið útivist er óljóst og illa skilgreint geta flestir sagst vera útivistarmenn og -konur. Því er tekist á um það hvað sé merkilegasta útivistin og hvort sumar tegundir hennar séu í raun útivist eða barbarismi, dútl eða hreystimennska. Hagsmunir útivistarfólks, t.d. hestafólks og göngufólks eða skíðafólks og jeppamanna, geta verið andstæðir. Skilgreiningin á því hvað sé „lögmæt" útivist er eitt mikilvægasta atriðið sem tekist er á um á vettvangi orðræðu um útivist og náttúruvernd.

Í þessu sambandi er forvitnilegt að athuga fjölbreytilegt merkingarsvið norska hugtaksins friluftsliv sem Gunnar Breivik (1979) hefur athugað. Þetta hugtak, sem ég þýði og staðfæri hér sem útivist, hefur tekið margvíslegum merkingarbreytingum á öldinni en alltaf hefur norskt friluftsliv þó verið notað um frítíma en ekki vinnu. Þannig væri það þá ekki útivist að fara í göngur til að smala sauðfé – nema auðvitað ef maður er t.d. flugmaður að atvinnu og tekur sér árlegt frí í byrjun september til að fara í göngur. Útivist þarf líka helst að fara fram í tiltölulega ósnortinni náttúru og fyrr á tímum voru ferðir á opnum bílum á öræfum og litlum vélbátum yfirleitt taldar til útivistar í Noregi. Náttúrurómantík er partur hinnar norsku útivistar og á útbúnaður að vera einfaldur, t.d. tjald og bakpoki.

Útivist í fríum er sögulega tengd þeim forréttindum karla að geta verið einir án þess að vera truflaðir af öðru fólki (eða a.m.k. geta ráðið því hvenær þeir eru einir). Útivist þeirra í „náttúrulegu umhverfi" (útivistarsvæðum, þjóðgörðum, óbyggðum eða hvarvetna annars staðar þar sem er lítið af steinsteypu og helst ekki mjög margt fólk) er ætlað að draga úr firringunni. Útivist er í þessum skilningi þýðingarmikil einstaklingsþerapía og sálrækt, byggð á því að nánd við náttúruöflin sé göfgandi. Munkar töldu náttúrulegt umhverfi (wilderness) heppilegan stað til einveru. Þannig tengist útivist meinlætalifnaði en þó er ljóst að bæði munkarnir og bandarísku púrítanarnir, sem mótuðu hugmyndafræði nútíma náttúruverndar, litu ekki á náttúrulegt umhverfi sem hið æðsta takmark, heldur ætluðu þeir sér að finna þar griðland andlegs ljóss í myrkviðum lágkúrunnar í kringum þá (Nash 1967).

Hreysti- og karlmennska eru samgróin útivistariðkun margra (Pedersen 1994), t.a.m þeirra sem klífa fjöll eða starfa í björgunar- eða hjálparsveit. Margir starfa í björgunarsveit, m.a. þess að þeir álíta að nauðsynlegt sé fyrir þjóðfélagið að sjálfboðaliðar þjálfi sig til björgunar- og leitarstarfa. Aðrir klífa fjöll án sérstakrar skírskotunar til þjóðfélagslegrar nauðsynjar og kappkosta að löggilda þannig áhugamál sitt út frá þrástefi hreystimennsku eingöngu.

Útivist á snjósleðum og bílum, sem þeyst er á um öræfi landsins, hefur orðið æ umfangsmeiri með árunum og er oft andstæð annarri útivist vegna hávaða og mengunar sem hún veldur – auk fjármagnsins sem eytt er í þessa iðju og varanlegs skaða sem hún kann að valda náttúrulegu umhverfi, bæði á hraunmyndunum sem standa upp úr snjó og á andrúmsloftinu. Ekki skortir rök fyrir þjóðfélagslegri gagnsemi vélvæddrar útivistar; þau nýjustu eru þau að jöklajeppa megi flytja út til að skapa gjaldeyri. Það er hins vegar ekki síst um vélvædda útivist sem átökin standa – sumir bera geysimikla virðingu fyrir velútbúnum jeppa en öðrum finnst hann hjákátlegur.

Það er kaldhæðnislegt að útivist og fjallamennska eru oft sannanlega óumhverfisvæn. Eldsneyti er t.d. eytt á leiðinni til Hornstranda eða á leið til fjallgöngu. Aftur á móti eyðist ekkert eldsneyti á gönguferð um Elliðaárdal eða um hrjóstur og göngustíga í nýju hverfunum í Gufunesi í Reykjavík. Og skammt undan er Úlfarsfell sem er tiltölulega hættulaust að klífa.

Útivist er orðin þýðingarmikil söluvara, að ekki sé talað um vörur henni tengdar. Á þessum markaði hefur verið mest gert út á karlmenn sem kaupa vélsleða, jeppa, byssur og margt annað. „Mýkri" útivistarvörur, svo sem bakpokar, tjöld, gönguskór, skíði o. fl., eru keyptar af bæði körlum og konum og munu konur vera orðinn vaxandi „markhópur". Þá má ekki gleyma margs konar göllum og öðrum fatnaði sem tengist útivist.

Útivist í frístundum á sér hins vegar ekki langa sögu hérlendis, sérstaklega ekki sem táknrænt kapítal. Hreysti- og fjallamennska hafa um nokkurt skeið veitt iðkendum slíkt kapítal. Á meðan hafa „mýkri" tegundir útivistar, svo sem gönguferðir, verið álitnar tímasóun af vinnandi fólki eða hallærislegar af bóhemum og hippum. Hið síðasttalda hefur gerbreyst á fáum árum; að ganga Laugaveginn úr Landmannalaugum í Þórsmörk er nú kapítal meðal þeirra sem áður voru rauðsokkur og hippar. Stuttar gönguferðir hafa líka öðlast miklar vinsældir; þegar þessi orð eru skrifuð skrá sig á hverju kvöldi allt að 170 manns á þátttökulista Lýðveldishlaupsins í íþróttahúsinu við Dalhús í Grafarvogshverfi í Reykjavík og þótt færri skrái sig á Skútustöðum í Mývatnssveit eru vinsældir stuttra gönguferða engu minni þar um slóðir. Enda þótt þátttakendur geti fengið brons-, silfur- eða gullmerki eftir ákveðinn fjölda gönguferða er það sannfæringin um hollustugildi göngunnar, sem læknar mæla nú mjög með, sem örugglega ræður mestu um þátttöku flestra. Hins vegar er það líka greinilega „inni" að taka þátt í þessu, a.m.k. á þessum tveimur svæðum sem ég þekki best.

Ímynd útivistarunnandans

Ég stilli hér upp tveimur ímyndum eða „stereótýpum" um útivistarunnendur sem mér finnast báðar örlítið broslegar, a.m.k. ef fólk tekur sjálft sig of hátíðlega. „Mjúki" útivistarunnandinn sækist eftir því að ganga Laugaveginn úr Landmannalaugum í Þórsmörk og telur það merkilegra en að labba Laugaveginn frá Hlemmi niður í Bankastræti. Honum þykja Hornstrandir vera toppurinn á tilverunni og ég geri ráð fyrir því að hann fari í Lýðveldishlaupið a.m.k. 60 sinnum í sumar. „Harði" útivistarunnandinn er aldrei glaðari en þegar hann „er að leysa vélsleðann aftan úr fjallajeppanum sínum …" Honum þykir líka gaman að ferðast um með byssur og veiðistengur, allt eftir því hvaða árstími er fyrir höndum, og fjallaklifur og það að læra að bjarga hver öðrum úr lífsháska gefa veiðunum lítið eftir.

Þessum ímyndum er aðallega stillt upp til gamans – og þær má örugglega útfæra miklu betur. Þó er nokkur alvara á ferðum því að þessar fyrirmyndir hafa verið misnotaðar gegn þeim sem eru bundnir í báða skó og eiga erfitt með að njóta „merkilegu" útivistarinnar, svo sem að labba Laugaveginn eða að læra að bjarga fólki úr lífsháska. Hér er þó ekki um að ræða samsæri enda oft ólíkir hópar sem stunda saman ýmsar gerðir útivistar.

Hér hefur ekki verið reynt að kortleggja þessa umræðu í heild þótt nokkur helstu þrástefin hafi verið dregin út. T.d. hefur ekki verið reynt að afmarka hvaða félagsöfl tilheyra hvorum hópi hér að ofan. Þó tel ég ljóst að mjúka útivistin tilheyrir fremur ákveðnum félags- og aldurshópum en öðrum. Menntun hefur örugglega áhrif á útivistarhegðun og líklega hafa almenn sjónarmið fólks um mannlíf og þjóðmál einnig mikil tengsl við útivistarvenjur þess. Hvort tveggja væri fróðlegt að kanna því að þá má ætla að fengjust vísbendingar um tengsl útivistar sem táknræns kapítal við annars konar kapítal. Viðhorf til útivistar eru líka mismunandi eftir landshlutum en kannski er það að breytast, sbr. undirtektirnar við Lýðveldishlaupið í strjálbýli Mývatnssveitar og þéttbýlinu í Gufunesi í Reykjavík. Hins vegar er of snemmt að segja til um hvort aukinn áhugi á daglegum gönguferðum dregur úr táknrænu kapítali vélvæddrar útivistar og hreystimennsku.

Til gamans má geta þess hér að landverðir eru sjálfkrafa álitnir útivistarmanneskjur. Fólk ímyndar sér að slíkt hljóti að tilheyra starfinu þótt svo stór hluti af störfum landvarða felist í vinnu á kontór við móttöku gesta, á tjaldstæði við innheimtu, í bíl við eftirlit og jafnvel við klósettþrif að næturþeli. Ég starfaði sem landvörður í fimm sumur (1985-1989) og varð oft var við að fólk dró mig, sveita- og innisetumanninn, í dilk útivistarfólks (sem ég tel mig ekki hafa átt heima í, a.m.k. ekki þá), eingöngu af því að ég var landvörður.

„Ósnortin" náttúra sem kapítal

Náttúruvernd og það hvað í henni felst er annað fyrirbæri sem tekist er á um á vettvangi orðræðunnar um útivist og náttúruvernd. „Ósnortin" eða „óspjölluð" náttúra er hugtak sem kallar fram ímyndir og væntingar hjá þeim sem heyra það. Hugtakið vísar til einhvers sem flestum þykir eftirsóknarverðara en meintar andstæður þess, fyrst og fremst „spillt náttúra" eða náttúruspjöll og umhverfi, t.d. borgarumhverfi, þar sem ummerki um mannvist eru áberandi. Væntingarnar til þess hvað er ósnortin náttúra fara þó eftir því hver notar hugtakið, hvar það er notað, hvenær og við hvern er talað. Ekki eru t.d. allir sammála um hvað ósnortin náttúra sé eða hvað sé náttúrulegt umhverfi. Á ég þá ekki síst við deilur ræktunar- og friðunarsinna.

Ósnortin náttúra er ekki áþreifanlegt fyrirbrigði; heldur er ósnortin náttúra ekki síst hugmynd um að sumt umhverfi sé meira ekta en annað. Skilin milli þess sem er ekta og þess sem er óekta eru ein óljósustu skil sem um getur og það getur reynst einkar erfitt að finna hugtaki á borð við ósnortna náttúru einhlíta merkingu. Hvenær er náttúra ósnortin og hvenær hefur hún orðið fyrir slíkum áhrifum af mannvist að hún teljist spillt? Friðunarsinnar hafa gripið til vísindanna og spurt þau ráða um hvenær vistkerfi er í jafnvægi. Ef þetta jafnvægi er talið vera líkt því sem var áður en fólk settist að á Íslandi telst náttúran yfirleitt vera ósnortin. Þó er fátt ótvírætt í því efni: Hvernig getum við t.d. vitað nákvæmlega hvenær fólk annars staðar í veröldinni hafði fyrir daga byggðar hér á landi útrýmt farfugli og þannig fært náttúru Íslands úr „upprunalegu" ástandi hennar? Af hverju viðurkennum við friðunarsinnar síður lúpínu en hreindýr – hvort tveggja „gesti" í íslenskri náttúru? Af hverju eru ræktunarsinnar sannfærðir um gildi skógræktar og telja hana gjarna til náttúruverndar – á meðan ég tel hana í besta falli vera endurheimt landgæða en alltof oft hrein náttúruspjöll?

Hugtakið ósnortin náttúra hefur einfaldlega þá merkingu í augum óinnvígðra sem átökin um merkinguna gefa henni hverju sinni og það er líklega einmitt vegna slíkrar óvissu sem hugmyndin um ósnortna náttúru hefur öðlast táknrænt gildi í íslenskri sem erlendri orðræðu – hugmyndin er orðin að táknrænu kapítali. Vegna óvissunnar eru átökin möguleg. Hugtakið hefur táknrænt gildi sem hægt er að nýta á margvíslegan máta. Líklegir og ólíklegir aðilar, jafnt bankar og olíufélög, sækja sér auglýsingamótíf út í náttúruna. Vörur eru kynntar sem „umhverfisvænar" eða „grænar" og eru orð þessi auðvitað löngu hætt að merkja nokkurn skapaðan hlut. Hitt er svo annað mál að auglýsingamennska af þessu tæi byggist líka oft á sannfæringu eigenda fyrirtækjanna um gildi þess sem þeir telja að sé náttúruvernd, hvort sem það er skógrækt, landgræðsla eða eitthvað annað.

Svört náttúruvernd

Svört náttúruvernd, tiltölulega nýtt þrástef í íslenskri umræðu, byggist m.a. á vísindalegri og vistfræðilegri afstöðu. Raunar átti með notkun orðasambandsins „svört náttúruvernd" að gera lítið úr slíkri afstöðu (sjá Hörð Sigurbjarnarson 1992) en heitið var snarlega hent á lofti af mér og fleirum (sjá t.d. Ingólf Ásgeir Jóhannesson 1992a og Friðrik Dag Arnarson og Sigurborgu Rögnvaldsdóttur 1992). Hugtakið er tilkomið vegna baráttunnar fyrir verndun Ódáðahrauns, kletta þess, lífríkis og gróðurs.

Með svartri náttúruvernd er reynt að marka sérstöðu frá öðrum straumum orðræðunnar og gera ný þrástef að táknrænu kapítali. Svartri náttúruvernd er ætlað að marka sérstöðu gagnvart þeirri stefnu að gera allt grænt og kenna má við landgræðslu og ræktun. Svartir náttúruverndarsinnar berjast gegn því að gera landið að uppistöðulóni vegna þeirra verðmæta sem færu undir vatn. Innan svartrar náttúruverndar rúmast aðdáun á melum og holtum sem enn (1993-1994) er ekki búið að byggja á hér í Borgarholtshverfinu nýja í Reykjavík; jafnvel aðdáun á gömlum túnum og öðru sem brýtur í bága við rómantíska ræktunarafstöðu.

Vísindaleg afstaða svartra náttúruverndarsinna er kerfi þrástefja sem myndar sögulegt löggildingarlögmál. Í þessum straumi hugmynda er byggt á vistfræðilegri skoðun á umhverfinu og heildræn afstaða til náttúrunnar telst eðlileg. Í þessum hópi eru þeir sem berjast fyrir því að tekin séu frá svæði og þeim leyft að þróast á sínum eigin forsendum þannig að við sjáum hvernig náttúra breytist án afskipta mannsins. Þessi hugmynd hefur um alllangt skeið verið eitt þýðingarmesta þrástefið í orðræðu náttúruverndarsinna og svartir náttúruverndarsinnar hafa gert það að sínu. Landgræðsla og skógrækt eru oft höfð að skotspæni vegna misnotkunar á plöntum á borð við lúpínu og jólatrjám en þó kannski ekki síður vegna þess að gagnrýni á lúpínu vekur mikla athygli og er því líkleg til að geta orðið kapítal í baráttunni um athygli samfélagsins. Með vistfræðilegri afstöðu er bent á að hvergi má raska lífkeðjunni og að það séu ekki bara hin sýnilegu stóru dýr og fuglar sem skipta máli, heldur líka smádýrin og smáplönturnar.

Alþjóðlega varúðarreglan er annað mikilvægt þrástef sem er tengt svartri náttúruvernd. Í henni felst að náttúran skuli njóta vafans þegar ekki er ljóst hvort framkvæmdir eru henni skaðlegar. Þessa reglu þarf oft að útskýra og þar af leiðandi skrifa ýmsir náttúrufriðunarsinnar mikið.

Svört náttúruvernd er sett fram sem sannleikur til að storka öðrum og við sem fylgjum þessum straumi þurfum að vera meðvituð um hvaðan þessi stefna kemur og hvert hún getur leitt okkur. Hún má með öðrum orðum ekki verða að trúarbrögðum, jafnvel þótt við trúum því að baráttumálin séu rétt. Því má spyrja hvort t.d. landverðir sem byggja hugmyndafræði sína að hluta á vistfræði og alþjóðlegu varúðarreglunni séu nægilega gagnrýnir á afstöðu sína. Sumir þeirra, sem taka vísindalega afstöðu, hafa tilhneigingu til að misnota táknrænt kapítal vísinda í nútímaþjóðfélagi með hrokafullri afstöðu. Þannig kemur fyrir að „óvísindaleg afstaða" er litin hornauga og ekki alltaf með réttu. Það eru reyndar ekki síður hinir leiku en þeir lærðu sem misnota þannig vísindi í málflutningi sínum. Eins er afstaða flestra friðunarsinna rómantísk og flestir reyna þeir að finna sitt ekta sjálf með útivist eins og aðrir útivistarunnendur.

Lokaorð

Greiningu í bourdieuískum stíl er ætlað að sýna fram á að hugmyndir og heðgun eru ekki persónuleg mál sem endurspegla tiltölulega einfaldar einstaklingsbundnar þarfir. Sé litið á hugmyndir og hegðun sem þrástef, sem fólk notar sem félagslegar strategíur, er höggvið að rót þeirrar hugmyndar að unnt sé að finna hið ekta sjálf hvers einstaklings. Hugmyndir og hegðun eru einfaldlega hluti af flóknu spili á félagslegum vettvangi þar sem tekist er á um táknrænt kapítal í samfélaginu.

Greiningu minni hér er raunar beinlínis ætlað að hafa áhrif á hvaða þrástef geta öðlast gildi sem kapítal. Ritgerðinni er ætlað að víkka þann vettvang sem unnt er að kanna með kenningum Bourdieus og er í þeim skilningi prófun á kenningaramma hans. Raunar er það hálfgert rangnefni að kalla hugtök og aðferðir Bourdieus kenningar: betra er að tala um hugsunarhátt, sérstakt viðhorf til fræða og starfs sem Bourdieu hefur mótað og felst einkum í gagnrýnni sjálfsskoðun (reflexivity) á grundvelli félagsfræðilegra rannsókna á stöðu fólks gagnvart þrástefjum (Broady 1991) auk hins bráðnauðsynlega húmóríska innsæis sem er mjög áberandi í verkum hans. Ritgerðinni er einnig ætlað að hafa áhrif á þeim vettvangi sem er til skoðunar, þ.e. vettvangi orðræðu um útivist og náttúruvernd, m.a. með því að víkka það svið sem orðræðan nær til með því að beita nýrri aðferð til að greina hana. Allt þetta þarfnast þó miklu ítarlegri skoðunar en svo stuttur leikur að örfáum leiðarstefjum leyfir.

Heimildir

Bourdieu, Pierre. 1984. Distinction. A Social Critique of the Judgement of Taste. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts.

Bourdieu, Pierre. 1985. „Social Space and the Genesis of Groups". Theory and Society 14, 723–744.

Bourdieu, Pierre. 1989. „Social Space and Symbolic Power". Sociological Theory 7, 1, 14–25. Ritgerðin er einnig birt í Bourdieu 1990.

Bourdieu, Pierre. 1990. In Other Words. Essays Towards a Reflexive Sociology. Stanford University Press, Stanford, California.

Breivik, Gunnar. 1979. Friluftsliv. Noen filosofiske og pedagogiske aspekter. Norges Idretthøgskole, Oslo.

Broady, Donald. 1991. Sociologi och epistemologi. Om Pierre Bourdieus författarskap och den historiska epistemologin. HLS Förlag, Stockholm.

Foucault, Michel. 1978. The History of Sexuality. Volume 1: An Introduction. Random House, New York.

Foucault, Michel. 1980. Power/Knowledge. Selected Interviews and Other Writings 1972–1977. Pantheon, New York.

Friðrik Dagur Arnarson og Sigurborg Rögnvaldsdóttir. 1992. „Náttúruvernd er aðeins ein. Af ‘eyðimerkurdýrkun’ og ‘gróðurást’ ". Morgunblaðið 14. júlí 1992.

Hörður Sigurbjarnarson. 1992. „Eyðimerkurdýrkun og svört náttúruvernd". Morgunblaðið 20. mars.

Ingólfur Ásgeir Jóhannesson. 1992a. „Ímyndin um óspillta náttúru og sanna Sögueyjarmenningu". Lesbók Morgunblaðsins 20. júní 1992.

Ingólfur Ásgeir Jóhannesson. 1992b. „Af vettvangi íslenskra menntaumbóta. Kennarafrædi sem kapítal". Uppeldi og menntun 1, 147–164.

Magnús S. Magnússon. 1992. „Menning er máttur. Um skattþiggjendur, þekkingarneytendur, afkomu o.fl." Sæmundur 11, 1, 36–38.

Nash, Roderick. 1967. Wilderness and the American Mind. Yale University, New Haven, Connecticut.

Pedersen, Kirsti. [1994]. „Gender, Nature and Technology: Changing Trends inWilderness Life’ in Northern Norway". Fjölrituð ritgerð.

Plumwood, Val. 1991. „Nature, Self, and Gender: Feminism, Environmental Philosophy, and the Critique of Rationalism". Hypatia 6, 1, 3–27.

Weedon, Chris. 1987. Feminist Practice and Poststructuralist Theory. Blackwell, Oxford og New York.

- - -

Birt í Náttúrusýn, safni greina um siðfræði og náttúru (ritstj. Róbert H. Haraldsson og Þorvarður Árnason), bls. 169–181. Reykjavík, Rannsóknarstofnun í siðfræði, 1994. Byggt á erindi á ráðstefnunni Náttúrusýn í Háskólabíói í september 1993

Efst í síðuna

Aftur til upphafssíðu flækjunnar Aftur í upphafssíðu Litast um af Hjallhól

Aftur í Nokkrar greinar um náttúruvernd

Aðrar flækjur: Ferill Kennsla Ritverk