„Engin afsökun fyrir þvermóðsku og
heimóttarskap að vera úr Mývatnssveit“: Um
skrif Öðlingskarlanna í Fréttablaðið
Ávarp Ingólfs Ásgeirs Jóhannessonar á
málþinginu STAÐA
KONUNNAR ER LAUS TIL UMSÓKNAR sem haldið
var á Grand Hótel af samtökum stéttarfélaga, Jafnréttisráði og Jafnréttisstofu
í hádeginu 8. mars 2011 [birt með smábreytingum en án styttingar sem gerð var í
flutningi – sett á netið 20. mars 2011]
Ég varð fyrst var við blaðagreinaherferðina „Öðlingurinn“ á Facebook, fljótlega eftir að hún hófst. Þar birtust annars vegar stöðuuppfærslur þar sem Facebook-vinir tjáðu aðdáun sína á efni greinanna og hins vegar ábendingar um það að konur hefðu fyrir löngu sagt það sem viðkomandi karl sagði, en þá hefði enginn hlustað. Ég lagði við hlustir, ef svo má að orði komast um blaðagreinar sem birtast á prenti og á vefsíðu. Og fór að lesa. Ekki það að ég hefði ekki lesið fjöldann allan af blaðagreinum um jafnréttismál eftir margar konur og nokkra karla. Ég var síðan af aðstandendum þessa fundar beðinn um að tala í dag um orðræðu karla í tengslum við jafnréttismál. Fyrirspurnin snerist um hvort hægt væri að draga saman og greina pistlana sem birtast undir yfirskriftinni Öðlingur.
En hvað er Öðlingurinn? Á visir.is
stendur þetta: Öðlingurinn
2011 er vitundarvakning. Átakið stendur yfir í mánuð, frá bóndadeginum (21.
janúar) til konudagsins (20. febrúar).
Markmið þess er að stuðla að opinni umræðu um jafnrétti kynjanna á
Íslandi. Nánar á heimasíðu átaksins, odlingurinn.is. Og hvað kemur þá fram á þeirri síðu:
„Öðlingsátakið var stofnað árið 2011 af Þórdísi Elvu
Þorvaldsdóttur, höfundi bókarinnar Á mannamáli. Söluágóði bókarinnar rann beint í baráttuna
gegn kynferðisofbeldi, sem liður í Öðlingsátakinu. Öðlingar ársins 2010 unnu
margvísleg sjálfboðastörf og héldu m.a. uppboð til styrkar Neyðarmóttöku vegna
nauðgana. Á
mannamáli
og Öðlingsátakið leiddu til þess að Þórdís Elva var tilnefnd til
Samfélagsverðlauna Fréttablaðsins 2010“ (sjá odlingurinn.is).
Enn fremur:
„Röksemdafærslan fyrir því að einungis karlmenn voru beðnir um að skrifa …
pistla er sú að raddir kvenna hafa verið sterkari en raddir karla í umræðunni
um kynbundið misrétti. Öðlingsátakið er því tilraun til að rétta hlut karla og
ljá þeim rödd – ekki síst til að sýna að allir eru velkomnir í umræðuna um
þetta mikilvæga málefni.“ Fram kemur að öðlingar ársins séu m.a. úr röðum
rithöfunda, feðra, slagorðasmiða, plötusnúða, leikskólakennara, tónlistarmanna,
sjómanna, heimspekinga, nema, unglinga, viðskiptafræðinga, leikara, presta,
guðfræðinga, leikstjóra, dagskrárgerðarmanna, skálda og líkamsræktarþjálfara
(sjá vefsíðuna
http://odlingurinn.is/odlingsatakid.html
Mig langar
að velta tvennu fyrir mér: Annars vegar hver sé umgjörð þessa átaks og
af hverju þarf að „rétta hlut karla og ljá þeim rödd …“, af hverju þurfi að
sýna körlum sérstaklega að þeir séu velkomnir í jafnréttisumræðuna. Hins vegar
að skoða svolítið greinarnar og velta fyrir mér innihaldi þeirra.
Umgjörð
Ég velti
fyrir mér forsendunni: Af hverju þarf að sýna körlum að þeir séu velkomnir?
Hafa dagblöðin – eða vefsíðurnar – verið eitthvað sérstaklega lokuð karlmönnum
til að skrifa í? Ekki kannast ég nú beinlínis við það, byrjaði að skrifa í
dagblöðin fyrir meira en 30 árum og held að mér hafi aldrei verið meinað að
skrifa þar, en þori þó ekki alveg að fullyrða að það.
Eru karlmenn
ekki velkomnir í jafnréttisumræðuna? Ég hef persónulega reynslu af allt öðru.
Ég kannast ekki við annað en ég hafi verið velkominn í jafnréttisumræðuna,
jafnvel sóst eftir mér. Ég held að karlar sem hafa viljað tjá sjónarmið sín um
jafnréttismál kynjanna hafi ekki átt neitt erfitt með að koma sjónarmiðum sínum
að. Ég er eiginlega sannfærður um að við fáum stundum ríkari hljómgrunn en
kvenkyns femínistar. Það hefur komið fyrir að eitthvað sem ég sagði virtist
vega þyngra í mínum munni en kvenna. Þetta á einkum við ef ég greini frá dæmum
um ójafnt valdajafnvægi karla og kvenna í samfélaginu. Ég fæ hroll þegar það
kemur fyrir. Ég vil auðvitað að eftir mínum orðum sé tekið – en ekki á kostnað
annarra. Og ekki á þeim grundvelli að sjónarmið mín séu óhlutdrægari en
sjónarmið kvenna og kvenkyns femínista.
Er körlum
hampað með þessu átaki? Er tilteknum körlum hampað? Það kann vel að vera að það
þurfi „átak“ til að fá karla til að skrifa svona margar greinar um
jafnréttismál á stuttum tíma. Ég hugsa að það þyrfti líka átak til þess að fá
31 konu til þess arna. Það er talsvert verk og alls ekki ómerkilegt að
skipuleggja greinaskrif af þessum toga.
Kosturinn
við þessar greinar er líklega liðskönnunin. Eftir þessa könnun vitum við af
a.m.k. 31 karli, og þótt ég hafi vitað um allmarga þeirra að þeir væru liðsmenn
femínismans – þá vissi ég ekki að sumir þeirra væru það. Ég vissi jafnvel ekki
að fjórir þessara karla væru yfirleitt til, það er Darri Johansen
viðskiptafræðingur, Bjartmar Þórðarson leikhúslistamaður, Karvel A. Jónsson
félagsfræðingur og Sigurður Páll Pálsson geðlæknir. Níu aðrir mér ókunnir sem
liðsmenn femínískrar baráttu, t.d. vissi ég hvorki um Margeir St. Ingólfsson
plötuspilara né Berg Ebba Benediktsson lögfræðing að þeir væru í mínu liði. Vonandi
munu allir þessir sem ég nefnt og hinir 25 líka leggjast enn harðar á sveifina
með öðrum körlum sem hafa verið nokkuð virkir í skrifum og rannsóknum. Að
ógleymdum tugum, hundruðum og þúsundum kvenna.
Og ég spyr:
Koma svo greinar eftir 31 kvenskörung?
Innihald
Hvað er í
greinunum? Um hvað eru greinarnar? Stíll þeirra tilheyrir líka innihaldi þeirra
í tilviki eins og þessu, það er hvernig þær eru skrifaðar.
Ég settist
niður með greinarnar og las – fyrst þær 20 fyrstu. Ég reyndi að átta mig annars
vegar á hvert væri megininntak greinanna, helsta eða helstu þrástef hverrar.
(Þrástef er greiningarhugtak sem ég nota gjarna og merkir einfaldlega það sem
þráfaldlega kemur fyrir eða er sérstakt áhersluatriði sem sker sig úr í
málflutningnum eða orðræðunni.) Ég reyndi að finna það stef eða þau stef sem
einkenndu málflutninginn. Ég reyndi auðvitað að máta þessi þrástef við
þrástefin í kynjajafnréttisbaráttunni.
Ég las
síðustu 11 greinarnar nokkurn veginn jafnóðum og svo allar, það er 31 grein, í
einum rykk skömmu síðar og freistaði þess þá að flokka hverja aðeins í einn
eða tvo flokka eða í mesta lagi þrjá, eftir inntaki. Ég skráði 59 þrástef – eitt í sumum greinum og
tvö og þrjú í öðrum.
Erfiðara er að átta sig á stílbrigðum þeirra og hvað má lesa út úr þeim. Reyndi þó að átta mig á því sérstaklega hvort og hvernig einhverjar þeirra væru skrifaðar í hálfkæringi og hvort háði væri markvisst beitt og hvernig. Háð og hálfkæringur eru því eitt þrástefið.
Aðrir helstu efnisflokkar – eða
þrástef – reyndust vera staðalímyndir, laun, ofbeldi, málnotkun, klám og
hlutgerving, hvatning til karla um ábyrgð, vald og valdajafnvægi, að konur
skiptist í hópa, femínistahatur gert að umtalsefni og kvennabaráttan sem
fordæmi. Loks sá ég að einn greinarhöfundanna skrifaði meira um réttindi feðra
en annað. Við endurlesturinn bættust við þemun gagnrýni á þögn, ábyrgð kvenna á
gangverki fjölskyldna og gagnkynhneigt forræði. Gagnrýni á þögn og þegjandi
samþykki gagnvart misréttinu var eitt slíkt meginstef hjá þremur höfundum en
ábyrgð kvenna á gangverki fjölskyldna aðeins hjá einum. Þá held ég að aðeins
einn höfundur hafi nefnt gagnkynhneigt forræði í samfélaginu. Mér sýndist
reyndar að fleiri þemu gætu komið í ljós, svo sem eins og virðing fyrir konum,
næstum því upphafin virðing. En ákvað lesa þær ekki einu sinni enn heldur láta
þessa greiningu duga að sinni. (Það væri reyndar gaman að fá aðra til að lesa
þær með hliðstæðum greiningarlykli.)
Þau þrástef sem koma oftast fyrir
reyndust vera, í fyrsta sæti háðið og hálfkæringurinn sem stíll greinarinnar
eða sem áberandi stílbragð með öðrum þemum. Önnur stef sem komu fyrir a.m.k.
fimm sinnum eða oftar sem eitt af einu, tveimur eða þremur meginstefjum voru
vald og valdajafnvægi, staðalímyndir, laun, ofbeldi og hvatning til karla um
ábyrgð. Önnur stef komu sjaldnar fyrir og mest var ég reyndar hissa á því
hversu klámið, hlutgerving á konum og klámvæðingin voru sjaldan þess háttar
meginstef.
Hatur gagnvart femínistum var
meginstef í fjórum greinum og kvennabaráttan sem fordæmi í þremur greinum.
Sigurður Magnússon matreiðslumaður, Öðlingurinn sem talaði við á
Jafnréttisþinginu, ræddi sérstaklega hag karla af kvennabaráttunni, þema sem
mér hefur lengi verið hugleikið.
Í meira og minna öllum greinunum kemur
vel fram að kynjakerfið – þótt það orð sé sjaldnast notað – er óréttlátt
í garða kvenna og að karlar geti hagnast á því að svo sé og að þessu þurfi að
breyta. Snæbjörn Ragnarsson, án atvinnutitils, leggur þó til að fest verði á
einhvern hátt í sáttmálum samfélagins að konur fái 80% af meðallaunum karla í
hverju starfi fyrir sig og að 20% kvenna verði fyrir kynferðislegri misnotkun
áður en þær verða 20 ára ásamt fleiru slíku (29. janúar). Hann bendir á að
flest okkar hafi samþykkt þetta í reynd nú þegar.
Lokaorð
Þórdís Elva, frumkvöðull greinanna,
var í viðtali í útvarpsþætti á Rás 1 þann 21. febrúar sl., daginn eftir að
átakinu lauk. Hún viðurkennir að rithöfundaslagsíða hafi verið á greinunum enda
skrifi rithöfundar betur en aðrir og séu skilvirkari en aðrir, væntanlega við
að skila af sér því sem beðið er um að sé skrifað. Að þeir Hugleikur og Andri
Snær hafi verið mest lesnir. Þeir reyndar notuðu klámið sem þema. Báðir gerðu
reyndar hatur gagnvart femínistum að umtalsefni og Hugleikur gerir kynhegðun
femínistastúlkna skil. Mögulega er hið síðastnefnda þó stílbragð.
Greinarnar sem slíkar bæta ekki miklu
við þekkingu í jafnréttismálum, og í mörgum er ekki vísað í neinar rannsóknir
eða aðrar haldbærar upplýsingar, þótt aðrir vísi í rannsóknir, bæði út og
suður. Líklegt – ég veit ekki hversu líklegt er – að einhverjar greinanna hafi
opnað augu annarra fyrir hinu órökrétta í valdajafnvægi karla og kvenna, augu
sem annars hefðu haldið áfram að vera lokuð. Slíkt er að sjálfsögðu jákvætt.
Einhverjar staðreyndir voru mér áreiðanlega áður ókunnar; einhver hnyttni kemur
fram sem ég hafði ekki séð áður. Einmitt þess vegna er mikilvægt að
liðsmaðurinn 31 láti ekki staðar numið eftir að hafa verið „ljáð rödd“, svo ég
vitni aftur í orð Þórdísar Elvu þegar átakið var kynnt. Einmitt þess vegna er
mikilvægt að „átakið“ haldi áfram með þátttöku beggja kynjanna.
Yfirskrift erindisins er sótt í fyrri
hluta lokamálsgreinar Svavars Knúts, tónlistarmanns, í öðlingsátakinu (12.
febrúar 2011). Ekki veit ég hvort hann er ættaður úr Mývatnssveit, eða hvort hann
virkilega heldur að Mývetningar séu þvermóðskufyllri og heimóttarlegri en aðrir
Íslendingar. Mér fannst þetta bara tilvalinn titill fyrir mig, drenginn úr
Mývatnssveit, sveitadrenginn sem upplifði róttæka pólitík Kvennalistans á þeim
tíma sem ég varð þrítugur og lærði svo femínísk fræði í Bandaríkjunum.
Lokaorð Svavars Knúts voru þannig . Ég
endurtek þau: „Rétt eins og
það er engin afsökun fyrir þvermóðsku og heimóttarskap að vera úr Mývatnssveit,
þá er engin afsökun fyrir að líða eða ástunda ofbeldi, bara af því við erum
mennsk.“
© Ingólfur
Ásgeir Jóhannesson