STJOAB

Litast um af Hjallhól. Um mannlíf og stjórnmál. Kaflar A-B

Aftur til upphafssíðu flækjunnar Aftur í upphafssíðu Litast um af Hjallhól

Aftur í Um mannlíf og stjórnmál

Aðrar flækjur: Ferill Kennsla Ritverk

A. Betra mannlíf

Streitan og rauða ljósið, 1992

Að biðja um eða krefjast, 1995

Úti eða inni? 1995

Internetið opinn einkaheimur: „Allt sem þú þarft er tölva, mótald og símalína", 1995

B. Karlar og konur

Kvennalistinn aðeins til að safna um skjölum, 1989

„Mæðrapólítík" Kvennalistans – af sjónarhóli karls, 1991

Málfræði og misrétti karla og kvenna, 1987

Vangaveltur um karlafræði, 1996 (efni þessarar greinar hefur verið notað í bókinni Karlmennska og jafnréttisuppeldi, Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum og Háskólaútgáfan, Rvík 2004)

Drengir og karlmennskuuppeldi í skólum, 1998 (efni þessarar greinar hefur verið notað í bókinni Karlmennska og jafnréttisuppeldi, Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum og Háskólaútgáfan, Rvík 2004)

Kafli A. Betra mannlíf

Streitan og rauða ljósið

1992

Ökumenn í Reykjavík og nágrenni fara ekki alltaf að lögum. Daglega sjáum við lögbrot, t.d. of hraðan akstur. Jafnvel er talað um að það sé orðið algengt að ekið sé allt að 20 kílómetrum hraðar á klukkustund en leyfilegur hámarkshraði. Þetta leiðir til þess að umferðin er hættulegri en nokkra nauðsyn ber til.

Hvers vegna er umferðin svo hættuleg? Hvers vegna aka menn of hratt? Hvers vegna leiðast menn út í að spara sekúndur með svo mikilli áhættu?

Streitan

Spenna og streita, agaleysi og óþolinmæði einkenna um of lífsstíl sumra okkar. Með þessu höfum við áhrif á aðra í kringum okkur. Það er t.d. nánast ómögulegt að aka á löglegum hraða ef aðrir ökumenn eru komnir alveg upp að okkur.

Agaleysi þjóðfélagsins er á fáum stöðum meira áberandi en á götum höfuðborgarsvæðisins. Hraði og óþolinmæði koma þar fram sem hvergi annars staðar. Tökum sem dæmi bið á rauðu ljósi. Flestum veldur rauða ljósið streitu, finnst það tefja fyrir sér, finnst það loga fimm sekúndum lengur þegar þeir eru uppspenntir, eins og Jón Örn Marinósson sagði í útvarpinu hér einn morguninn.

Hvílum okkur á rauðu ljósi

Rautt ljós þarf ekki að valda óþægindum. Í flestum tilvikum logar það ekki lengur en í 45 sekúndur. Á þeim tíma er hægt að anda tólf sinnum og á þeim tíma getur þú einnig slakað á brjóstvöðvunum. Rauða ljósið gefur þá einmitt kærkomið tækifæri til að hvílast í 45 sekúndur.

Þetta er einkum mikilvægt ef þú lifir spenntu lífi. Það er fólk sem hefur sagt mér að það hafi verið dásamleg uppgötvun að finna þessar 45 sekúndur til að hvíla sig í streitu og erli dagsins. Frá þessu sjónarhorni er það jafnvel enn þá dásamlegra að fá rautt ljós sem logar í 60 eða 90 sekúndur. Þá er hægt að slaka lengur á.

En aðrir halda því fram að þeir hafi ekki tækifæri til þess að láta slakna á vöðvunum þegar þeir eru að aka. Þeir eyða hinum óteljandi þremur fjórðu hlutum úr mínútu, sem lífið gefur þeim, til þess að láta töfina pirra sig og tefja, í stað þess að líta á hana sem dýrmætt tækifæri til hvíldar.

Tökum okkar tak

Getum við tekið okkur tak? Getum við náð umferðarhraðanum niður? Þarf að setja hraðahindranir á hraðbrautir? Er unnt að beita skynseminni? Þurfum við sem viljum aka á hóflegum hraða ekki að bindast samtökum um að hætta að láta neyða okkur til að aka hraðar?

Ég hefi prófað að slaka á þegar ég hef beðið við rautt ljós og víst er að árveknin við aksturinn eykst ef slíkar hvíldarstundir eru nýttar vel. En það tekur talsverðan tíma að venja sig á breytta háttu.

Á hinn bóginn er það spurning um líf og limi okkar eða annarra að ná streitunni og hraðanum niður. Minni streita og minni hraði, betra skipulag og meiri vellíðan – eru það ekki markmið sem ber að stefna að?

- - -

Birt í DV 6. nóvember 1992

*** *** ***

Að biðja um eða krefjast

1995

Mannréttindi, sjálfstæði, frelsi. Þessi orð heyrast oft og baráttan fyrir því sem þau tákna er mikilvæg. Þó er misjafnt hvaða skilningur er lagður í orðin. Fólk skynjar frelsi á ólíkan hátt. Það sem einum finnst frelsi getur öðrum fundist vera fjötrar. Sjálfstæði getur táknað sjálfstæði einstaklinga og það getur táknað sjálfstæði þjóða. Mannréttindi hafa heldur ekki alltaf táknað það sama.

Sameinuðu þjóðirnar hafa komist að ágætri niðurstöðu um hvaða mannréttindi skuli leggja áherslu á. Sú skilgreining er mikið notuð þegar reynt er að hafa áhrif á ósanngjörn stjórnvöld sem koma fram af tillitsleysi við þegna sína.

Skilgreining Sameinuðu þjóðanna á þó ekki alltaf við. Merking þessara orða er afstæð og fer einkum eftir því hvaða markmið fólk, hópar og þjóðir setja sér. Hugmyndin sjálf um að unnt sé að öðlast algild mannréttindi, fullt sjálfstæði og óskorað frelsi getur líka verið heftandi. Þeir sem trúa blint á að slíkar hugmyndir verða oft fyrir sárum vonbrigðum við að reka sig á veggi. Á Vesturlöndum lendir fólki yfirleitt ekki í fangelsi eða útlegð fyrir að skrifa í blöðin. Engu að síður virðast fáir berjast meira fyrir mannréttindum en Vesturlandabúar.

Rithöfundurinn Milan Kundera heldur því fram að baráttan fyrir mannréttindum sé því merkingarsnauðari sem hún hafi orðið vinsælli. Hann segir að hún sé orðin að einhvers konar orku sem breyti öllum löngunum í réttindi: Löngun til að elska er orðin að rétti til að elska, löngun til að láta sér líða vel er orðin að rétti til að líða vel og löngun til að vera hamingjusamur er orðin að rétti til hamingju. Löngun til að eiga vini er orðin að rétti til vináttu og löngun til að aka bíl er orðin að rétti til að aka bíl. En eru þetta mannréttindi – ef vel er að gáð? Getum við „leitað réttar" til að vera hamingjusöm? Eða réttar til vináttu? Og hvað með „rétt" í umferðinni? Hvað felur hann í sér?

Í umferðarlögum er tæknilegt hugtak sem merkir að sá sem ekur á móti grænu ljósi á gatnamótum má aka áfram á meðan sá sem hefur rautt ljós á móti skal bíða. Þetta hugtak er nefnt forgangur. Gangandi vegfarendur eiga einnig að hafa víðtækan forgang umfram aðra í umferðinni. En sá sem notar forgang sinn án tillits til gjörða annarra, þ.e. „tekur rétt" sinn, getur búist við því að forgangurinn sé ekki virtur. Afleiðingar þess geta verið hræðilegar. Samkvæmt stjórnarfarslegri skilgreiningu teljast réttindi til að aka bíl reyndar ekki til mannréttinda. Þau réttindi eru áunnin og fólk getur glatað þeim ef þau eru misnotuð. Þetta gleymist stundum.

En hvaðan skyldi hann koma, rétturinn til að elska, láta sér líða vel og vera hamingjusamur?

Tilfinningar eru flóknara fyrirbæri en umferðin. Engin stjórnarskrá eða umferðarreglur um samskipti tryggja hamingju eða ást. Við þurfum að gæta þess að beina ekki löngunum okkar og þrám inn á brautir krafna um skýlaus réttindi.

Það getur verið fallegt að láta sig langa í eitthvað og dreyma um það þótt maður eigi ekki „rétt" á því. Víðtækur skilningur okkar Vesturlandabúa á mannréttindum hefur komið því til leiðar að fólki finnst það stundum eiga rétt á því sem það langar í. Í samskiptum er nefnilega oft nauðsynlegt að fara með löngun sína með svipuðum hætti og tillitssamur gangandi vegfarandi fer yfir götu. Ef þannig stendur á bíður hann örstutta stund til að gefa aðvífandi bílum tækifæri til að komast fram hjá áður en hann þrýstir á hnappinn sem framkallar græna ljósið.

Samskiptum fólks má líkja við samskipti í umferðinni. Þau byggjast á því að fólk leitar að takti í samskiptum sínum en „þrýstir ekki strax á hnappinn". Algildar reglur um hvað má í samskiptum eru ekki til og hamingju er ekki hægt að panta. Nauðsynlegt er að sjá og skynja hvað hægt er að gera til að samskiptin gangi án alvarlegra áfalla.

Það er fallegt og það er rétt að langa til að vera frjáls og langa til að vera hamingjusamur. En skýlausar kröfur um rétt til þessa eða hins eru aftur á móti til þess fallnar að koma viðkomandi í tilfinningalegar ógöngur. Væntingar sem einstaklingur hefur til sjálfs sín um að vera fullkomlega frjáls og algerlega óháður geta líka leitt til sárra vonbrigða. Kröfurnar um að vera sjálfstæður, frjáls og óháður geta orðið svo sterkar að þær geta bugað einstaklinga. Vissulega eru líka til strangar hefðir um hvað telst viðeigandi. Misskipting lífsgæða bætir heldur ekki úr skák. Einn einstaklingur hefur sjaldan mikil áhrif á þessa þætti.

Við skulum því leggjast á eitt til að vinna að því sameiginlega að fækka þeim hömlum sem koma í veg fyrir að sum okkar geti notið lífsins. Hugtök með afstæða merkingu, t.d. réttindi og mannréttindi, eru hins vegar ekki góðir vegvísar. Langanir okkar, tilfinningar og þrár verða aldrei að réttindum sem hægt er að öðlast með því að ýta á hnapp.

- - -

Birt í Degi 18. október 1995

*** *** ***

Úti eða inni?

1995

Í haust hefur leikhúsið Hermóður og Háðvör í Hafnarfirði sýnt leikritið Himnaríki við miklar vinsældir. Uppsetning leikritsins er óvenjuleg að því leyti að það er leikið tvisvar sama kvöldið – fyrir sömu áhorfendur.

Sviðsmyndin er veggur af sumarbústað. Öðrum megin við vegginn er verönd fyrir framan aðaldyr bústaðarins. Þar er einnig heitur pottur fyrir framan aðrar dyr. Hinum megin er eldhús bústaðarins ásamt fleiri vistarverum. Leikritið fer fram bæði úti og inni og persónurnar fara inn og út um dyrnar á meðan á sýningu stendur. Það fjallar um sex ungar manneskjur, nánar tiltekið þrjú pör, sem ætla að eyða helgi í sumarbústað og hafa búið sig undir mikið fjör.

Við upphaf sýningar er áhorfendum skipt í tvo hópa. Annar hópurinn fylgist með þeim hluta leikritsins sem fer fram á veröndinni fyrir utan bústaðinn. Hinn hópurinn fylgist með því sem gerist inni í bústaðnum. Í hléi skipta áhorfendur um sal og leikritið er leikið aftur. Áhorfendur sjá nú það sem þeir sáu ekki fyrir hlé og geta þannig fyllt í eyðurnar. Fyrir áhorfendur virkar þetta næstum því eins og að sjá allt annað leikrit.

Ég var staddur í höfuðborginni fyrr í haust og fór á þessa sýningu ásamt vinkonu minni. Henni hafði verið ráðlagt að sjá fyrst þann hlutann sem gerist „úti" en þegar við komum í leikhúsið hafði okkur verið úthlutað miðum „inni" og ekkert við því að gera. Við skemmtum okkur þó ákaflega vel og fannst ótrúlegt að það hefði verið betra að sjá útihlutann fyrst.

Að sýningu lokinni áttum við þess kost að ræða ofurlítið við leikara og leikstjóra. Í þeim samtölum kom fram að líklega hefði verið hlegið meira fyrir hlé að því sem gerðist inni. Að minnsta kosti að þessu sinni. Og það hefði kannski verið betra að vera fyrst inni.

Af hverju? – Líklega mest af því að áhorfendur gáfu leikurum betri svörun. Og við, sem fengum „innimiða", áttum þátt í því sem áhorfendur að sýningin heppnaðist svona vel þeim megin. Viðbrögðin, innlifun og einlægur hlátur, höfðu áhrif á leikgleði leikaranna. Samspil áhorfenda og leikara var eins best varð á kosið.

Þannig skipti líklega aldrei máli hvort við fengjum inni- eða útimiða. Meira máli skipti hvar við vorum stödd. Og kannski hefði sýningin alls ekki orðið skemmtileg nema af því að við ætluðum að skemmta okkur. Hvort sem við værum „úti" eða „inni".

Leiksýningin var góð skemmtun fyrir áhorfendur. Unga fólkið í bústaðnum sýndist mér hins vegar ekki skemmta sér mikið þrátt fyrir hressilegheit og fjör á yfirborðinu. Eitthvað skorti. Kannski var þetta fólk sem heldur að það sé betra að vera úti þegar maður er inni. Ég veit það ekki. Mér fannst samt að þetta unga fólk væri að leita að einhverju eða einhverjum til að bera ábyrgð á eigin gleði og hamingju.

Margir telja að grasið sé ætíð grænna hinum megin við girðinguna. Að betra sé að búa erlendis en á Íslandi. Að betra sé að búa í sveit en bæ. Að betra sé að búa í borg en þorpi. Að betra sé að búa í einbýlishúsi en blokk. Að betra sé að eiga sumarbústað en leigja. Mörgum finnst þeir alltaf vera á röngum stað. Á röngum tíma. Að flest sé þeim andsnúið.

Reyndar er ýmislegt andsnúið í veröldinni. Réttlæti og lífsgæðum er misskipt. Við höfum ekki öll sama efnið til að smíða gæfu okkar úr. Ekki er hægt að bæta úr öllu óréttlæti heimsins með því einu að gera gott úr því sem maður hefur. En samt er skynsamlegt að leitast við að gera gott úr jafnt smáu sem stóru. Slíkt viðhorf er raunar forsenda þess að unnt sé að láta sér líða vel. Engum líðum vel nema að hann ætli það sjálfur, hvort sem hann hefur mikið eða lítið.

Nú gæti einhver sagt að það skipti varla máli hvar setið er í leikhúsi og þar af leiðandi sé lítinn lærdóm hægt að draga af þessari sögu. En einmitt af því að sagan er einföld þá undirstrikar hún vel að hver og einn ber ábyrgð á sinni eigin gleði og hamingju. Að minnsta kosti getur enginn tekið að sér að bera ábyrgð á því að öðrum þyki leiksýning skemmtileg. Ekki einu sinni leikararnir eða aðrir aðstandendur sýningarinnar, hversu vel sem þeir standa sig.

Hvernig varð sú hugmynd til að það væri betra að vera úti í fyrri hluta sýningarinnar góðu í Hafnarfirði? Af hverju freistaðast fólk til að trúa því? Ég held jafnvel að við höfum orðið dálítið súr, svona eitt andartak, þegar við komumst að því að okkur hafði verið úthlutað innimiðum.

Það er nokkuð fljótlegt að átta sig á því að auðvitað skiptir ekki miklu máli hvar setið er í leikhúsi. En viðtekin sjónarmið um hvað sé best eru oftast rótgrónari en í þessu tilviki. Og margur hefur orðið fyrir meira óréttlæti en því að fá ekki „bestu" miða í leikhúsi. Meginreglan er samt sú sama: Okkur líður betur ef við ákveðum að reyna sjálf að gera gott úr því sem við höfum, en vörpum ekki ábyrgðinni eitthvert annað. Gleði, hamingja og vellíðan eru ekki sjálfgefin mannréttindi.

- - -

Birt í Degi 8. nóvember 1995

*** *** ***

Internetið opinn einkaheimur:

„Allt sem þú þarft er tölva, mótald og símalína"

1995

Já, þú þarft alls ekki símtæki til að hafa samband við umheiminn. Ekki lengur. Þú getur spjallað við fólk með því að vélrita á tölvu. Þú „segir" eitthvað með því að vélrita það þannig að það birtist á skjánum. Í sumum tilvikum birtist það á skjá þess sem þú ert að „tala" við um leið og þú vélritar eða í mesta lagi sekúndubroti síðar. Í öðrum tilvikum skrifar þú stutta setningu og hún birtist á skjá þess eða þeirra sem þú ert að ræða við um leið og þú styður á hnapp.

Þú þarft heldur ekki að nota venjulegan póst frekar en þú vilt. Þú getur sent skilaboð og persónuleg bréf í gegnum tölvu. Við köllum þau hins vegar póst, bréfin og orðsendingarnar sem við sendum hvort öðru með aðstoð tölvu. Tölvupóst eða rafpóst. Af því að við sendum þau eins og póst. Í staðinn fyrir að líma frímerki á umslag styður þú á hnapp til að senda bréfið. Og auðvitað var þessi grein send til blaðsins í tölvupósti. Til að leggja áherslu á hve tölvupóstur berst hratt til viðtakanda höfum við tekið upp á því að kalla venjulegan póst „sniglapóst" eða „löturpóst".

Samlíkingarnar við póstkerfið eru fleiri. Venjulegur póstur er sendur með því að rita heimilisfang viðtakanda utan á sendinguna. Tölvupóstur er sendur með því að slá inn „netfang" viðtakanda áður en stutt er á hnappinn til að senda skeytið. Og margir eiga líka „veffang". Með því að slá inn veffang má finna ýmsar upplýsingar um viðkomandi einstakling eða stofnun sem hann eða hún hefur sett á svokallaða heimasíðu. Athygli hefur til dæmis vakið að Björn Bjarnason menntamálaráðherra hefur komið sér upp heimasíðu. Veffang hans er http://www.centrum.is/bb. Þar má meðal annars finna margar af ræðum hans.

Þessi tölvusamskipti fara fram í svokölluðu interneti. Það er samtengt net margra tölvukerfa úti um allan heim. Þetta gefur auðvitað ótrúlega möguleika varðandi upplýsingaöflun og önnur samskipti. Nýlega fór ég til dæmis að fylgjast reglulega með fréttum bandaríska fréttasjónvarpsins CNN. Ég get lesið textann og horft á myndirnar, jafnvel kvikmyndir ef ég hefði viðeigandi tölvubúnað, með því að slá inn veffangið http://www.cnn.com.

Tölvusamskiptin hafa vakið áhuga fræðimanna og blaðamenn eru ólmir í sögur úr internetinu um ást og rómantík. Í hópi þeirra sem hafa velt eðli tölvusamskipta fyrir sér er Margrét Pálsdóttir málfræðingur. Hugleiðingar hennar um tjáningarmáta fólks í tölvusamskiptum má finna með því að slá inn veffangið http://rvik.ismennt.is/~margrpal/Tjaning.html.

Leyndardómarnir í kringum um internetið gera samskipti fólks í því öðru vísi en í símtölum og sendibréfum. Fólk verður vitni að símtölum, jafnvel mjög persónulegum símtölum. Flestir hafa líka lesið sendibréf af margvíslegu tæi, allt frá formlegum bréfum til eldheitra ástarbréfa. Þessu er öðru vísi farið með samskiptin í netinu. Að þeim eru sjaldnar vitni en að öðrum samskiptum.

En er öruggt að tjáning í tölvusamskiptum sé mjög frábrugðin annarri tjáningu þegar allt kemur til alls?

Mér finnst ekki mjög mikill munur á tölvuspjalli við aðra persónu og símtali við hana. Og þekki maður persónuna „heyrir" maður stundum hljómblæinn. Flestir sem tala saman í gegnum tölvur nota einhvers konar tákn fyrir bros, hlátur, grettur, þagnir, kossa, knús og annað sem nauðsynlegt þykir að tjá. Þannig geta þessi samskipti orðið afar náin og ekki síður gefandi en önnur mannleg samskipti.

Tölvuspjall er þó ekki eins og símtal. Enda á tölvuspjall heldur ekki að koma í staðinn fyrir símtöl. En þegar kostnaður við símtöl er óviðráðanlegur, og oft endranær, er tölvuspjall frábær kostur í samskiptum. Íslenskar fjölskyldur þar sem fjölskyldumeðlimir búa í fleiri en einu landi nýta sér þetta óspart, allt frá ömmum til unglinga.

Tölvubréf er enn líkara venjulegu sendibréfi en símtal tölvuspjalli. Tölvubréf og sendibréf á pappír eru nánast alveg eins. Hraðinn gerir hins vegar að verkum að næstum ekkert þarf að bíða eftir viðbrögðum við tölvubréfi. Þetta getur skipt miklu máli, bæði í faglegum samskiptum og persónulegum. Við skulum taka Bandaríkin sem dæmi. Það tekur sniglapóst um það bil viku að berast viðtakanda þar í landi. Þá þarf viðtakandi að finna sér tíma til að svara bréfinu og koma því í póstkassa og það getur tekið tíma. Ekki er óalgengt að 15 til 20 dagar líði þangað til svar berst. Reynslan segir mér einnig að tölvubréfi svari maður strax og það hefur verið lesið. Hvort sem um er að ræða fagleg skilaboð eða persónulegt bréf.

Þótt óinnvígðum kunni að þykja internetið dularfullt, er heimur þess samt öllum opinn. Samskiptin á internetinu eru nefnilega ekki frátekin fyrir þá sem ráða yfir fjölmiðlum. Vissulega eru fjölmiðlar og stór fyrirtæki líka í netinu með efni og auglýsingar. En venjulegt fólk úti um allan heim notar netið til að hafa samband við venjulegt fólk annars staðar í veröldinni.

Internetið getur að sjálfsögðu nýst með margvíslegu móti til að efla skólastarf. Ég hefi mestan áhuga á því að kennarar og nemendur í ólíkum heimshornum geti haft milliliðalaust samband – án alltof mikillar stýringar eða ritskoðunar annarra. Slíkt samband er til þess fallið að efla vitund heimsbúa um að veröldin sé ein og að við komum hvert öðru við, hvar sem við búum. Áhugavert er til dæmis samskiptaverkefnið KIDLINK. Um 40 þúsund börn frá 72 löndum hafa tekið þátt í því. Upplýsingar um það má finna með því að slá inn veffang Íslenska menntanetsins, http://www.ismennt.is, og rekja sig þaðan. Einnig má nota veffangið http://www.kidlink.org til að finna upplýsingar um KIDLINK.

Hugsum okkur að allar manneskjur í heiminum byggju í sátt og samlyndi og það væru hvorki landamæri né stríð. Þennan boðskap flutti John Lennon fyrir tæpum aldarfjórðungi í laginu Imagine: "Imagine all the people/Living life in peace ... /Imagine there's no countries" o.s.frv. Hann tók fram að hann þættist vita að margir teldu hann draumóramann fyrir að trúa því að heimurinn gæti orðið að friðsælum, græðgislausum stað þar sem allir ættu jafna möguleika. Jafnframt benti hann á að hann væri ekki eini slíki draumóramaðurinn og sagðist vona að draumóramenn tækju saman höndum. "You may say I'm a dreamer/But I'm not the only one/I hope someday you'll join us/And the world will live as one"

Ég veit vel að það er draumsýn að internetið geti gert heiminn að þeim yndislega stað sem Lennon dreymdi um. Samt upplifum við, sem notum internetið reglulega til persónulegra samskipta, tilfinningu um sérstaklega sterka samkennd með þeim sem talað er við, hvort sem hann eða hún er í Ástralíu, á Íslandi eða í Oklahoma. Og þrátt fyrir allt rætast sumir draumar einhvern tíma.

- - -

Birt í Degi 6. desember 1995

Aftur efst í síðuna

Kafli B. Karlar og konur

Kvennalistinn aðeins til að safna um skjölum?

1989

Svanhildur Bogadóttir, borgarskjalavörður, skrifaði athyglisverða grein um vandamál samfara notkun endurunnins pappírs í Morgunblaðið 7. júlí sl. og benti þar m.a. á að lítil reynsla er komin á endingu slíks pappírs. Svanhildur hafði sérstakar áhyggjur af því að Kvennalistakonur taki mikla áhættu með því að nota eingöngu endurunninn pappír í bréfsefni sitt – þá áhættu að skjöl um Kvennalistann eyðist og enginn viti neitt um hann eftir 100 ár.

„Rothögg fyrir skjalasöfn"

Ekki tjáir að deila við dómara (skjalavörð) um að endurunninn pappír sé lakari en vandaður skjalapappír sem sérstaklega er til þess gerður að þola Ragnarök. Það er eflaust rétt líka að „afleiðingarnar af notkun" endurunnins pappírs geti „orðið hrikalegar" í sambandi við kostnað við að bjarga skjölum sem gerð voru á lélegan pappír (hvers vegna ekki má afrita þau yfir á vandaða pappírinn eins og handritin okkar veit ég ekki). Afleiðingar af notkun alls annars pappírs geta orðið enn þá hrikalegri: Hvað fóru t.d. mörg tré í að prenta DV í dag?

„Að skemma út frá sér"

Á a.m.k. tveimur stöðum í greininni skýrir Svanhildur Bogadóttir frá því að endurunninn skjalapappír skemmi vandaðan pappir í skjalageymslum. Munu þá bréfsefni Kvennalistans væntanlega skemma út frá sér skjöl annarra stjórnmálaflokka og samtaka jafnframt því sem þau sjálf verða að dufti.

Annaðhvort okkar Svanhildar hefur greinilega misskilið hlutverk Kvennalistans. Ég hélt að það sem mestu máli skipti, kannski öllu máli, væri að breyta samfélaginu núna og að það sem fyndist ritað um Kvennalistann eftir 100 ár væri léttvægt í þeim samanburði. Samlíkingin um að „skemma út frá" er reyndar bráðsnjöll. Ef stjórnmál nútímans taka einhverjum breytingum fyrir tilstuðlan Kvennalistans er a.m.k. einhverjum tilgangi náð.

Kvennasaga

Skjal- og sagnfræðingnum sést yfir að saga kvenna og heimildir um hana hafa gjarna lotið talsvert öðrum lögmálum en saga ríkra karla, ríkra karla sem hafa haft aðstöðu til að búa til „mikilvæg" skjöl og tök á að geyma þau, oft reyndar ákvörðunarvald um hvaða skjöl skuli yfirhöfuð geymd. Í ábendingum Svanhildar felst einnig mikil oftrú á ritaðar heimildir, sterk oftrú sem margir sagnfræðingar eru farnir að reyna að sporna við – einmitt vegna þess slíkar heimildir, svo sem fundargerðir, eru fundnar upp af ríkum körlum en ekki alþýðu.

Kvennalistinn, starfshættir hans og hugsjónir, eru með engum hætti undanskilin þessum lögmálum. Einlæg þátttaka og atorka Kvennalistans í fjölmörgum málum gerir Kvennalistann mjög frábrugðinn öðrum íslenskum stjórnmálaflokkum. Ekki síst er afstaða Kvennalistans í umhverfismálum þýðingarmikil í sköpun og viðhaldi íslenskrar menningar, menningar sem ekki er sköpuð með skjalapappír og fer lítið eftir því hvort til eru fundargerðir um það hvernig sú menning varð til.

Þingkonur og aðrar konur Kvennalista hafa áhuga á því sem þær eru að gera og þær hafa einlægni, heiðarleika og framtak til að láta verk tala. Tillöguflutningur um endurunninn pappír og eigin notkun fara því vel saman. Hvort einhver hefur áhuga á Kvennalistanum eftir 100 ár fer áreiðanlega ekki eftir umfangi skjala og ef byggt er á svartsýnum spám um eyðingu skóga gæti endurunninn pappír í bréfsefni Kvennalistans orðið eitt af mörgum, smáum atriðum sem stuðla að því að mannlíf verði enn til eftir 100 ár!

- - -

Birt í DV 15. september 1989

*** *** ***

„Mæðrapólítík" Kvennalistans

– af sjónarhóli karls

1991

Í nýlegu glanstímaritsviðtali gagnrýnir fyrrverandi þingkona Kvennalistans, mannfræðingurinn Sigríður Dúna Kristmundsdóttir, það sem hún kallar „mæðrahyggju" Kvennalistans og dýrkun á móðurhlutverkinu.

Þrátt fyrir að viðtalið sjálft sé athyglisverð lesning um einkalíf Sigríðar og fordóma og umtal er hún hefur orðið fyrir barðinu á, er ýmislegt bogið við gagnrýni hennar á pólítík Kvennalistans. Staðreyndin er sú að enda þótt mæðrahyggja og aðrar hugmyndir um sérstaka menningu kvenna séu „vandmeðfarnar", eins og mannfræðingurinn tekur fram, hafa þessar hugmyndir þó reynst sérlega heilbrigt mótvægi við peningahyggju og öfgafulla frjálshyggju íhaldsins sem er langöflugust í Sjálfstæðisflokknum og hinir karlaflokkarnir eru ekki ómengaðir af. Ég læt það því liggja milli hluta hvort kvennamenningarhugtakið og mæðrahyggjan séu virkilega runnin undan rifjum karlveldisins, eins og Sigríður segir. Mér finnst að það sé einfaldlega hollt körlum að kynna sér mál „á forsendum kvenna", ekki síst forsendum alþýðukvenna til sjávar og sveitar, í borg og bæ, skóla- og sjálfmenntaðra, innan og utan veggja Alþingis.

Kvenna- eða karlapólítík

Mér er verulega misboðið með þeirri hrikalegu einföldun á pólítík Kvennalistans sem fram kemur í glanstímaritsviðtalinu, jafnvel þótt ég byggist ekki við því að glanstímarit myndi gera pólítík Kvennalistans sanngjörn skil. Ég hefi fylgst með pólítík Kvennalistans um árabil og oft orðið undrandi yfir víðsýni samtakanna og flestra helstu leiðtoga þeirra. Ég hefi einnig átt þess kost að lesa mér til í femínískum fræðum og er reyndar sammála mannfræðingnum um hættuna á því að tefla fram menningu kvenna og karla sem ósættanlegum andstæðum. Þó er það svo að skynsemis- og vísindahyggja Vesturlanda, bæði frjálshyggjugerðin og sósíalískar gerðir af ótal sortum, hefur verið mótuð af körlum í tímans rás og þar með oftrú á hagvöxt og tækni.

Ekki hafa karlar þó einkarétt á hinum „hörðu" gildum um allan aldur né konur á hinum „mjúku". Þessi gildi erfast ekki líffræðilega, heldur félagslega – ef þau erfast á annað borð. Slík gildi eru líka stéttbundin og landshlutabundin. Fólk af hvoru kyninu sem er getur tileinkað sér hörð gildi, nú eða það getur tileinkað sér hentistefnu og einstaklingshyggju. Umfram önnur stjórnmálaöfl hefur Kvennalistinn talað fyrir „mjúku" gildunum og kann ég Kvennalistakonum bestu þakkir fyrir. Og ef litið er á mismun á hugmyndum karla og kvenna í sögulegu ljósi er víst að kvennamenningarhugtakið á fullan rétt á sér.

Alhliða pólítík Kvennalistans

Kvennalistinn er bara miklu meira en kvennamenningarpólítík, mæðrahyggja og „mjúk" gildi. Mér sárnar að sjá svo hrikalega einföldun á pólítík stjórnmálasamtaka sem ég bind vonir við.

Kvennalistinn hefur mótað afstöðu til skóla- og dagvistarmála og beitir sér í ferðamálum og umhverfismálum. Kvennalistinn tengir ofangreind mál saman í máli sem lítur kannski ekki merkilega út í augum þeirra sem trúa á vísindi og hagvöxt: stríðsleikföng. Með því að andæfa sölu og notkun á stríðsleikföngum tengjum við saman andóf gegn hvers konar ofbeldi og kúgun. Vopnaframleiðsla mun hins vegar hafa aukið hagvöxt meira en flest annað.

Kvennalistanum hefur einnig auðnast að taka afstöðu gegn stríði og her. Enda ekki annað hægt fyrir flokk sem er í fararbroddi í umhverfismálum og berst gegn stríðsleikföngum.

Grasrótarstarf Kvennalistans er ekki lítils virði og það er lýðræðislegt að stuðla að því að sem flestar konur taki sæti á Alþingi eins og samtökin hafa gert.

Ekki eru samtökin stefnulaus í efnahagsmálum. Kvennalistinn leggur gríðarþunga áherslu á að verja sjálfstæði Íslands í hugsanlegum samningum um evrópskt efnahagssvæði. Er það mæðrahyggja?

Og er þá fátt eitt talið.

Heftir Kvennalistinn konur?

Það er því heldur innantómt í mínum eyrum þegar því er haldið fram að stefna Kvennalistans sé einkum mæðrahyggja sem, „ef hún er notuð gagnrýnislítið eins og mér [þ.e. Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur] finnst Kvennalistinn hafa gert", hefti konur. Heftir það konur að fá tækifæri til að sitja á Alþingi eða í bæjarstjórnum á „sínum eigin forsendum" – eins og Kvennalistakonum er tamt að tala um?

Stefna og starf Kvennalistans eru til þess fallin að vekja bæði karla og konur til vitundar um heilbrigðari stjórnunarhætti og betra mannlíf.

- - -

Birt í Þjóðviljanum 27. nóvember 1991. Viðtalið sem vitnað er til birtist í októberhefti Mannlífs 1991

*** *** ***

Málfræði og misrétti karla og kvenna

1987

Í íslensku hafa mörg fyrirbrigði, svo sem hlutir og dýr, málfræðilegt karl- eða kvenkyn. Þetta er stundum óþægilegt þegar líffræðilegt kyn og málfræðilegt kyn stangast á eins og gerðist sumarið 1980 þegar forsetaskipti urðu.

Fjölmargt fólk vill ekki sætta sig við að láta talvenjur sem þróast hafa gegnum aldir þegar konur voru álitnar eign karlmanna stjórna tali okkar á þeim tímum sem konur og karlar eiga að njóta jafnréttis og vera jafngild án tillits til kynferðis. Alþingisfólk Kvennalistans vill t.d. láta kalla sig alþingiskonur en ekki alþingismenn eins og tíðkast hefur.

Karl- og kveneiginleikar hluta

Ekki veit ég hvort þeir og þær sem hafa málfræði að atvinnu sinni hafa kannað mismunandi kyn orða með tilliti til þess að finna í þeirri skiptingu dæmi um kvennakúgun og fyrirlitningu. Málfræðingar hafa verið uppteknir af því að búa til tölvuorð á íslensku (takið eftir að tölvur urðu kvenkyns eftir að menn vissu að þær eru dyntóttar en fyrst í stað hétu þessi apparöt „rafmagnsheilar" þegar þeir voru stórir og voldugir og haldið var að þeir gætu allt), eða finna reglur um uppbyggingu málsins og pólitískt og félagslegt eðli þess hefur orðið stundum orðið útundan. Í útvarpsþættinum Daglegu máli hafa þeir iðulega staðið í því að nagga um ómerkileg smáatriði.

Hvers vegna varð t.d. íslenska orðið fyrir „traktor" dráttarvél en ekki dragi? Er það vegna þess að dráttarvél er dæmigert vinnudýr? Dragi, ágætt karlkynsorð, hefur enga slíka skírskotun og dó út. Það reyndist ekki varpa neinni dýrð á karlkynið að gera þetta tæki að „karli".

Enn athyglisverðari er munurinn á því hvenær talað er um vél, mótór eða hreyfil. Þannig er vél í bíl afar dyntótt og mikið er átt við þær af karlmönnum. Eins er með vélar í skipum. Við þá dyntagripi er átt af karlmönnum og að auki eru þær eins hvers staðar niðri í myrkri þar sem þær sjást ekki. Hins vegar er ekki hægt að tala um vél í flugvél. Hvernig gæti kvenkyn gefið svo tilkomumiklu tæki kraft? Sama gildir um mótóra í dráttarvélum (traktorum eins og þær eru víst gjarna kallaðar). Dráttarvélarmótórar og mótórar í ýmsm vinnutækjum eru of grófir, kraftmiklir og karlmennlegir til að vera kvenkyns. Notendurnir (næstum eingöngu karlar) tala líka með lotningu um þessar vélar.

Kennarar og kvenkennarar

Það er nú kannski einhver farin(n) að spyrja núna „Er hann Ingólfur nú orðinn alveg galinn af því að vera þarna vestur í landi Reagans?"

Það getur vel verið að fólk sjái ekki ástæðu til að taka alvarlega það sem hér er skrifað að framan um vélar, mótóra, tölvur og rafmagnsheila. Hins vegar þarf að taka ýmsa aðra málnotkun alvarlega. Hvaða duldar merkingar liggja í orðum sem almennt eru ekki gagnrýnd? Er hægt að kúga fólk með því að hlusta ekki á það sem það segir á þeim forsendum að það sé á vondu máli? Hvernig aðlagast tungumálið breyttum aðstæðum, félagslegum, menningarlegum og pólitískum?

Athyglisverð breyting á íslensku máli er sú að varla heyrist minnst á kennslukonur lengur. Ýmist eru kennslukonur ekki aðgreindar frá kennslukörlum eða þær eru kallaðar „kvenkennarar". Hvað merkir það að tala um kvenkennara? Af hverju eru konur sem kenna ekki kallaðar kennslukonur ef þarf aðgreina hvors kyns kennari eða kennarar eru? Ég get aðeins giskað. Ég hygg að fyrrum hafi stærri hluti kvenna við kennslu verið ógiftur en nú er og að orðið kennslukona þyki fela í sér einhverja tilvísun til „piparkerlinga". Ef þetta er rétt lýsir það þó fyrst og fremst fordómum í garð þeirra fjölmörgu kvenna sem helguðu líf sitt börnum og unglingum og uppskáru lítið af þessa heims gæðum í staðinn. Önnur skýring gæti verið sú að formlegt launajafnrétti hefur lengi verið við lýði í stétt kennara, allt frá 1919, og þannig ekki þörf á því aðgreina karla og konur með starfsheitum. Þannig hafi kennslukonan „dáið út" eftir að vitund fólks gagnvart sundurgreiningu eftir kynjum jókst, en jafnframt eftir að giftum konum á meðal kennara fjölgaði.

Nú má auðvitað segja sem svo að ekkert sé að því að taka upp nýtt orð í staðinn fyrir gamalt sem hefur verið misnotað. Illu heillu er kvenkennari þó karlkynsorð og ljótt að auki. En það er að sjálfsögðu smekksatriði. Meiru skiptir hvað þetta orð í rauninni merkir og hvort þörf er á sundurgreiningu kennara eftir kynjum. Aftur er aðallega um getgátur að ræða. Ég held að þetta orð sé fremur tilkomið af þörf fyrir að aðgreina kvenkennara frá „alvöru" kennurum en af nokkurri annarri ástæðu. Hvers „þörf" það er get ég ekki sagt. Ég býst ekki við að nokkur vilji kannast við slíka þörf, ekki einu sinni þeir karlar sem halda eða héldu einhvern tíma að giftar konur í hlutastarfi séu dragbítar í launabaráttu kennara. Þetta orð, kvenkennari, gæti líka táknað velþóknun foreldra yfir því að hafa konu til að kenna börnum sínum.

Hvað sem segja má um þetta tiltekna orð sem ég held að sé kennurum, bæði körlum og konum, til tjóns þá er víst að tungumálið er aldrei hlutlaust. Ýmis konar gildi og fordómar liggja í leyni við hvert fótmál, bæði í merkingu orða og beygingarreglum. Við þurfum að vera vakandi yfir því að láta ekki þetta tjáningartæki okkar ráða yfir okkur, eða láta aðra ráða yfir okkur á þeirri forsendu að þeir viti betur hvernig á að nota málið.

- - -

Birt í DV 11. desember 1987

*** *** ***

Vangaveltur um karlafræði

1996

Ég heyrði fyrst um karlafræði sem sérstaka fræðigrein fyrir örfáum árum, þá staddur úti í Bandaríkjunum við nám. Ég hafði fiktað töluvert við kvennafræði, eða femínisma eins og ég kalla þau fræði reyndar oftar. Hafði notað þau til að athuga samskipti kynja, meðal annars stöðu mína gagnvart nemendum mínum þar úti sem flestir voru konur.

Aðferðir kvennafræða eru reyndar margvíslegar og innan þeirra er tekist á um ólíkar hugmyndir. Mér sýnist einkum tekist á um hugmyndir sem fallið geta í tvo flokka. Annars vegar er eins konar eðlishyggja: að menning kvenna sé í eðli sínu öðruvísi en menning karla. Femínistar sem hafa slíka afstöðu vísa oft til móðurhlutverks kvenna sem grundvallarþáttar í eðli þeirra. Aðrir femínistar telja að sá munur sem kann að vera á menningu karla og kvenna stafi ekki af líffræðilegum mun, heldur félagslegum. Slíkir femínistar leggja mikla áherslu á að rannsaka samskipti og stöðu kynja í samfélagslegu og sögulegu ljósi.

Fyrri afstöðunni fylgir gjarna sá skilningur á valdi að það sé föst stærð: annaðhvort hafi maður vald eða ekki. Þessi afstaða hefur verið gagnrýnd og bent á að bæði sá sem ræður og sá undirokaði séu hluti af sama valdanetinu. Hernám hugarfarsins sé mikilvægur þáttur í því að undirokun sé möguleg. Mér finnst reyndar að umræður um aukin völd kvenna hafi einkennst af þeirri tilfinningu margra karla, og reyndar margra kvenna líka, að aukin völd og ábyrgð kvenna hljóti að leiða til þess að völd karla minnki.

Karlafræði eru af hinu góða en það er ekki sama hvernig þau eru og til hvers þau eru notuð. Er til dæmis rétt að þjóðfélagið, með grunnskólana í fararbroddi, níðist á séreðli karla? Á að nota karlafræði til að draga úr áhrifum kvenna og kvennafræða?

Í þessu sambandi er fróðlegt að athuga ólíka strauma innan karlafræða. Í bók, sem í lauslegri þýðingu nefnist Samtímasjónarmið um karlmennsku: Karlar, konur og stjórnmál í nútímaþjóðfélagi, greinir Kenneth Clatterbaugh sex meginsjónarmið innan karlafræða.

Þeir sem aðhyllast fyrsta sjónarmiðið telja fullkomlega náttúrulegt fyrir karla að sjá fyrir konum og verja þær. Þar af leiði að þeir eigi að hafa pólítísk völd. Aukin völd kvenna og áhrif femínismans séu af hinu illa fyrir góða þjóðfélagsþróun.

Næsta sjónarmið kallar Clatterbaugh „prófemínískt" sjónarmið af því að karlarnir sem aðhyllast þetta sjónarmið nýta sér sömu aðferðir og femínistar til að rannsaka stöðu sína og völd. „Prófemínistar" telja að karlmönnum beri að vinna að réttlátara samfélagi fyrir bæði karla og konur. Flestir prófemínistar viðurkenna að margir karlmenn njóta forréttinda. Þeir telja líka að ríkjandi hugmyndir í þjóðfélaginu um „eðlilega" karlmenn séu mótaðar af því að karlmenn hafi notið forréttinda. Yfirleitt vilja prófemínistar breyta slíkum hugmyndum enda telja þeir að ríkjandi karlmennskuímynd skaði samskipti karla og kvenna.

Þriðja sjónarmiðið er svokallað karlréttindasjónarmið. Fylgismenn þess halda því fram að femínisminn hafi orðið til þess að karlmenn séu nú fullir samviskubits yfir hlutverki sínu og stöðu í samfélaginu. Margir karlréttindamenn telja að í raun kúgi konur karla. Karlréttindamenn vilja auka réttindi karla gagnvart forræði yfir börnum og í fjölmörgum öðrum atriðum þar sem þeir telja að konur njóti forréttinda. Þetta sjónarmið hefur sennilega haft áhrif á niðurfellingu ekkjubóta hér á landi um sl. áramót.

Þar næst er dulræna sjónarmiðið. Þeir sem aðhyllast það halda því fram að karlmennska komi frá djúpum ómeðvituðum þáttum sem hafi verið bældir. Að nokkru leyti er þetta sjónarmið byggt á hugmyndum Sigmund Freud. Þeir benda á að femínistar hafi nýtt sér svipaðar hugmyndir til að opna fyrir bælt kveneðli. Karlar sem fylgja þessu sjónarmiði leggja gjarna áherslu á að rækta ómeðvitaða þætti sálarlífsins. Þekktur nútímahöfundur sem mér sýnist að aðhyllist þetta sjónarmið er Robert Bly.

Svo kemur sósíalískt sjónarmið þar sem gert er ráð fyrir því að karlmennska sé ólíks eðlis eftir því hvaða stétt eða kynþáttur á í hlut. Sósíalistar benda einkum á að sumir karlar njóti alls ekki forréttinda í samfélaginu.

Loks er sjónarmið þar sem gert er ráð fyrir því að karlmennska mótist eftir aðstæðum og hugmyndum hverju sinni. Samkynhneigðir karlar sem aðhyllast þetta sjónarmið benda á að ríkjandi viðhorf til karlmennsku séu uppfull af hommahræðslu og -hatri. Þeir óttast að sum framangreindra sjónarmiða séu síst til þess fallin að eyða slíku hatri.

Og þá er náttúrulega að velja sér bestu hugmyndirnar !

En hlýtur ekki matið á því hvað eru bestu hugmyndirnar að fara eftir því hvort maður vill vernda forréttindi karla eða ekki? Eftir því hvort maður vill rækta bælt séreðli eða trúir ekki að slíkt eðli sé til? Eftir því hvort maður er tilbúinn til að láta af hendi forréttindi og breyta sinni eigin karlmennskuímynd?

Það er raunveruleg tilfinning margra karla að þeim finnst sér ógnað með auknum réttindum kvenna og þátttöku þeirra í stjórnmálum. En er öllum körlum ógnað? Hvaða karlar eiga undir högg að sækja? Forstjórarnir og bæjarstjórarnir? Eða atvinnulausir verkamenn?

Fleiri konur hafa komist til áhrifa í stjórnmálum en áður tíðkaðist. Er það til marks um aukin völd kvenna – eða minni áhrif stjórnmálamanna? Hafa karlar raunverulega misst völd? Ráða ekki karlar yfir fyrirtækjunum og fjölmiðlunum? Hafa þeir ekki fullt af karlaklúbbum?

Strákar sem hættu ungir í skóla eiga örugglega undir högg að sækja. Það verður æ erfiðara að fá góða vinnu. Það hefur sýnt sig í Bandaríkjunum að ungum, hvítum karlmönnum úr verkalýðsstétt finnst sér ógnað með sérstökum aðgerðum til að bæta stöðu fólks af öðrum kynþáttum en hinum hvíta.

Ég hefi efasemdir um að stjórnvöld eigi að setja upp karlanefndir. Karlar sem hafa áhuga á því að kanna stöðu sína eða finna sig undirokaða geta stofnað eigin sjálfsræktarhópa – eins og reyndar einhverjir munu hafa gert – til að finna út hvers konar karlmennska bitnar ekki á konum, öðrum karlmönnum og síðast en ekki síst þeim sjálfum.

Ég tel að hver og einn karl þurfi að gera sér grein fyrir eigin stöðu og hvað einkennir hann sem einstakling og karlmann. Það getur verið að einstaklingur hafi forréttindi á einu sviði en alls ekki á öðru. Mikilvægast er að gera sér grein fyrir því hvernig forréttindi virka, hvort sem viðkomandi hefur þau sjálfur eða ekki. Það er karlmönnum ekki eðlislægt að kúga aðra. Heilbrigð karlmennska getur ekki verið fólgin í því að gera öðrum mein.

(Efni þessarar greinar hefur verið notað í bókinni Karlmennska og jafnréttisuppeldi, Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum og Háskólaútgáfan, Rvík 2004.)

- - -

Birt í Degi 17. janúar 1996

*** *** ***

Drengir og karlmennskuuppeldi í skólum

1998

Hafsteinn Karlsson skrifaði áhugaverða og mikið umtalaða grein í Ný menntamál fyrir örfáum misserum (síðal árs 1995) þar sem hann spyr hvort karlmenn, þ.e. fullorðnir karlmenn, og karlmennskan séu að hverfa úr grunnskólum. Í greininni lætur hann í ljós þá skoðun að karlar og konur séu svo ólík að drengir fái ekki eðlilegar fyrirmyndir hjá fullorðnum karlmönnum og að drengjum gangi verr en stúlkum að laga sig að skólakerfinu vegna þess að þar starfi einkum konur. Jafnframt heldur Hafsteinn því fram að þeir fáu karlkyns kennarar sem starfa í grunnskólum fái ekki að vera „eðlilegir" karlmenn. Birt er mynd af Georg kennaranema á skólaskemmtum, klæddum og máluðum sem konu.

Sjónarmið Hafsteins vekja margvísleg viðbrögð: Er þetta allt rétt? Er þetta allt slæmt? Hver ætti að bregðast við þessu? Hvernig ætti að bregðast við?

Karlmenn eru varla í aðstöðu til að gera mikið á vettvangi í leik- eða grunnskólum – því að, eins og Hafsteinn bendir á, þeir eru svo fáir. Og engin sérstök teikn eru á lofti um að karlmönnum í hópi leik- eða grunnskólakennara sé að fjölga, líklega þvert á móti. Að vísu hófu þrír karlmenn nám hjá okkur í Háskólanum á Akureyri á leikskólabraut sl. haust (1997), þeir fyrstu sem stunda háskólanám í leikskólakennslu hér á landi. Á móti má nefna að enginn karlmaður hóf nám á grunnskólabrautinni okkar í haust og er það í fyrsta skipti sem karlmenn eru færri fjórir í árgangi á þeirri braut. Reyndar er líklegra að karlmönnum meðal grunnskólakennara fækki eitthvað á næstunni, m.a. vegna þess að nokkur hópur karla í kennarastétt er að reskjast. Konur munu því halda áfram að kenna drengjum. Og ég tel að málflutning og aðgerðir eigi að miða við slíkar staðreyndir en ekki óskhyggju um að fleiri karlmenn komi til starfa í leik- og grunnskólum.

Fleiri spurninga verður að spyrja: Ef skólinn er ekki fyrir stráka, bera kennarar þá ábyrgð á því að svo sé? Ég tel að svo sé alls ekki. Ég tel að samfélag sem stjórnað er af körlum beri meginábyrgð á því hvernig skólar eru og hvað þar er gert. Ég bendi líka á að flestir skólastjórar eru þrátt fyrir allt karlmenn. Við skulum a.m.k. varast harkalega gagnrýni á konur í hópi kennara fyrir að grunnskólarnir séu ekki fyrir stráka! (Sjá einnig McLean 1996, bls. 71.)

Hvað getur kennaraskóli gert?

Sem kennari bæði karla og kvenna, sem ætla að verða leik- og grunnskólakennarar, spyr ég þessarar spurningar: Hvernig get ÉG, karlmaðurinn, sem kennari þessara verðandi kennara leiðbeint nemum af báðum kynjum? Geri ég það með því að pressa enn þá meira á að þessir fáu karlmenn, sem kenna, verði enn þá betri og „réttari" fyrirmyndir en verið hefur? Ég tel að slík pressa væri mjög óheppileg ef fá á „venjulega" karlmenn til að verða kennarar. Því fæstir rísum við karlmennirnir undir slíkri ábyrgð að vera algildar fyrirmyndir, þótt flestir séum við ágætar manneskjur.

Nei, konur og karlar verða að taka sameiginlega ábyrgð á skólastarfi í krafti faglegrar þekkingar og reynslu. Konur meðal leik- og grunnskólakennara geta heldur ekki beðið eftir fleiri karlmönnum inn í stéttina til að ala upp drengi og kenna þeim – eins og fyrir kemur að ég heyri fleygt sem góðri lausn á karlmannsleysi í kennaraliðinu. Því ef það er rétt að strákum sé ekki sinnt sem skyldi í skólakerfinu, þá er sá vandi til staðar núna, auk þess þess sem það stendur alls ekki í valdi karlmanna að leysa slíkan vanda upp á eigin spýtur (sjá einnig Kenway og Fitzclarence 1997).

Ég tel að draga þurfi úr áhrifum þeirrar hugmyndar að fyrirmyndir í líkama karlmanna séu nauðsynlegar. Hugmyndin um fyrirmyndirnar, sem er hugsmíð byggð á tiltölulega veikum fræðilegum og hagnýtum grunni, hjálpar til við að viðhalda ríkjandi ástandi. Þessi hugmynd hjálpar til við að skapa þá ímynd að konur, fagmanneskjur, séu meira og minna vanhæfar til að taka þátt í því að endurskilgreina karlmennskuna – af því að þær hafa ekki reynslu af því að vera karlmenn (sjá einnig Scott 1992, Pringle 1995, Morgan 1996). Þessi hugmynd um fyrirmyndirnar hjálpar líka til við að skapa pressu á þá karlmenn sem verða kennarar að þeir falli inn í tiltölulega hefðbundna karlmennskuímynd. En þannig mætti auðveldlega skilja Hafstein Karlsson í fyrrnefndri grein. Værum við nokkuð betur sett með leik- eða grunnskóla með fleiri karlmönnum í hópi starfsfólks, ef þeir eru ógagnrýnir á hefðbundna karlmennskuímynd?

Heilbrigð karlmennska

Við sem menntun kennara og annað fagfólk við uppeldi þurfum að rannsaka rækilega viðhorf og hugmyndaheim drengja, t.d. þau viðhorf og þá hegðun sem drengir læra áður en þeir hefja leik- eða grunnskólanám. Í nefndri grein og einnig í fyrirlestri á ráðstefnu um málefni karla vorið 1997 tel ég að Hafsteinn Karlsson taki karlmennsku sem óþarflega gefna. Og vegna þess að hann gerir það, ályktar hann að eðlilegt sé að ala upp drengi og stúlkur með ólíkum hætti. Að taka eigi tillit til þess að drengir þurfi að hreyfa sig og þá langi til að klifra upp í tré en ekki til að sitja hljóða og prúða undir reglum sem meira og minna séu settar af konum.

Hér er margt sem þarf að athuga betur. Ég læt að mestu leyti liggja milli hluta að þessu sinni hvort það er í raun æskilegt að stúlkur læri svona vel að sitja prúðar og hlýða. Kostirnir eru að vísu næsta augljósir, ef það er tilfellið, eins og haldið er fram, að þeim gangi betur að komast áfram í skólakerfinu en áður tíðkaðist í krafti góðs námsárangurs. En skyldu þær hins vegar vera að læra það sem máli skiptir og það sem þær sjálfar langar að læra? Og eru hlýðnar stúlkur æskileg afurð skólakerfis?

Hér ætla ég að einbeita mér að því að ræða málefni drengja. Ég fullyrði að íslenskt samfélag, og reyndar flest önnur samfélög, vanti aðra gerð af karlmönnum en þá sem algengust er. Okkur vantar karlmenn sem hafa lært að tala um tilfinningar sínar hver við annan og við annað fólk, karlmenn sem hafa lært að berjast við eigin karlrembu og karlrembu samfélagsins í kringum sig, karlmenn sem berjast gegn einelti, nýliðavígslum og hvers konar ofbeldi, karlmenn sem kunna á þvottavél að framan og hafa áhuga á bíl sem samgöngutæki en ekki leikfangi, karlmenn sem eru hættir að nota orðið „hommi" sem skammaryrði og karlmenn sem geta verið blíðir og góðir án þess að eiga á hættu að vera kallaðir „mjúki maðurinn" í fyrirlitningartóni. (Í andstöðu minni við karlrembu get ég alls ekki stillt mig um að kalla hér til sögu bráðskemmtileg ummæli Ævars Arnar Jósepssonar útvarpsmanns í poppþætti haustið 1996, stuttu eftir að Björn Bjarnason kynnti hugmyndir um eins konar þjóðvarðlið. Ævar sagði: „Herlaus þjóð, hvað er nú það? Er hún eins og karlmaður án karlrembu?")

Við þurfum „að rækta" karlmenn án þeirrar „karlmennsku" sem leyfir, jafnvel ætlast til, grófs tals um konur (gjarna sem kynverur) eða hvetur þá til þess að hengja mismunandi smekklegar (réttara sagt mismunandi ósmekklegar) myndir af nöktum konum upp á vegg á karlavinnustöðum. Slíka „karlmennsku" vil ég ekki sjá og ég veit að Hafsteinn Karlsson og aðrir, sem tekið hafa málefni drengja í skólum í sérstakt fóstur, vilja hana ekki heldur.

Einelti og nýliðavígsla eru fyrirbrigði sem eru ekki bundin við drengi eða fullorðna karlmenn. Einelti er hugsanlega jafnalgengt meðal stúlkna og drengja og einelti sem stúlkur beita hver aðra er hugsanlega ekki neitt betra en einelti sem drengir beita hver annan (Guðjón Ólafsson 1996). En einelti og busavígslur eru ofbeldi sem okkur ber að reyna að koma í veg fyrir.

Einelti meðal drengja lýsir sér kannski þannig að sá sem er lagður í einelti reynir að ná sér niðri á einhverjum öðrum. Í þessu sambandi bendir Morgan (1996) á bannið við að klaga einelti. Með því er verið að rækta samstöðu, finna hverjum megi treysta í einhvers konar samsæri til að standa vörð um eitthvað sem karlmenn halda að sé vald. Í þessu tilviki er það sjálf karlmennskuímyndin um hreystimennið, sem þolir þrýsting félaganna, sem er í húfi. Ekki lítið það. Nýliðavígsla hefur svipaða eiginleika. Framhaldsskólabusi sættir sig við slíka vígslu, ofbeldið og niðurlæginguna sem í henni felst, af því að hann mun síðar geta pínt einhvern annan. Einelti og nýliðavígsla venja fólk, karla og konur, við að vera sett í goggunarraðir. Eineltið venur við kumpánaregluna: þú svíkur ekki félaga þína. Og með þessu kerfi er feðraveldi viðhaldið. Og skólar ættu fremur að kenna að goggunarraðir séu ekki eðlileg samskipti.

Umræða um „æskilega" karlmennsku og óæskilega gæti verið mun lengri – en hún er ekki einkamál. Það er verkefni karla og kvenna í skólum, fagfólks og foreldra, að ræða markmið uppeldis og kennslu. Hvers konar manneskjur viljum við að skólarnir okkar taki þátt í að skapa? Viljum við skapa sérstaka karla(ó)menningu, þar sem kvenfyrirlitning fær að grassera, og sérstaka kvennamenningu þar sem fagrar listir og vísindi fá að blómstra? Viljum við að skólar kenni drengjum og stúlkum aðferðir og viðhorf til að ala upp börn? Slíkt tekst ekki nema við byrjum fyrr og höldum því markvisst áfram fram á unglingsár (Martin 1995, Guðbjörg Linda Rafnsdóttir 1997). En ef það tækist í samstilltu átaki skóla og samfélags að hafa áhrif á þá þætti karlamenningar sem eru óæskilegir, þá gæti vel verið að fleiri karlmönnum þætti kennsla í leik- eða grunnskóla áhugaverðari starfsgrein en nú virðist tilfellið (sjá t.d. Benton de Corse og Vogtle 1997).

Karlmennska og kvenleiki eru ekki gefin fyrirbrigði. Hugmyndir um karlmennsku og kvenleika breytast stöðugt (um breytingar á karlmennsku, sjá t.d. Connell 1995). Skólum ber skylda til þess að taka þátt í þeim breytingum, ekki eingöngu að fylgja á eftir og taka karlmennsku og kvenleika í þjóðfélaginu sem gefin fyrirbrigði. Hlutverk skóla er ekki síður að virkja nemendur til að hafa áhrif á hvað gerist í lýðræðislegu samfélagi. Hér er ekki rúm til að fjalla frekar um slíkar leiðir en benda má á t.d. bók þeirra Salisburys og Jacksons (1996), Challenging Macho Values, auk sumra kafla í ritstýrðu verki þeirra McLeans, Carey og White (1996), Men's Ways of Being.

Lokaorð!

Orð eru til alls fyrst, er oft sagt. Sennilega hafa fáar greinar í Nýjum menntamálum hrundið af stað jafnmikilli og gagnlegri umræðu og grein Hafsteins Karlssonar árið 1995. Við Hafsteinn, sem er skólastjóri í grunnskóla, verðum að vinna með kennaranemum, kennurum og öðru starfsliði skóla, sem eru nánast einvörðungu konur, að því markmiði að útrýma óheilbrigðri karlmennsku. Við getum ekki leyft okkur að láta óheilbrigða karlmennsku þróast í skólum eða annars staðar. Hvorki karlmenn né konur, drengir eða stúlkur, hafa efni á því.

Heimildir

Benton de Corse, Cynthia J. og Stephen P. Vogtle. 1997. „In a Complex Voice: The Contradictions of Male Elementary Teachers' Career Choice and Professional Identity". Journal of Teacher Education 48,1:37–46.

Connell, R.W. 1995. Masculinities. Cambridge, Polity.

Guðbjörg Linda Rafnsdóttir. 1997. „Kynjaskiptur vinnumarkaður – Ill nauðsyn eða dvínandi goðsögn?" Vera 16,4:6–7.

Guðjón Ólafsson. 1996. Einelti. Reykjavík, Uppi.

Hafsteinn Karlsson. 1995. „Er karlmennska að hverfa úr skólunum?" Ný menntamál 13,3:20–22.

Hafsteinn Karlsson. 1997. „Er skólinn fyrir stráka?" Erindi flutt á ráðstefnunni Karlar krunka í Borgarleikhúsinu, 2. maí.

Kenway, Jane og Lindsay Fitzclarence. 1997. „Masculinity, Violence and Schooling: Challenging 'poisonous pedagogies'". Gender and Education 9,1:117–133.

Martin, Jane Roland. 1995. „The Radical Future of Gender Enrichment". Gender In/forms Curriculum. From Enrichment to Transformation (ritstj. Jane Gaskell og John Willinsky), bls. 157–173. New York, Teachers College Press.

McLean, Christopher. 1996. „Boys and Education in Australia". Men's Ways of Being (ritstj. Christopher McLean, Maggie Carey og Cheryl White), bls. 65–83. Boulder (Colorado), Westview.

McLean, Christopher, Maggie Carey og Cheryl White. 1996. Men's Ways of Being. Boulder (Colorado), Westview.

Morgan, David. 1996. „Learning to Be a Man: Dilemmas and Contradictions of Masculine Experience". Feminisms and Pedagogies of Everyday Life (ritstj. Carmen Luke), bls. 103–115. Albany, State University of New York Press.

Pringle, Keith. 1995. Men, Masculinities & Social Welfare. London, UCL.

Salisbury, Jonathan og David Jackson. 1996. Challenging Macho Values. Practical Ways of Working with Adolescent Boys. London og Washington (D.C.), Falmer.

Scott, Joan W. 1992. „'Experience'". Feminists Theorize the Political (ritstj. Judith Butler and Joan W. Scott), bls. 22–40. New York og London, Routledge.

Gagnlegt efni sem ekki var notað beint í þessari grein

Ingólfur V. Gíslason. 1997. „Karlmenn eru bara karlmenn". Viðhorf og væntingar íslenskra karlmanna. Reykjavík, Skrifstofa jafnréttismála.

Ingólfur Ásgeir Jóhannesson. 1997. „Karlafræði eða karlafræði? Vangaveltur um kynjarannsóknir í sagnfræði og menntunarfræði". Íslenska söguþingið 28.–31. maí 1997. Ráðstefnurit II (ritstj. Guðmundur J. Guðmundsson og Eiríkur Björnsson), bls. 229–239. Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands og Sagnfræðingafélag Íslands, Reykjavík.

Kenway, Jane. 1995. „Masculinities in Schools: Under Siege, on the Defensive and Under Reconstruction". Discourse: Studies in the Cultural Politics of Education 16,1:59–79.

Kleinfield, Judith S. og Suzanne Yerian. 1995. Gender Tales. Tensions in the Schools. New York, St. Martin's Press.

Lee, Valerie E., Robert G. Croninger, Eleanor Linn og Xianglei Chen. 1996. „The Culture of Sexual Harassment in Secondary Schools". American Educational Research Journal 33:383–417.

Ragnhildur Bjarnadóttir. 1996. „Kynferði, jafnrétti og þroski barna. Um viðfangsefni kennaranema í Kennaraháskóla Íslands". Uppeldi og menntun 5:105–120.

Seidler, Victor J. 1990. „Men, feminism and power". Men, Masculinities and Social Theory (ritstj. Jeff Hearn og David Morgan), bls. 215–228. London og víðar, Unwin Hyman.

Thomas, Alison. 1990. „The significance of gender politics in men's accounts of their 'gender identity'". Men, Masculinities and Social Theory (ritstj. Jeff Hearn og David Morgan), bls. 143–159. London og víðar, Unwin Hyman.

(Efni þessarar greinar hefur verið notað og þróað í bókinni Karlmennska og jafnréttisuppeldi, Rannsóknastofa í kvenna- og kynjafræðum og Háskólaútgáfan, Rvík 2004.)

- - -

Birt í Nýjum menntamálum 16. árg., 1. tbl., 1998

Aftur efst í síðuna Heimildaskrá um karlafræði

Aftur til upphafssíðu flækjunnar Aftur í upphafssíðu Litast um af Hjallhól

Aftur í Um mannlíf og stjórnmál

Aðrar flækjur: Ferill Kennsla Ritverk