Hvað
felst í menntun til sjálfbærrar þróunar og hvernig getur hún verið þungamiðja
skólastarfs?
Fyrirlestur Ingólfs Ásgeirs Jóhannessonar, prófessors
við Háskólann á Akureyri, á ráðstefnu skólaþróunarsviðs HA Að
kunna að taka í þann strenginn sem við á. Fagmennska og starfsþróun kennara, Akureyri, 18. apríl 2009 [settur á netið 20. apríl 2009 með örlitlum
lagfæringum – enskum útdrætti bætt við 20. júní 2009 ásamt smálagfæringum á
ísl. útdrætti]
Ritverk Ferill Litast um af Hjallhól
Skyldir fyrirlestrar:
Fjölmenning og
sjálfbær þróun í menntastefnu ríkis og sveitarfélaga
Menntun og samfélag
á tímum fjölmenningar og sjálfbærrar þróunar
Útdráttur: Meginhugtök sjálfbærrar þróunar
verða útskýrð og farið yfir opinbera stefnu um menntun til sjálfbærrar þróunar,
meðal annars sagt frá áratug Sameinuðu þjóðanna um menntun til sjálfbærrar
þróunar. Í síðari hluta fyrirlesturs verður menntun til sjálfbærrar þróunar
rædd sem námskrárfræðilegt viðfangsefni — hvaða forsendur eru fyrir því að
skapa samfellu sjálfbærrar þróunar og skólaþróunar með námsfléttun (e. infusion) og hvernig sjálfbær þróun
tengist starfsþróun kennara sem einn af hæfniþáttum OECD. Í því sambandi verður
sagt frá greiningu Rannsóknarhópsins GETU á námskrá leik-, grunn- og
framhaldsskóla á Íslandi og greiningarlykli sem rannsóknarhópurinn þróaði.
Title and abstract in
English: What is involved in education for sustainable development and how can
it become the core of education in schools? Chief concepts of education for
sustainable development (ESD) were described and official policy explained,
including the United Nations‘ Decade of education for sustainable development,
was explained.The lecture focused on a discussion of ESD as a curriculum
development: how ESD could be infused into the curriculum and how ESD can be
connected with OECD‘s notions of key competences. Further, there was an
explanation of the curriculum analysis key developed by the research team GETA
as well as the results of an analysis of the early childhood, compulsory, and
secondary school curricula in Iceland. [Added 20 June 2009]
Titill fyrirlestursins felur í sér tvær spurningar sem
hvor um sig gæti verðskuldað heilan fyrirlestur. Tilraun til að svara síðari
spurningunni er meginefni fyrirlesturins; fyrri spurninguna tel ég nauðsynlegan
inngang.
Meginsjónarhorn fyrirlestursins er námskrárfræðilegt en
námskrárfræði eru hvort heldur við viljum sjálfstæð fræði eða — í samhengi við
þema ráðstefnunnar — stoðfræði við fagmennsku og starfsþróun kennara. Ég styðst
líka óbeint við reynslu mínu úr tveimur stórum þróunarverkefnum sem unnið er að
á þessu skólaári. Annars vegar verkefninu GETU
til aðgerða — menntun til sjálfbærni sem er verkefni á vegum 15 manna hóps
háskólakennara og meistaranema í Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri með
átta leik- og grunnskólum. Hins vegar er verkefnið Jafnréttisfræðsla í leik- og grunnskólum á vegum félags- og
tryggingamálaráðuneytisins, fimm sveitarfélaga og Jafnréttisstofu, með
stuðningi félaga kennara og náms- og starfsráðgjafa. Unnið er með tíu leik- og
grunnskólum. Samtals fer þessi vinna fram í 17 skólum því að einn skólinn er í
báðum verkefnunum.
Viðfangsefnið sem ég
hef ekki síst áhuga á í sambandi við þessi þróunarverkefni er hvernig málefni sem ekki er
skilgreint sem námsgrein í grunnskóla eða námssvið leikskólastarfs geti orðið fastur liður í skólastarfinu —
ekki bara þróunarverkefni sem koma og fara í sífellu, en kannski án samfellu.
Fyrirlesturinn
skiptist í tvo meginkafla. Í fyrra lagi er fengist við hvað felst í menntun til
sjálfbærrar þróunar og í síðara lagi er fjallað um hvernig menntun til sjálfbærrar þróunar gæti orðið
þungamiðja skólastarfs.
I. HVAÐ FELST Í MENNTUN TIL SJÁLFBÆRRAR ÞRÓUNAR?
Með hugtakinu sjálfbær þróun er átt við að við högum
aðgerðum okkar í dag þannig að þær dragi sem minnst úr möguleikum fólks í
framtíðinni. Sem hugtak og sérstök stefna á sjálfbær þróun sér fremur stutta
sögu, sem verður ekki rakin hér, en fyrir þá sem þekkja til ráðstefnu
þjóðleiðtoga um umhverfi og þróun í Ríó de Janeiró árið 1992 er það ekki síst í
kjölfar hennar sem hugtakið fær nokkra útbreiðslu (Stefán Bergmann o.fl. 2008).
Sjálfbær þróun hefur þrjár stoðir sem í einfaldasta
skilningi má kalla efnahags-, félags- og umhverfisstoð — þetta er stafrófsröð.
Orðalagið, sem íslenska ríkisstjórnin notar, er efnahagsvöxtur, félagsleg velferð og jöfnuður, og vernd umhverfisins.
STEFNA
RÍKISSTJÓRNAR OG ALÞJÓÐASTOFNANA
Rannsóknarhópurinn GETA hefur farið yfir stefnu
íslensku ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun, sem ber nafnið Velferð til framtíðar, og stefnu Sameinuðu
þjóðanna sem er kennd við áratug um menntun til sjálfbærrar þróunar, frá
2005–2014, áratug sem nú er hálfnaður, án þess að hafa enn þá markað djúp spor
á Íslandi.
Rannsóknarhópurinn fór einnig yfir námskrá leik-,
grunn- og framhaldsskóla, stefnu sveitarfélaga og stefnu félagasamtaka af
margvíslegum toga (Ingólfur Ásgeir Jóhannesson o.fl., 2008). Rannsóknarhópurinn
hefur einnig farið yfir margvísleg verkefni á þessu sviði, svo sem í
umhverfismennt, lífsleikni, nýsköpunarmennt og neytendafræðslu (Stefán Bergmann
o.fl., 2008). Söguleg tengsl umhverfismenntar og menntunar til sjálfbærrar
þróunar eru mikil bæði hérlendis og erlendis á þann hátt að það sem upphaflega
voru einkum sjónarhorn náttúruupplifunar og vistfræðilegt sjónarhorn
umhverfismenntar er nú miklu víðtækara efni og nær oft til lýðræðis- og
lífsleikniþáttarins. Þegar svo er komið er líklega eðlilegt að tala um menntun
til sjálfbærrar þróunar — enda þótt mér hugnist ágætlega að nota orðið
umhverfismennt.
Stefna Sameinuðu þjóðanna um menntun til sjálfbærrar
þróunar er afar fjölbreytt. Hverju og einu samfélagi er ætlað að auka almenna
vitund og stuðla að breytingum í átt til sjálfbærni, í samræmi við þarfirnar á
hverjum stað og hverjum tíma — í stuttu máli byggja upp getu til að leiða aðgerðir.
Í fyrri
kynningum mínum og kollega minna í GETU-hópnum hefur mörgum komið á óvart
áhersla Sameinuðu þjóðanna á félagslega þáttinn. Ég held að harðar deilur
virkjunarsinna og umhverfisverndarsinna eigi ef til vill þátt í því við höfum
minna horft á félagslega þáttinn heldur deilt um hvort væri mikilvægara, vöxtur
eða verndun. Hugtakinu sjálfbær þróun er aftur á móti ekki ætlað að gera neina
af þessum þremur stoðum mikilvægari en aðra.
Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, fer
með þetta mál og leggur áherslu á átta lykilaðgerðaskref: kynjajafnrétti,
lýðheilsa, umhverfi, þróun í dreifbýli, menningarlegur margbreytileiki, friður
og öryggi, sjálfbær þéttbýlisþróun, sjálfbær neysla.
Þessi mál birtast með ólíkum hætti í ólíkum
heimshlutum eða jafnvel landshlutum. Flest eiga þessi efni vel við hér á landi,
en þó er ljóst að við höfum náð lengra í lýðheilsu en margar aðrar þjóðir meðan
neysla okkar er alls ekki sjálfbær og tæpast heldur þéttbýlisþróunin í okkar
fámenna landi, hálfgerðu borgríki.
Eins og sjá má af þessu stutta ágripi er ljóst að
sjálfbær þróun á lítið skylt við sjálfsþurftarbúskapinn sem foreldrar fólks á
mínum aldri ólust upp við að mestu leyti heldur snýst sjálfbær þróun um hvernig
við getum lifað innihaldsríku lífi við betri lífskjör en í gær — annars væri
orðið þróun ekki hluti af
orðasambandinu. Í þessum skilningi er sjálfbær þróun hógvært og auðmjúkt
viðhorf þar sem við þurfum að rýna þarfir okkar og meta væntingar okkar og
möguleika til að uppfylla þær.
En hvernig gerum við það? Ein leiðin er sú að skoða
grunngildi sem Evrópuráðið, Evrópusambandið og Efnahags- og framfarastofnunin
(OECD) hafa tekið í fóstur. Þau eru fjögur: Mannréttindi og réttindi barna, lýðræði, félagsleg aðild og sjálfbær þróun. Við getum í raun og veru ekki
talað um sjálfbæra þróun öðruvísi en í tengslum við hin gildin þrjú. Ég styðst
hér við umfjöllun Wolfgangs Edelsteins (2008) sem var ráðgjafi íslenskra
menntamálayfirvalda um 18 ára skeið eða frá 1966 til 1984. Margt af því sem þá
var lagt til, en ekki allt framkvæmt, var í anda þessara grunngilda og í anda
sjálfbærrar þróunar.
LYKILHÆFNI KENNARA
Ég styðst líka við grein Wolfgangs Edelsteins í því að
telja upp lykilhæfniþætti kennara frá Efnahags- og framfarastofnuninni. Það eru
þrír meginflokkar sem síðan skiptast niður í aðra. Þessir þrír eru:
-
Sjálfstæði í persónulegum aðgerðum
-
Beiting tækja og tákna í samvinnu við aðra
-
Störf og aðgerðir í margvíslegum og ósamstæðum hópum
Þessir flokkar fela í sér bæði hefðbundin viðfangsefni
og ný, en róttæka nálgun. Við þurfum til dæmis að kunna að lesa og túlka
tölfræðileg gögn, sem mér sýnist hvorttveggja falla undir Beiting tækja og
tákna — en þurfum við að læra að lesa texta og læra tölfræði sem sjálfstæð
svið? Nei, við þurfum þess ekki og lærum hvorttveggja betur í samhengi, rétt
eins og við lærum lýðræði best með því að taka þátt í því og móta reglurnar.
Skólastarfið getur snúist um grunngildin — en skólinn þarf að sjá til þess að
nemendur þrói hæfnina til að taka þátt í samfélaginu, þeir séu ekki bara færir
um að lesa og skilja tölfræði, heldur nota bæði lestrar- og
tölfræðikunnáttuna í félagslegu starfi.
Skoðunin á hæfniflokkunum leiðir hins vegar beint af
sér spurningar um hvað við þurfum að geta sem kennarar — til að sinna starfi
okkar? Enda þótt ég telji ekki upp lista slíkra atriða má í rauninni samt segja
að síðari hluti fyrirlesturins fjalli um hæfni
kennara til að gera sjálfbæra þróun að þungamiðju starfsins. Ég fjalla hins
vegar um það sem menntapólítík — nánar tiltekið námskrárpólítík — en ekki sem
persónulega getu eða vangetu okkar einstakra kennara.
II.
HVERNIG GETUR SJÁLFBÆR ÞRÓUN ORÐIÐ ÞUNGAMIÐJA SKÓLASTARFS?
Hvernig getur sjálfbær
þróun orðið þungamiðja skólastarfs? En áður en spurt er að því væri kannski
rétt að spyrja fyrst hvort hún geti
orðið þungamiðja og jafnvel hvers vegna.
Ég ætla hins vegar ekki að ræða þær spurningar heldur gefa mér að það sé ástæða
til að endurskipuleggja skólastarfið til að gera það heildstæðara. Ég hef því
lítillega breytt spurningunni úr titli erindisins: hvernig getur sjálfbær þróun
orðið þungamiðja skólastarfs?
Sjálfbær þróun tekur til flestra þátta þess
skólastarfs sem nú er til staðar — og ég vona að þessi umfjöllun mín hingað til
sýni að það er hvorki sérlega óraunsætt né fráleitt að sjálfbær þróun verði
þungamiðja skólastarfsins.
Ég ætla að fjalla um námsfléttun sem er tilraun til að þýða curriculum infusion og ég ætla að fjalla um greiningarlykil hópsins
sem vinnur að GETU-verkefninu. Ég held mig hér við bæði efnisþætti (námsgreinar og námssvið), sem ég tel mikilvæga, og við hæfniþættina sem ég ræddi áðan.
INFUSION
Það er sígilt viðfangsefni námskrárfræðanna hvernig á
að skipuleggja viðfangsefni skólanna. Þekkt er í fræðum og framkvæmt að það sé
sennilega ekki heppilegt að bæta við nýrri námsgrein eða nýju námssviði — heldur
annaðhvort að skólastarfið hverfist um nýja málefnið eða þá að nýja málefninu
sé fléttað inn í fyrirliggjandi námsgreinar og námssvið.
Hugtakið infusion — sem ég þýði hér sem námsfléttun —
er þýðing á enska orðinu infusion sem kom yfir 360 þúsund sinnum
upp á google þegar ég fletti því upp með curriculum
í lok febrúar 2009. Infusion er meðal annars efnafræðihugtak svo að ég
leitaði uppi efnafræðiskýringar og hér ein tekin af vef Princetonháskóla
(e.d.): Fyrsta skýringin er seyði eða kjarni (extract) sem er unnið með því að sjóða eða leggja í bleyti það sem
á að ná kjarnanum úr, t.d. jurt. Önnur skýringin er ferlið við að ná þessum kjarna úr jurtinni. Þriðja skýringin er að
koma kjarnanum — í formi dreypilyfs — í æð sjúklings. Fjórða skýringin er
yfirfærð merking þess efnis að koma nýju hugviti að hjá hópi sem vinnur að
ákveðnu verkefni (sjá skýringarnar á ensku í Viðauka I). Og það er einmitt í
hinni yfirfærðu merkingu sem infusion
skiptir okkur máli hér í dag við starfsþróun kennara: Við þurfum nýtt hugvit og
aðferð okkar er sú að flétta því saman við það sem við höfum gert — ekki
endilega henda hinu gamla. Og lýkur þar með hinum örstutta efna- og
lyfjafræðitíma hjá mér. Sem aldrei var slíkur tími heldur ætlaður sem viðbótarhugvit
við námskrárfræðina.
Það er
ekki tilviljun að ég valdi infusionhugtakið fremur en integration því að íslenska orðið samþætting, sem þýðing á integration, skírskotar fremur til þess að
þætta saman áður aðskildar greinar eða svið. Þegar orðið samþætting er notað í
jafnréttisstefnu er það hins vegar miklu nær infusion- eða fléttunarhugtakinu: Það á að flétta jafnréttisviðhorfum inn í
alla stefnu og alla framkvæmd, sbr. lög um jafnan rétt og jafna stöðu
kvenna og karla.
Ég kynni
ekki hér til sögunnar neitt sem íslenskir kennarar þekkja ekki. En ef leikur
minn að orðum skerpir merkingu samþættingarhugtaksins og færir það nær þeirri
merkingu sem er notuð í jafnréttislögunum, þá er mér sama um afdrif
námsfléttunar sem orðs.
Ég ætla
hér að taka dæmi um infusion —
námsfléttun eða samþættingu. Það er tekið af vef UNESCO úr plaggi sem nefnist Menntun fyrir sjálfbæra framtíð: Samfagleg
sýn fyrir samhæfðar aðgerðir, á ensku Educating for a sustainable future: A
transdisciplinary vision for concerted action, og kom út
1997 (vitnað í eftir vef UNESCO, e.d. b). Í þessu plaggi erum við minnt á að
menntun til sjálfbærrar þróunar — sjálfbærrar framtíðar — krefjist þess að að
við hugsum um menntun og skólastarf á heildstæðan hátt. Viðfangsefnin ná langt
út fyrir einstakar hefðbundnar námsgreinar eða námssvið og krefjast þess af
okkur öllum sem nálægt menntun koma að við hugsum um viðfangsefnið og leggjum
fram okkar skerf við mótun hugmynda og vinnulags.
Ég setti
hér glæruna á ensku stuttan texta en les lauslega íslenska endursögn:
„Grundvallaratriði menntunar til sjálfbærni er að á sama hátt og líf í öllum
sínum formum er öðru lífi háð, þá verður að vera heildræn nálgun ef við viljum
skilja líf og viðhalda því. Þetta beinlínis krefst þess að við horfum á
málefnin samfaglega. Það merkir þó ekki hefðbundnar námsgreinar detti út því sú
dýpt sem slíkt sjónarhorn veitir er gagnlegt, og oft nauðsynlegt, til að dýpka
skoðun okkar þannig að það leiði til meiriháttar uppgötvana.“ (Textinn á ensku er í Viðauka II.)
Hvort með
þessu er verið að friða námsgreinasinnana veit ég nú ekki — ég veit bara að það
er ekkert annaðhvort eða, námsgreinar eða námsfléttun, heldur er námsfléttun einmitt leið til að
námsgreinar og námssvið taki meira mið af heildrænum hugsunarhætti — en
auðvitað hvetur hún líka til samfaglegra viðfangsefna, across-the-curriculum, eins og það heitir á ensku. (Sjá nánar um
hugtakið samfagleg viðfangsefni í Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, 2007.)
GREININGARLYKILL GETU
Greiningarlykill GETU-hópsins er af öðrum toga en
námsfléttun en miðar þó að sama marki, það er að hugsa um skólastarfið á
heildrænan hátt. Lykillinn varð til haustið 2007 þegar rannsóknarhópur um
menntun til sjálfbærrar þróunar hóf starf með tilstyrk tveggja háskóla, það er
Kennaraháskóla Íslands, nú menntavísindasviðs Háskóla Íslands, og Háskólans á
Akureyri með góðum styrk frá Umhverfis- og orkurannsóknasjóði Orkuveitu
Reykjavíkur. Einn hluti verkefnisins var að greina menntastefnu ríkis,
sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka, en langviðamesti hluti þeirrar greiningar
var skoðun á aðalnámskrá leik-, grunn- og framhaldsskóla (Ingólfur Ásgeir
Jóhannesson o.fl., 2008).
Markmið þessarar skoðunar var að finna þá þætti í
námskránum sem gætu stuðlað að menntun til sjálfbærrar þróunar. Þar sem
orðasambandið sjálfbær þróun kemur mjög sjaldan fyrir í námskránum leituðum við
að hugmyndum sem við töldum til marks um sjálfbæra þróun og því hvar við teldum
vera svigrúm í námskrám til að vinna að markmiðum sjálfbærrar þróunar. Með
öðrum orðum: Við vildum túlka svigrúm
gildandi námskrár til að sjá á hvern hátt væri hægt án breytinga á þeim að snúa
skólastarfi á leið til sjálfbærni.
En til þess að geta
þetta urðum við að ákveða hvaða efnisþættir það væru sem töldum geta fallið
undir þetta hugtak. Við fórum yfir stefnu Sameinuðu þjóðanna um áratug til
menntunar til sjálfbærrar þróunar og ýmsar erlendar rannsóknir og kenningasmíð
á þessum vettvangi sem um má lesa í skýrslu frá okkur og greinum (sjá greinar í
heimildaskrá). Við lásum aðalnámskrá leikskóla, alla aðalnámskrá grunnskóla, 13
hefti, og valin hefti aðalnámskrár framhaldsskóla.
Ég
sýni ykkur hér efnisþætti lykilsins og útskýri í stuttu máli hvern og einn
þeirra.
1.
Gildi, viðhorf og tilfinningar gagnvart náttúru og umhverfi — Við höfðum þetta
atriði fyrst vegna þess að við teljum það að mörgu leyti kjarna
umhverfisverndar. Lykilstef námskránna sem við flokkuðum undir þennan þátt eru
ábyrgð gagnvart lífi og náttúru — það er að börn og unglingar læri að njóta
náttúrunnar og virða hana, bæði vegna fegurðar hennar og eigin gildis, en
einnig vegna þess að hún er mikilvæg fyrir tilveru okkar, hún þjónustar okkur
mannfólkið. Þetta er sett fram með ýmsu móti eftir skólastigum — minna í
aðalnámskrá framhaldsskóla en hinna skólastiganna tveggja.
2. Þekking sem
hjálpar til við að nota náttúruna skynsamlega — Í fyrstunni leituðum við einkum að
þekkingu á sviði náttúrufræða en svo áttuðum við okkur á að við yrðum líka að
skoða félagsvísindalega þekkingu og tæknilega þekkingu, ekki síst vegna þess að
ákvarðanir teknar í dag geta haft áhrif um langan tíma á náttúruna og umhverfið
og lífsafkomu okkar. Undir þessum lið eru ekki síst vistfræðileg þekking og
hæfileikinn til að vega og meta upplýsingar.
Tveir
fyrstu þættir lykilsins tengjast vissulega mest umhverfisstoð sjálfbærrar
þróunar en við færum okkur nú yfir í þætti sem tengjast ekki síður
félagsstoðinni og efnahagsstoðinni.
3. Velferð og lýðheilsa — Þessi þáttur
tengist mest félagslegri velferð og jöfnuði. Þegar áratugsmarkmið Sameinuðu
þjóðanna eru skoðuð er þessi liður áberandi og fróðlegt að sjá hvernig hann
tengist umhverfis- og efnahagsmálum. Ef við lítum í Íslenska orðabók þá er sérstaklega tekið fram að lýðheilsa varði
allt mögulegt, frá frárennsli til menntunar. Helstu stefin í námskránum, sem
við fundum og teljum flokkast undir þennan þátt, eru heilbrigði, hollusta,
matur, hreyfing, ábyrgð á eigin heilsu og lífsviðhorf.
Þátturinn
velferð og lýðheilsa er alls ekki sá fyrirferðarmesti af þáttunum sjö í
námskránum. En þegar litið er til þess að margt sem varðar andlega heilsu og styrkingu
sjálfsmyndar flokkuðum við með lýðræðisþættinum, og neytendafræðslu með
efnahagsþróun og framtíðarsýn, þá má líta á hlut velferðar og lýðheilsu sem
nokkuð stóran í námskránum.
4. Lýðræði og þátttaka í samfélaginu, geta til
aðgerða
— Lýðræðisleg vinnubrögð og þátttaka í samfélaginu eru þýðingarmiklir þættir í
áratugsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna. Sama á við um leiðir til að efla
sjálfstraust barna og færni í samskiptum. Undir þenna lið í greiningarlyklinum
flokkuðum við einnig vitund um heimabyggð og nærumhverfi sem þónokkuð ber á í
námskrám og ekki síður í menntastefnu sveitarfélaga.
Efni
sem við flokkuðum undir þennan þátt var fyrirferðarmesta efnið í námskránum af því
sem fellur undir þætti lykilsins. En umtalsverður hluti þess er samt
tiltölulega almenn ákvæði um þroska og tjáningu skoðana. Námskrárnar veita þó
þannig verulegan stuðning fyrir því að leggja áherslu á getu til aðgerða. Þetta
hugtak, geta til aðgerða, á ensku action
competence, er lykilhugtak í menntun til sjálfbærrar þróunar, er samtvinnað
í lýðræðis-, þátttöku- og þroskamarkmiðum.
5. Jafnrétti og fjölmenning — Jafnrétti kynja er
efst á lista Sameinuðu þjóðanna um lykilaðgerðastef í menntun til sjálfbærrar
þróunar. Í þeim er líka lögð mikil áhersla á margbreytileika mannlífs. Þess
vegna leituðum við að markmiðum um þessa málaflokka sérstaklega, auk
mannréttindafræðslu. Í stuttu máli má segja að jafnrétti sé almennt
áhersluatriði í námskrám allra skólastiga. Í þeim eru taldar upp nokkrar
birtingarmyndir misréttis og áréttað að allir skuli njóta jafnréttis og að
mismunun sé óheimil. Af sama toga er almenn árétting um að mikilvægt sé að
þekkja til fordóma og afleiðinga þeirra. Einnig er komið inn á að innflytjendur
þurfi að geta haldið tengslum við menningu sína.
6. Alþjóðavitund og
hnattrænn skilningur — Við þekkjum líklega flest kjörorðið góða hugsum á heimsvísu — tökum til heima, sem er þýðing á think globally — act locally. Tökum til
heima féll reyndar undir annan þátt í lyklinum en hugsum á heimsvísu fellur
undir þennan þátt. Við teljum að þekking á alþjóðamálum sé afar mikilvæg og
verði alltaf mikilvægari og mikilvægari. Spurningin er: Hvar er hægt að flétta
efni sem eykur alþjóðavitund og hnattrænum skilningi saman við námsefnið?
7. Efnahagsþróun og framtíðarsýn — Mikil áhersla er
lögð á framtíðarsýn í stefnu Sameinuðu þjóðanna. Við höfum hér í huga mikilvægi
þess að börn og unglingar velti fyrir sér hverjar séu framtíðarþarfir þeirra og
annarra jarðarbúa. Í stuttu máli sagt þá er ekki mikið efni í námskrám sem
fellur undir þennan þátt lykilsins. Við fundum þó jákvæð teikn til stuðnings
þeirri viðleitni skóla að nemendurnir geti skoðað efnahagsþróun sögulega og í
samtíðinni með hliðsjón af framtíðarþörfunum og möguleikum,
umhverfislegum og félagslegum, til að uppfylla þær.
Unnt er að lesa sér
til um lykilinn í skýrslum og greinum sem eru aðgengilegar á netinu á heimasíðu
GETU-verkefnisins, auk greinar í Skólavörðunni
fyrir um það bili ári (sjá Auði Pálsdóttur, 2008) og væntanlegrar greinar
Kristínar Norðdahl.
Helstu niðurstöður
þessarar greiningar voru þær að möguleikar til að láta skólastarfið snúast um
sjálfbæra þróun eru drýgri en liggur í augum uppi — miðað við núgildandi
námskrár. Okkur þætti þó æskilegt að menntamálayfirvöld tækju stefnu Sameinuðu
þjóðanna og stefnu ríkisstjórnarinnar sem birt er í ritinu Velferð til framtíðar (Umhverfisráðuneytið, 2002, 2007) og útfærðu
hana betur fyrir skólakerfið — eða nýttu sér okkar vinnu, og við erum bjartsýn
um að eitthvað slíkt verði gert.
Skólar geta tekið
þennan greiningarlykil og skoðað starf sitt út frá honum: Hvað er gert sem
fellur undir hvern og einn þátt lykilsins? Getur verið að skólinn hafi unnið að
menntun til sjálfbærrar þróunar án þess að gera sér grein fyrir því sjálfur? GETU-lykillinn er samt ekki aðferð til að
votta skólastarf — hann er tæki skoða hvernig hægt er að þróa það. Ekki til
að skipta út öllum viðfangsefnum skólanna, henda út námsgreinum, finna upp ný
námssvið. Nei, einmitt skoða það sem vel er gert í skólastarfinu en samt að
endurmeta það út frá því hvers konar framtíð við viljum sjá, hvers konar
framtíð börn og unglingar vilja taka þátt í að móta, hvers konar hæfni þau
þurfa að móta með sér — samanber það sem ég sagði áðan um hæfniþættina sem OECD
leggur áherslu á. Við teljum aftur á móti að GETU-lykillinn spanni flesta
efnisþætti menntunar til sjálfbærrar þróunar. Þannig gæti menntun til
sjálfbærrar þróunar orðið þungamiðja skólastarfsins. GETU-lykillinn er framlag
til þess.
LOKAORÐ UM NÁMSFLÉTTUN — SAMFELLU Í
SKÓLAÞRÓUN
Lauslegur og óvísindalegur samanburður
minn á annars vegar umhverfismennt og menntun til sjálfbærrar þróunar og hins
vegar jafnréttisfræðslu í íslenskum skólum er ekki óhagstæður menntun til
sjálfbærrar þróunar.
Ég tel að það liggi í því að eftir að
grænfáninn kom til sögunnar hafi verið sköpuð samfella í menntun til
sjálfbærrar þróunar — það eru jú yfir 40% grunnskóla sem hafa fengið grænfánann
eða vinna að því að fá hann og um 20% leik- og framhaldsskóla — samkvæmt upplýsingum
verkefnisstjóra Landverndar. Gallinn er sá að þessi verkefni kafa misdjúpt í
málefnin og sjónarhornin eru fá, það er vatn, orka og úrgangur, en það stendur
til bóta því að það eiga að verða 15 slík sjónarhorn í framhaldinu. Það er líka
gríðarlegur styrkur fyrir grænfánastarfið hér á landi að vera alþjóðlegt
verkefni. Skóli sem fær grænfána verður hluti af alþjóðlegri hreyfingu og það
hafa verið meðal annars á þann alveg sérstaklega hátíðlegar stundir þegar ég
hef sem sjálfboðaliði á vegum Landverndar afhent nokkrum skólum grænfána hér á
Norðausturlandi.
Ef þetta er borið saman við jafnréttisfræðsluverkefni sem nokkrum sinnum hafa verið sett á fót, þá er samfellan í þess háttar ekki mikil og það jafnvel komið fyrir að skólafólk hafi ekki sóst eftir fjárstyrkjum fáanlegum vegna jafnréttisfræðslu. Það kom fyrir á Akureyri fyrir fáum árum. Í ársbyrjun 2006 átti að halda samkeppni um gerð námsefnis handa grunnskólanemum sem nýtast myndi í fræðslu um jafnrétti kynjanna eða hefði kynjasjónarhorn á tiltekna námsgrein. Samkvæmt upplýsingum jafnréttisráðgjafa Akureyrarbæjar sótti enginn um þau verðlaun sem átti að veita. Við skólafólkið hefðum þurft að standa okkur betur þá.
Lokasvarið er því að sjálfbær þróun þarf
að fléttast saman við skólastarfið og vera samfelld en ekki í formi
þróunarverkefna sem koma og fara. Sjálfbær þróun hefur möguleika á því að verða
samfella í skólastarfinu, gegnsýra faglegan hugsunarhátt. Hún hefur það ef við
sem í vinnum í skólum á öllum skólastigum skoðum sjálfbæra þróun, sjálfbæra
framtíð frá öllum tiltækum sjónarhornum og möguleikum á námsfléttun á líklegum
sem ólíklegum stöðum. Námskrárpólitík morgundagsins snýst um hæfni okkar til
slíkrar skoðunar.
Og þá rifjast upp hæfniþættir
Evrópuráðsins sem ég minntist á áðan í túlkun Wolfgangs Edelstein. Hæfni og
sjálfstæði kennara, hæfileikarnir til að vinna saman og kljást við mótsagnir,
samfella í skólastarfinu og sjálfbær þróun til framtíðar eru samofnir þættir
til að menntun til sjálfbærrar þróunar fléttist í allt skólastarfið, verði
sýnileg jafnt sem ósýnileg þungamiðja þess.
RANNSÓKNARHÓPURINN GETA
Rannsakendur sem greindu námskrána: Auður Pálsdóttir, Björg
Pétursdóttir, Gunnhildur Óskarsdóttir, Kristín Norðdahl. Aðrir þátttakendur í rannsóknarhópnum GETA
til sjálfbærni — menntun til aðgerða (apríl 2009): Allyson Macdonald, Caitlin
Wilson, Erla Kristjánsdóttir, Eygló Björnsdóttir, Mary Frances Davidson, Stefán Bergmann,
Steinunn Geirdal, Svanborg Rannveig Jónsdóttir, Þóra Bryndís Þórisdóttir,
Þórunn Reykdal. Verkefnið er styrkt af Umhverfis-
og orkurannsóknasjóði Orkuveitu Reykjavíkur, Kennaraháskóla Íslands og
Háskólanum á Akureyri. Framsetning þessa fyrirlesturs og
sjónarmið, sem koma fram í honum eru á ábyrgð fyrirlesara.
HEIMILDIR
Auður Pálsdóttir
(.2008). Spor til framtíðar — menntun til sjálfbærni. Er íslenskt skólakerfi
tilbúið? Skólavarðan, 8,2, 16.
GETA, rannsóknarhópur. (2008a). Geta til sjálfbærni —
menntun til aðgerða [vefur]. Sótt 12. mars af http://skrif.hi.is/geta/
GETA, rannsóknarhópur. (2008b). Geta til sjálfbærni
— menntun til aðgerða Rannísblaðið, 5,1, 13.
Ingólfur Ásgeir
Jóhannesson. (2007). Fjölmenning og sjálfbær þróun: Lykilatriði skólastarfs eða
óþægilegir aðskotahlutir? Netla. Sótt
12. mars 2009 af http://netla.khi.is/greinar/2007/018/index.htm
Ingólfur Ásgeir
Jóhannesson, Kristín Norðdahl, Auður Pálsdóttir, Björg Pétursdóttir, Eygló
Björnsdóttir, Gunnhildur Óskarsdóttir og Þórunn Reykdal. (2008). Andi sjálfbærrar þróunar í námskrám og
menntastefnu — náum honum til jarðar. Ritstj. Ingólfur Ásgeir Jóhannesson.
Reykjavík: Kennaraháskóli Íslands. Sótt 12. mars 2009 af http://skrif.hi.is/geta/files/2008/05/p4_300408.pdf
Jafnréttisstofa [2008]. Jafnrétti í skólum. Sótt 12.
mars 2009 af http://www.jafnrettiiskolum.is
Kristín Norðdahl.
(Í prentun). Menntun til sjálfbærrar þróunar — í hverju felst hún?
Princetonháskóli (e.d.). [Skilgreining á infusion.]
Sótt 12. mars 2009 af http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=infusion
Stefán Bergmann,
Auður Pálsdóttir, Erla Kristjánsdóttir, Eygló Björnsdóttir, Gunnhildur
Óskarsdóttir, Kristín Norðdahl, Svanborg Rannveig Jónsdóttir and Þórunn
Reykdal. (2008). Teikn um sjálfbærni — menntun byggð á reynslu
skóla og samfélags. Ritstj. Auður
Pálsdóttir og Stefán Bergmann. Reykjavík: Kennaraháskóli Íslands. Sótt 12. mars
2009 af http://skrif.hi.is/geta/files/2009/02/teikn_um_sjalfbaerni1.pdf
Umhverfisráðuneytið. (2002). Velferð
til framtíðar. Sjálfbær þróun í
íslensku samfélagi. Stefnumörkun til 2020. Reykjavík: Umhverfisráðuneytið.
Umhverfisráðuneytið.
(2007). Velferð til framtíðar. Sjálfbær þróun í íslensku samfélagi. Áherslur
2006–2009. Reykjavík: Umhverfisráðuneytið.
UNESCO. (1997). Educating for a Sustainable Future: A
Transdisciplinary Vision for Concerted Action. [Tekið af UNESCO e.d.
b).
UNESCO.
(e.d. a). Education for sustainable
development. United Nations‘ Decade (2005–2014). Sótt 12. mars af http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=19648&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html
UNESCO.
(e.d. b). 6 Sustainable futures across the curriculum. Í Teaching
and learning for a sustainable future. A multimedia teacher education programme. Sótt 12. mars 2009 af http://www.unesco.org/education/tlsf/TLSF/theme_b/uncofrm_b.htm
Wolfgang
Edelstein. (2008). Hvað geta skólar gert til að efla lýðræði? Hæfni og færni í
draumalandi. Í Dóra S. Bjarnason, Guðmundur Hálfdanarson, Helgi Skúli
Kjartansson, Jón Torfi Jónasson og Ólöf Garðarsdóttir (ritstj.), Menntaspor.
Rit til heiðurs Lofti Guttormssyni sjötugum (bls. 65–78). Reykjavík: Sögufélag.
VIÐAUKI 1
(n) infusion, extract (a solution obtained by steeping or soaking a substance (usually in
water))
(n) infusion (the process of extracting certain active properties
(as a drug from a plant) by steeping or soaking (usually in water))
(n) infusion ((medicine) the passive introduction of a substance
(a fluid or drug or electrolyte) into a vein or between tissues (as by
gravitational force))
(n) infusion
(the act of infusing or introducing a certain modifying element or quality) "the
team's continued success is attributable to a steady infusion of new
talent"
VIÐAUKI 2
A
basic premise of education for sustainability is that just as there is a
wholeness and interdependence to life in all its forms, so must there be a
unity and wholeness to efforts to understand it and ensure its continuation.
This calls for both interdisciplinary inquiry and action. It does not, of
course, imply an end to work within traditional disciplines. A disciplinary
focus is often helpful, even necessary, in allowing the depth of inquiry needed
for major breakthroughs and discoveries. (UNESCO, 1997, Educating for a
Sustainable Future: A Transdisciplinary Vision for Concerted Action, 89.
efnisgrein.)
---
©
Ingólfur Ásgeir Jóhannesson 2009