Til
hvers er ætlast af kennurum framhaldsskóla? Til hvers ætlast kennarar
framhaldsskóla?
Erindi
Ingólfs Ásgeirs Jóhannessonar prófessors við Háskólann á Akureyri og prófessors
og brautarstjóra kennslufræði framhaldsskóla við Háskóla Íslands á Málþingi um
stöðu innleiðingar laga um framhaldsskóla, sem haldið var í Fjölbrautaskólanum
í Breiðholti af hálfu mennta- og menningarmálaráðuneytisins þann 11. febrúar
2011 [frágengið því sem næst óbreytt frá textanum sem stuðst var við þegar
erindið var flutt – vistað á vef 20. mars 2011]
Sá sem talar núna
hefur starfað sem framhaldsskólakennari, reyndar um fárra ára skeið fyrir
aldarfjórðungi. Miklu lengur, eða í hartnær 20 ár, hef ég tekið þátt í að
mennta framhaldsskólakennara og lengst af þeim tíma átt þátt í að móta hvað
fólst í menntun þeirra, fyrst við Háskólann á Akureyri og nú við Háskóla
Íslands. Það er að segja þann hluta námsins sem tilheyrir sjálfum
starfsvettvangi kennara, þeim hluta sem oft er nefndur kennslufræði til
kennsluréttinda og enn oftar kennsluréttindanám fyrir háskólafólk og
iðnmeistara.
I.
Þegar ég fékk verkefnið að ræða til
hvers er ætlast af kennurum í lögum um framhaldsskóla gáði ég í lögin (frá
2008). Ég komst að því í þeim segir mjög lítið um kennara og kennslu. Í fyrsta skiptið
sem kennari er nefndur þá er tekið fram að „kennari, sem skipaður
er skólameistari,
skal fá leyfi frá kennarastarfi sínu þann tíma sem hann gegnir embætti
skólameistara“ (6. gr.).
Næst er tekið fram að
kennarar eigi fulltrúa í skólaráði (7. gr.) og í þriðja skiptið sem kennarar
eru nefndir er tekið fram að skólameistarar ráði þá og þeir séu ráðnir í
samræmi við lög um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda (8. gr.).
Flest önnur ákvæði eru
um formsatriði, svo sem um kennarafundi sem allir kennarar eiga seturétt á (10.
gr.), áheyrnarfulltrúa kennara í skólanefndum (10. gr.) og námsorlof (11. gr.).
Orlofið sjálft og það markmið þess að kennarar geti óskað eftir því „til að
efla þekkingu sína og kennarahæfni“, eins og það er orðað, eru reyndar engin
léttvæg formsatriði en lagagreinin fjallar þó að mestu um formsatriðin við að
sækja um orlof og að fá því úthluta.
Menntunarkröfur til
kennara eru nefndar í þremur línum en greinin sem kveður á um undanþágu frá
menntunarkröfum er fjórar línur (13. gr.).
Sú grein sem mér
sýnist segja einna mest um kennarana er greinin um námsmat sem er „í höndum
kennara, undir umsjón skólameistara“ (30. gr.). Tekið er fram að „matið byggist
á markmiðum skólastarfs sem kveðið er á um í aðalnámskrá og skólanámskrá“. Í
sömu grein kemur fram að „hlutverk skólasafns [sé] að vera upplýsingamiðstöð
fyrir nemendur og kennara.“
Loks er minnst á
kjarasamninga kennara í grein um reiknilíkan (43. gr.).
II.
Er það gott eða slæmt
að lögin um framhaldsskóla skuli ekki segja meira um kennara? Eykur það frelsi
framhaldsskólakennara – eða veitir það kennurum lakari leiðsögn?
Ef ráða má af lögunum
er það meginverksvið framhaldsskólakennara að gefa nemendum einkunnir. Og þótt
mér finnist það þröngur skilningur, og þótt þetta kunni að vera útúrsnúningur,
er þessi grein þó nokkuð afgerandi, a.m.k. svo lengi sem „undir umsjón
skólameistara“ er aðallega formsatriði.
III.
Lögin um
framhaldsskóla eru ný – og það eru líka tímamót þegar meistaraprófs verður frá
og með næsta sumri krafist af framhaldsskólakennurum. Og þótt skyldur kennara
virðist, samkvæmt lögunum, ekki svo miklar má lesa miklu meira út úr almennum
ákvæðum. Þær kröfur fara mjög saman við almennar tilhneigingar um hvers er
krafist af fagmennsku allra kennara. Í grundvallaratriðum: Kennarar í
framhaldsskólum eiga að gera meira en að kenna námsgreinina sína á hefðbundinn
hátt. Þeir þurfa að skilja skólastarfið sem heild og þeir þurfa að mæta
margvíslegum þörfum ólíkra nemenda með alls konar vonir og væntingar, þarfir og
þrár.
Ég hef valið fjögur
atriði úr lögunum til að nefna í þessu samhengi:
Í fyrsta lagi
námskrárgerð og skólaþróun. Nú eiga skólar að semja eigin námskrár og fá þær
staðfestar af menntamálaráðuneytinu. Og hver gerir það? Skólameistarinn sem
ræður til þess námskrársérfræðinga? Nei, skólaþróun fer fram á heimavelli.
Þetta er jákvætt við lögin – en mér sýnist það sannarlega geta krafist breyttra
vinnubragða, meiri þekkingar og þjálfunar í námskrárgerð og mati á því hvernig
breytingastarf tekst. Því auðvitað þarf að endurskoða námskrána reglulega. Við
sem vinnum í kennaraháskólunum þurfum auðvitað að mæta þessum kröfum bæði í
kennaranáminu og í tilboðum um símenntun og aðstoð við skólaþróun.
Í öðru lagi vil ég
nefna þá kröfu laganna að nemendur með fötlun stundi nám við hlið annarra. Mér
sýnist þetta gera kröfur um meiri fjölbreytni í kennsluaðferðum, meiri
einstaklingsmiðun námsins og aukna þjálfun í samvinnu við annað fagfólk, svo
sem þroskaþjálfa. Það getur vel verið að það verði ekki verkefni allra kennara
að taka á móti nemendum með þroskahömlun inn í alla námshópa – en það verður
líka mikilvægt að allir kennarar hafi þekkingu og áhuga á því að gera
framhaldsskólann að skóla fyrir alla, án aðgreiningar.
Í þriðja lagi nefni ég
móttökuáætlanir skóla fyrir nemendur með annað móðurmál en íslensku og undir
sama hatti fjölmenningu. Undanfarnar vikur hef ég heimsótt sjö framhaldsskóla
sem kennaradeild Háskóla Íslands hefur samstarf við. Í þessum heimsóknum hef ég
kynnst mjög áhugaverðu starfi og aðlögun nemenda að því að stunda nám í
íslenskum skóla og á íslensku. Í þeim skólum þar sem ég hef kynnst þessu starfi
sérstaklega hafa tilteknir kennarar tekið að sér verkefni af þessum toga – og
ég á von á því að það sé skynsamlegt. En um leið veita þeir öðrum kennurum
ráðgjöf þannig að í senn snertir aukinn fjöldi innflytjenda á
framhaldskólaaldri suma kennara meira en aðra en alla kennara eitthvað.
Allir framhaldsskólakennarar
þurfa því þekkingu á íslenskunámi fyrir útlendinga og á fjölmenningu. Þess
vegna ákvað Háskólinn á Akureyri að námskeið um fjölmenningu sem skyldu fyrir
verðandi framhaldsskólakennara og þess vegna verður í boði námssvið innan
meistaranáms í kennslufræði Háskóla Íslands þar sem verðandi
framhaldsskólakennarar, sem mæta með bakkalárpróf í ólíkum greinum upp á
vasann, geta sérhæft sig í fjölmenningarlegri kennslu sem auðvitað fer fram í
skóla án aðgreiningar. Þessi námssvið, þvert á námsgreinar og skólastig, eru
valkostur í samræmi við ákvæði í reglugerð númer 872 frá 2009 þar sem fjallað
er um inntak menntunar kennara.
Loks vil ég nefna
sjálfræðisaldurinn sem að vísu er nokkuð síðan hækkaði úr 16 árum í 18 ár. Sú
breyting hefur krafist meira foreldrasamstarfs af skólunum – en ég tel að hún
undirstriki að umhyggja er og verður alltaf hluti af starfi kennara. Umhyggja
er reyndar líka hluti af starfi háskólakennara, grunnskólakennara og
leikskólakennara (sjá nánari umfjöllun mína í fyrirlestri á málþingi
Kennaraháskóla Íslands 2007: http://www.ismennt.is/not/ingo/umhy.htm).
Hækkaður
sjálfræðisaldur tengist fræðsluskyldunni sem nú hefur verið lögð á skólana. Það
gæti breytt því hvers konar umhyggja þarf að vera í öndvegi, ekki bara umhyggja
fyrir góðu námi í eigin fagi, sem langflestir framhaldsskólakennarar hafa í
ríkum mæli, heldur umhyggja fyrir nemandanum sem manneskju. Hér koma líka til
auknar kröfur um foreldrasamstarf, sem vissulega getur orðið streituvaldur hjá
öllum framhaldsskólakennurum eins og foreldrasamstarfið er oft á tíðum hjá
nýbyrjuðum grunnskólakennurum.
IV.
Flest af því sem ég
hef nefnt breytir kröfum til framhaldsskólakennara og þar með auðvitað til
menntunar og undirbúnings þeirra. Ég hef um árabil í minni háskólakennslu til
framhaldsskólakennaranema skotið inn, þar sem ég hef getað, litlum þætti um það
sem ég kalla samfagleg sjónarmið. Á
ensku er þetta cross-curricular –
þvert námskrár.
Nú fer hugtakið
„þvert“ á eitthvað, í þessu sambandi, í taugarnar á mér því að mér virðist
mikilvægara að leggja áherslu á að jafnrétti kynja, fjölmenning,
upplýsingatækni, sjálfbær þróun, lýðræði og mannréttindi eru allt saman málefni
sem varða allt skólastarf – ekki bara þvert á námsgreinar og skólastig heldur
eru þetta sameiginleg verkefni. Þar
með geri ég ekki lítið úr því sem einstakir sögukennarar eða
náttúrufræðikennarar eru að gera, svo að ég nefni dæmi, heldur legg ég áherslu
á að þessi viðfangsefni eru ekki einkamál neins kennarahóps. Rétt eins og
flestir af hinum 18 viðmælendum Atla Harðarsonar úr hópi raungreina-, sögu- og
stærðfræðikennara í framhaldsskólum telja sig að einhverju marki sinna almennum
markmiðum og að kennslugreinar þeirra séu til þess fallnar að vinna að
framgangi þeirra (nýbirt rannsókn í Tímariti
um menntamál, 2010).
Í eldri námskrám var að
því er ég best man líka tekið fram eitthvað í þá veruna að allir kennarar væru
íslenskukennarar og ef það er rétt þá er íslenskan samfaglegs eðlis og ætti kannski ekki að kenna hana sem
sérnámsgrein heldur samþætta hana stærðfræði, sögu, smíðum, hárgreiðslu og
náttúrufræði. Slíkt er hlutskipti flestra annarra samfaglegra málefna að vera
samþætt við námsgreinarnar – eða sleppt,
eins og franski félagsfræðingurinn Pierre Bourdieu varar við í viðmiðum sem
hann vann að um námskrárgerð fyrir franska menntamálaráðherrann fyrir rúmlega
20 árum (Sjá greinina Principles
for reflecting
on the curriculum sem birtist á ensku í tímaritinu The Curriculum Journal, 1. árgangi, 3,
hefti, bls. 307–314.)
Viðfangsefni mitt með
kennaranemum, sem ég nefndi áðan, hefur falist í því að biðja þá að hugsa um
tvennt: Hvað getur greinin mín lagt af
mörkum við að stuðla að jafnrétti kynja eða sjálfbærri þróun – svo ég taki
dæmi af þeim málefnum sem ég hef kynnt mér best? Hin spurningin hljóðar svo: Hvernig getur það að taka tillit til
kynjajafnréttis og hugmynda um sjálfbæra þróun bætt námsgreinina og kennslu í
henni? Raunar hef ég iðulega beitt spurningunum á lýðræði, fjölmenningu,
upplýsingatækni og jafnvel íslenskuna.
V.
Í ljósi þessara
samfaglegu þátta, sem ég hafði um árabil lagt áherslu á að faggreinakennarar
hugsuðu um, fagnaði ég auðvitað skilgreiningu mennta- og menningarmálaráðherra,
sem ég heyrði fyrst af í september 2009 á málþingi um menntun til sjálfbærni, á
fimm grunnþáttum menntunar er námskrá og kennsla í leik-, grunn- og
framhaldsskólum skyldi taka mið af. Það er læsi í víðum skilningi, sjálfbærni,
lýðræði og mannrétti, jafnrétti og sköpun. Segja má að þessi ákvörðun sé eins
konar framlenging af löggjöfinni með því að taka tillit til annarrar löggjafar,
svo sem til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og til
alþjóðlegra sáttmála sem við höfum skuldbundið okkur með. Í nýjum sameiginlegum
hluta aðalnámskrár fyrir leik-, grunn- og framhaldsskóla er þetta undirstrikað.
VI.
Einn af þessum þáttum
eða í rauninni hluti af einum þættinum, jafnrétti kynjanna, er áhersluatriði í
þingsályktunartillögu um áætlun í jafnréttismálum til fjögurra ári sem nú
liggur fyrir Alþingi (Þskj. 401 – 334. mál). Í E-lið áætlunarinnar og atriði
númer 27 er gert ráð fyrir að áföngum í kynja- og jafnréttisfræðum verði komið
inn í framhaldsskóla og árin 2013 og 2014 verði veitt jafnréttisverðlaun til
þeirra þátttakenda sem hafa sýnt mestan árangur. Ég geri ráð fyrir að það sé
til þeirra skóla sem hafa sýnt sterkasta litinn í jafnréttismálum.
Atriði númer 28
fjallar um félagslíf í framhaldsskólum og skoðað verði hverjar birtingarmyndir
framhaldsskóla séu í Ríkisútvarpinu. Atriði númer 29 snýst um samstillt átak
starfsgreinaráða, skóla og atvinnufyrirtækja til að opna aðgang „hins kynsins“
að starfsgreinum sem teljast annaðhvort kvennagreinar eða karlagreinar „samkvæmt
hefð“, eins og það er orðað.
Svo er í atriði 30 það
sem varðar okkur í kennaraháskólunum: Hvetja á okkur til að innleiða námskeið í
kynjafræði fyrir alla nemendur.
VII.
Hitt séráhugamálið
mitt af samfaglegu málefnunum er sjálfbær þróun – það er að segja þetta málefni
sem ég hef sett mig betur inn í en mörg af hinum samfaglegu málefnunum.
Ríkisstjórnin gefur reglulega út ritið Velferð
til framtíðar. Það var gefið út í þriðja sinn sl. sumar, það er sumarið
2010. Þar er sjálfbærnimenntun nefnd sem áhersluþáttur – í fyrsta skipti.
VIII.
Eigum við þá í kennaraháskólunum
að hlaupa til ef það kemur slíkur pólitískur þrýstingur, eins og ég hef
tilgreint, og birtist í grunnþáttunum, framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og
stefnu ríkisstjórnarinnar um sjálfbæra þróun? Ef rannsóknir styðja þessa stefnu
þá er svar mitt já – ekki að vísu við því að „hlaupa“ heldur hlusta og taka
tillit til.. Það er gríðarmikil þörf til þess að þjálfa kennara þannig þeir
geti kennt um jafnrétti og mismunun og leiðbeint nemendum í leik-, grunn- og
framhaldsskólum í átt til lýðræðis og sjálfbærni
Á að taka fram fyrir
hendur kennara? Á ráðherra að neita að samþykkja námskrár framhaldsskóla nema
þar séu áfangar um kynjafræði – eða sjálfbærnimenntun sé sýnileg sem þungamiðja
skólastarfsins?
IX.
Á þessum nótum lýk ég
erindinu. Það er bara hollt að það séu ekki allir sammála um hvort samfagleg
málefni eigi að vera þungamiðja skólastarfsins. Samfaglegu málefnunum, eins og
jafnrétti kynjanna, verður þó varla sinnt í hjáverkum eða þannig að kennarar
geti bara vona að eitthvað komi út úr því sem þeir gera þegar þeir eru að kenna
hefðbundnar námsgreinar. (Sjá meira um samfagleg
málefni sem þungamiðju skólastarfs í fyrirlestri mínum á ráðstefnu
skólaþróunarsviðs Háskólans á Akureyri 2009: http://www.ismennt.is/not/ingo/Sjalftung.htm).
© Ingólfur Ásgeir
Jóhannesson 2011