Fyrirlestur á jafnréttisdögum HÍ í september 2010

Klám, kvenfyrirlitning, karlfyrirlitning – hugleiðingar á jafnréttisdögum Háskóla Íslands – Framsaga á umræðufundi með heitinu Allt sem þú vildir ekki vita um klámvæðingu föstudaginn 24. september 2010 kl. 14–16 í Hátíðarsal HÍ. Jafnréttisnefndir HÍ, SHÍ og fræðasviðanna fimm í HÍ stóðu að fundinum. Höfundur: Ingólfur Ásgeir Jóhannesson, prófessor við Háskólann á Akureyri og Háskóla Íslands [sett á netið 31. október 2006, lítið eitt lagfært, breytt og stytt]

Ritverk Ferill

Ágætu áheyrendur, orðið klám hefur í mínum orðaforða tvenns konar merkingu. Annars vegar eitthvað sem er illa gert, t.d. illa smíðaður hlutur, eða þá högg sem missir marks. Hin merkingin er eitthvað tengt kynlífi. En raunar er sú merking náskyld hinni fyrri vegna þess að klám tengt kynlífi er eitthvað ljótt, eitthvað ósmekklegt. Í þess háttar klámi felst fyrirlitning gegn konum, gegn körlum, gegn fólki.

Í síðari merkingunni, og þeirri mörgum sinnum algengari, er klám einhvers konar valdbeiting, hvort heldur hún fer fram í ferskeytlum hagyrðinga eða í nektarmyndum af konum á vinnustöðum karla. Ég ætla a.m.k. að draga þessi mörk milli annars vegar kláms, ljótleika og ofbeldis og hins vegar erótíkur og heilbrigðrar forvitni drengja og stúlkna um hitt kynið – eða um fólk af sama kyni í því tilviki að drengurinn eða stúlkan eru samkynhneigð.

Þið getið freistað þess að spyrja mig hvar þessi mörk séu. Ég get ekki sagt ykkur það. Því að það er tekist á um þessi mörk: Hvað er klám? Hvað er erótík? Hvað er ljótt? Hvað er heilbrigð forvitni? – En „heilbrigð forvitni“ er orðasambandið sem ég kýs að nota um það að flest fólk á öllum aldri hefur áhuga á erótík og kynlífi. Klámvæðingin felst meðal annars í því að halda því fram að engin slík mörk séu til staðar og ef eitthvað sé á annað borð klám, þá sé öll umfjöllun um nekt og kynlíf klám.

Þess vegna er mikilvægt að við tökumst á um mörkin milli þess sem er fallegt og ljótt, þess sem er heilbrigð forvitni og þess sem er þátttaka í að breiða út klám og þess sem er viðurkenning á klámi og ofbeldi sem sjálfsögðu.

II.

Sumarpart fyrir rúmum tuttugu árum vann ég með nokkrum konum og reyndar líklega a.m.k. einum öðrum karli. Stúlkurnar fundu almanak með mynd af einhverjum mikið nöktum karli og settu upp. Mér mislíkaði þetta – og ég spyr ykkur hvort það kunni að hafa verið gott fyrir mig að setja mig í spor kvenna sem koma inn á karlavinnustaði þar sem slíkar myndir eru af konum? Mitt svar er NEI, það var ekki gott. Þótt í þessu fælist alls ekki grófasta tegund af ofbeldi fólst samt í þessu sú valdbeiting að ég þorði ekki að finna nógu mikið að þessu.

Ég tók dæmi af ferskeytlum hagyrðinga. Ég ætla ekki að skemmta neinum með því að koma dæmi máli mínu til sönnunar – en ef þið viljið forðast mismunandi vel gerðar tvíræðar ferskeytlur með alls konar tilvísunum í líkamshluta og samskipti, forðist hagyrðinga. Af hverju beini ég skeytum mínum að hagyrðingum? Vegna þess að þeir eru hluti af þeirri íslensku menningu þar sem klám er samþykkt – iðulega undir þeim formerkjum að um tvíræðni sé að ræða.

Nú má segja að klám í tvíræðum orðum, stundum örlítið fyndið en yfirleitt alls ekki fyndið, sé „meinlaust“ miðað við t.d. niðurlægingu og kvenna eða ofbeldisfullar samfarasenur í klámkvikmyndum. Ég spyr: Af hverju er það svo? Hvort tveggja er hluti af klámvæðingu – að láta sér þykja klámið sjálfsagt.

Klám er alltaf ofbeldi – ég vil nota það sem hluta af skilgreiningu á því. Klámið tengist líka verslunarvæðingu kynlífins og þeirri staðreynd að klámframleiðslu tengist mansal. En raunar hef ég aldrei skilið hvernig körlum á að geta fundist það spennandi að taka þátt í að framleiða klám.

Ég vil reyndar undirstrika að ég tala hér um þetta út frá drengjum og hugsanlegri karlfyrirlitningu ekki vegna þess að ég ætli mér að gera lítið úr mansali stúlkna og ofbeldi gagnvart konum heldur vegna þess að klám og klámframleiðsla hafa alvarlegar afleiðingar fyrir okkur karla. Alvarlegar afleiðingar fyrir viðhorfsmótun okkar og ef til vill hegðun. Klámið ýtir undir að við teljum konur – og eftir atvikum aðra karla – vera hluti en ekki manneskjur með tilfinningar. Klámframleiðslan nýtir sér heilbrigða forvitni og býður skrumskælingu í formi ljótleikans og ofbeldisins.

Klámið ýtir undir sérkennilegar hugmyndir um samskipti kynjanna. Þegar ég var yngri var ákaflega lítið klámefni í formi mynda í boði heldur aðallega mismunandi illa skrifaðir textar. Eftir að Netið kom til sögu er þar mikið af klámefni í boði. Eitt af helstu einkennum slíks efnis er að það kynnir ekki eðlileg samskipti fólks heldur mismunandi ofbeldisfull og bjöguð samskipti.

Algengt stef er að eldri karlar séu að þjálfa stúlkur til að njóta kynlífs með því hversu góðir þeir eru. Áhrifin af slíku efni eru lúmskari en af grímulausu ofbeldi. Vísanir klámsins í karla sem þurfa að þjálfa yngri konur eru miklu lúmskari en ofbeldið, þó ekki væri nema í ljósi þess hversu algengt er í samfélaginu að stúlkan eða konan sé yngri en drengurinn eða karlinn sem hún er með. Hvers vegna er algengt að karlar séu eldri – og hafi hærri tekjur en kvenkyns maki? Eimir örugglega eftir af fyrirvinnuhugsunarhættinum, eignarréttinum. Stutt þaðan yfir í hlutgervingu klámvæðingarinnar.

Hagsmunir okkar karla á þessu sviði eru tvímælalausir: Þótt fleiri konur fari verr út úr mansali og ofbeldi við klámframleiðsluna þá eru afleiðingarnar lúmskari fyrir okkur. Klámframleiðslan ýtir undir hugmyndir um skyldur karla til frumkvæðis karla í kynlífi, og það er stutt yfir í hugmyndir um fyrirvinnu- og verndarskyldur sem við eigum ekki að bera umfram konur. Klámframleiðslan ýtir undir þá hugmynd að kynlíf sé íþrótt þar sem karlmannlegrar frammistöðu sé þörf. Klámið gerir frammistöðu karlmanna í kynlífi að þrástefi.

III.

Hugmyndin um að gæði kynlífs kvenna, eða stúlkna, fari yfir því hversu góður karlkyns-rekkjunauturinn er fellur alltof vel að algengum karlmennskuímyndum. Hefðbundnar, viðteknar hugmyndir um karlmennsku gera ráð fyrir að við eigum að vera kaldir karlar. Við verðum fyrir þrýstingi um að vera eins og aðrir karlar. Sögur um hópnauðganir í styrjöldum eru öfgafull dæmi um hópþrýsting. En í hópþrýstningnum getur líka falist tilætlun um alls konar hegðun gagnvart stúlkum. Ég rifja oft upp dæmið frá Laugaskóla þegar skólastjórinn sagði að við drengirnir mættum ekki láta eins og lambhrútar um jólaleytið þegar við fengum að koma í heimsókn á kvennavistina á sunnudögum, en í þann tíð þótt aðskilnaður drengja og stúlkna nokkuð sjálfsagður.

Það var sem sé gert ráð fyrir því að við yrðum hálftrylltir. En í endurliti mínu sem hlýðinn unglingur, þá stuðluðu þessar stífu reglur um heimsóknir milli húsanna með drengja- og stúlknavistunum bara að því að eðlileg og venjuleg samskipti unglinga af báðum kynjum þróuðust hægar. (Sjá meira í bók minni, Karlmennska og jafnréttisuppeldi.)

IV.

Getum við kennt um samskipti kynja í skólum? Getum við kennt um karlmennsku og kvenleika? Auðvitað getum við það – og gerum að einhverju marki um samskipti, t.d. undir hattinum lífsleikni. En ég held að lítið sé kennt um karlmennsku og afleiðingar hennar og ekki heldur um kvenleika og hvaða afleiðingar ýmsar algengar kvenímyndir geta haft á þankagang ungs fólks.

Ég ætla að nota orðið kynlífssamskipti um klámlaust kynlíf, kynlíf jafningja á hvaða aldri sem er, kynlíf þar sem ofbeldi er ekki ríkjandi og samþykki beggja – eða allra – er til staðar.

Tekur skólakerfið á kynlífssamskiptum? Ég held að skólakerfið sé vanbúið að taka á eðlilegum kynlífssamskiptum kynja. Síðu áttatíu og eitt var á sínum tíma sleppt þegar farið var yfir heilsufræðina – eða var það síða 83? Reyndar munu vera talsvert betri gögn tiltæk nú til dags, en er kynfræðslan um leið tilfinningafræðsla? Þorum við í skólakerfinu að kenna um fjölbreytilegar myndir kynlífs? Kannski að einhverju leyti um kynlíf karls og konu – en ég held að skólakerfið hafi ekki búið sig undir að fjalla um kynlíf tveggja karla, eða tveggja kvenna, eða fjölbreytilegri myndir kynlífs.

Hvað getur skólakerfið gert gegn klámvæðingu? Við getum þorað að taka klámvæðinguna fyrir – í nánum tengslum við samskipti kynja. Auglýsingar og annað fjölmiðlaefni er kjörið efni til þess að skoða með kynjaímyndargleraugum. Skóli nokkur á höfuðborgarsvæðinu lenti í fjölmiðlahasar í sumar – í miðjum júlí í hitabylgjunni – fyrir að ætla skoða slúðurblöðin með nemendunum. Margir hneyksluðust á því að þarna væri um ræða stelpuval, sem kom í ljóst að stúlkurnar sjálfar höfðu tekið þátt í að skilgreina, og aðrir hneyksluðust á því að slúðurblöð væru orðin námsefni. Þeir hinir síðastnefndu þurfa að taka sig saman í eigin fordómum. Nú veit ég ekki hvernig skólinn hefur „tæklað“ þetta efni eftir fjölmiðlahasarinn – en hugmyndin um að skoða karl- og kvenímyndir í slúðurblöðunum er góð. Slíkt efni flæðir út um allt – ef þú kaupir það ekki í verslun er það aðgengilegt á biðstofum lækna, hárgreiðslustofum og víða annars staðar. Mikið af þessu efni er klámvætt, bæði í myndefni og texta. Gagnrýnin greining á slíku efni getur verið til mikils gagns við varnir gegn klámvæðingunni.

Slúðurblöð, auglýsingar og fjölmargt fjölmiðlaefni ýtir undir hugmyndir þar sem karlar og konur eru ekki jafningjar í lífi og starfi – eða í kynlífi. Ég ætla hér að teygja skilgreininguna á klámi að öll umfjöllun um kynlíf sé klám ef hún sýnir það í einhverju öðru ljósi en kynlíf jafningja. Öll umfjöllun þar sem ójöfn valdatengsl í kynlífi eða parsamböndum eru dýrkun. Ógagnrýnin afstaða til þess að karlar séu að kenna yngri konum.

Í bók minni Karlmennsku og jafnréttisuppeldi eru hugmyndir að verkefnum sem gætu nýst í kennslu um klámvæðinguna. Þar setti ég fram tillögu að því skipt yrði í hópa eftir kynjum og drengir og stúlkur spurð sömu spurninganna um geðþekkar og ógeðþekkar ímyndir. Síðan beri unglingarnir saman hvaða ímyndir þeim þóttu geðþekkar eða ógeðþekkar og spái í það hvort var kynjamunur. Ég var búinn að gleyma verkefninu þegar ég var beðinn um að flytja þetta erindi, og þar með að hafa áður notað þetta lýsingarorð, en líklega er þetta orð, geðþekkt, gott í þessu sambandi.

Verkefni af þessum toga má teygja yfir í að skoða hvort er klám í auglýsingum og skoða út frá því hvað unglingunum finnst geðþekkt og ógeðþekkt. Við munum fá býsna skýr svör, einkum ef við leggjum verkefnið ekki inn með of miklu fyrir fram siðaboðskap. Unglingarnir munu geta greint rækilega hvað er kvenfyrirlitning og hvað er karlfyrirlitning, t.d. í auglýsingum og margs konar myndefni og textum.

VI.

Að lokum langar mig að vitna í nýlegt dæmi um hvernig klámi leyfist að verða sjálfsagt. Í kjölfar þess að borgarstjórinn, Jón Gnarr, hélt að erlend fréttastofa tæki hann ekki alvarlega var mikið rætt um klám. Atli Fannar Bjarkason segir í Fréttablaðinu þann 11. september sl.: „Klám er til vegna þess að fólk horfir á það ... Það er sama hversu vel okkur tekst að kæfa umræðuna um klám, blessuð börnin byrja að finna fyrir furðulegum tilfinningum þegar þau komast á unglingsaldur og þá finna þau klám til að svala hormónaþorstanum“. Atli Fannar telur til ráða að fræða unglingana og kenna þeim „að draga línu þannig að þeir þekki muninn á ásættanlegu klámi og ofbeldisviðbjóði“. Og ég sem hélt því fram áðan að tiltekið ofbeldisminna klám væri lúmskara í áhrifum sínum – en kannski finnst Atla Fannari það vera ásættanlegt?

Loks ber hann saman klámiðnaðinn og Sjálfstæðisflokkinn: „Það er nefnilega fólk innan klámiðnaðarins sem vill starfa innan klámiðnaðarins eins óskiljanlegt og það kann að vera fyrir prúðmennin. Það er líka enn þá fólk að skrá sig í Sjálfstæðisflokkinn. Ég skil það ekki, finnst það meira að segja frekar skrýtið, en hver í fjandanum er ég til að dæma?“

Jafnvel þótt til hafi verið Sjálfstæðisfólk á Alþingi sem vildi ekki gera vændiskaup að glæp, og jafnvel þótt Sjálfstæðisflokkurinn eigi fátt gott skilið, og jafnvel þótt mér finnist það brjálæðislega fyndið að gera grín að Sjálfstæðisflokknum – þá er hér gengið alltof langt í samlíkingu – í þá átt að samþykkja klám rétt eins og hvert annað fyrirbæri mannlífsins.