Uppbygging leturs

Leturgeršir | Uppbygging leturs | Lķnubil | Leturstęrš | Oršabil | Heimild

       

 

Leturgeršir  

 

 

Hér veršur reynt aš segja ķ mjög stuttu mįli frį nokkrum helstu eiginleikum leturs, ž.e.a.s. leturgeršum/ leturtegundum.

Žaš er venja ķ prentušum mišlum, blöšum og bókum aš blanda saman leturgeršum og eru žęr valdar eftir žvķ hvaša einkenni og śtlit skuli rķkja. Sérstaklega er žó tekiš fram aš mjög órįšlegt sé aš hafa fleiri en žrjįr leturgeršir ķ blaši eša bók. Hér er žvķ įgętt aš hafa žį žumalputtareglu aš betra sé aš hafa fęrri leturgeršir ķ meginmįli en nota frekar żmsa möguleika til aš bęta śtlit en ekki sķšur til aš leggja żmsar ólķkar įherslur.

Algengustu tilbrigši ķ leturgerš eru:

1.  Venjulegt letur
2.  Skįletur
3.  Feitletur
4.  Undirstrikaš letur
5.  HĮSTAFIR (allir stafir stórir)

6.
7.

Eins og žś eflaust tekur eftir er alltaf sama leturgeršin notuš žó svo aš tilbrigšiš sé annaš.

Leturgeršir hafa hver sķn įhrif og fagmenn velja letur eftir žvķ hvaša hlutverki žaš į aš gegna ķ textanum.
Algengt er aš nota ólķkar leturgeršir til aš skapa įkvešnar andstęšur, en slķkt krefst mikillar reynslu og kunnįttu svo hęgt sé aš tala um listręnt śtlit.
Eins og žś sér hér til hlišar į sķšunni hafa leturgeršir įkvešna eiginleika. Reyndu aš skoša vandlega hvaša atriši eru lķk og hver ólķk meš leturgeršunum sem valdar hafa veriš sem sżnishorn.

Gott er aš hafa ķ huga orš eins og beinar lķnur, bognar lķnur, grannur leggur, feitur leggur, įvöl horn, hvöss horn, gamaldags, nśtķmalegt o.s.frv.

Žessi leturgerš, Bookman, er ęttuš frį Ķtalķu. Prentarinn Aldus Manutķus lét grafa žessa og skyldar leturgeršir.
Vinsęl og mikiš notuš leturtegund skyld žessari er m.a.
Garamond.


Nżantikvan er tengd Ķtalanum Bodoni, enda fręgasta leturtegundin kennd viš hann. Į sķšari įrum hafa leturtegundir śr žessum flokki veriš ę minna notašar ķ meginmįlstexta en eru ennžį vinsęlar ķ auglżsingar og fyrirsagnir.


Į mišri 17. öld komu fram leturgeršir sem lentu į milli tveggja fyrri geršanna.
Žekktustu, og jafnframt vinsęlustu tegundirnar, eru Baskerville, Times og Bell og eru mjög algengar ķ bóka- og blašatextum.



Svokölluš steinskrift kom fram ķ kjölfar išnbyltingarinnar ķ byrjun 19. aldar. Hśn er mikiš notuš ķ stuttum textum, auglżsingum og fyrirsögnum. Einnig er steinskrift vinsęl ķ alls kyns töflum žar sem tölustafir eru algengir.

Žekktustu letur ķ steinskrift eru
Futura,
Gill, Helvetica, Arial og Avant Garde.

Nżjar leturgeršir sjį dagsins ljós meš breyttri tękni og sérhęfšari hönnun, eins og sjá má t.d. ķ auglżsingum.


Uppbygging leturs



Hér séršu helstu einkenni ķ stafageršinni:

Žaš getur veriš hjįlplegt aš skoša hvernig letur eru uppbyggš. Žaš hefur veriš tališ aš viš lestur renni lesandinn augunum jafnt eftir oršunum, en ķ rauninni fer augaš yfir letriš meš óreglulegum, hoppandi hreyfingum og nemur ólķka viš-
mišunar punkta ķ stafnum. Višmišunarpunktum fękkar eftir žvķ sem lesandinn veršur žjįlfašri og hann les oršin sem heildir.


Til aš įtta okkur betur į grunngerš leturs skulum viš bera saman tvö stafapör.
Hver er munurinn?



Allar leturgeršir eru mikilvęgar.
Hér til hlišar er sżnishorn nokkurra eldri og yngri leturtegunda. Notkun žeirra fer mikiš eftir žvķ hvaša hlutverki žęr eiga aš gegna.
Žś tekur eftir žvķ aš sumar leturtegundir eiga betur viš en ašrar žegar t.d. setja žarf fyrirsögn į auglżsingu um ilmvatn.

Hvert af letursżnunum hér til hlišar fyndist žér aš best vęri aš nota ķ ilmvatnsauglżsingu og hvers vegna?



 


A a A a




  Lķnubil Hér kemur fram hvaš įtt er viš meš sķšubreidd eša dįlkabreidd.
 

Lķnubiliš veršur aš vera eins og hrein, hvķt braut sem augaš getur feršast eftir.
Ein mikilvęgasta reglan um tengsl tveggja žįtta sem stušla aš žvķ aš gera lesmįl lęsilegt, hljóšar svo:

Žvķ lengri sem lķnurnar eru, žvķ breišara skyldi lķnubiliš vera.

 


Žaš er einnig mikilvęgt aš įtta sig į bilinu milli lķnanna.

Ef biliš er of langt getur veriš erfitt

fyrir lesandann aš hitta į nęstu lķnu.


 

Leturstęrš
Leturstęršin hefur įhrif į hve lęsilegt lesmįliš veršur. Žetta liggur ķ augum uppi, žvķ letriš er žeim mun greinilegra sem žaš er stęrra og žar meš aušlęsilegra. Žetta er įstęša žess aš stafrófskver eru prentuš meš stóru letri. Of stórt letur tefur hins vegar žį sem eru fluglęsir.
Aftur į móti krefst smįtt letur einbeitingar og žaš žreytir augun. Er öršugt aš lesa žaš? Ekki endilega. En samt er žaš óvinsęlt žvķ žaš gerir lesturinn aš erfišisvinnu.

Viš veršum aš finna hinn gullna mešalveg og nota letur sem gerir lesturinn aušveldan – en koma jafnframt sem mestum upplżsingum fyrir į sķšunni.
Stęrra letur į betur viš ef lķnur eru langar, en smęrra letur ef lķnur eru stuttar.

Hér er svo önnur grundvallarregla um tengsl sem gera lesmįl lęsilegra:
Žvķ lengri sem lķnan er og letriš stęrra, žvķ breišara skyldi lķnubiliš vera.



Hástafafylking
Orðin mynda kassa og því erfiðara að lesa hástafina.

Lágstafafylking
Augað fylgir efri brún og skynjar mismun á milli há- og lágstafa. Auðveldara að lesa.

 

Oršabil

Oršabiliš hefur įhrif į hve lęsilegt lesmįliš er. Vélar lesa einn bókstaf ķ senn en mannsaugaš greinir oršin sem hópa af bókstöfum. Augaš į aš geta runniš frį einum hóp yfir til annars įn fyrirstöšu. Žegar samręminu ķ bili į milli orša er raskaš tekur augaš aš ruglast ķ rķminu og žreytist fyrr en varir. Lesandinn fer aš finna til žess aš hann er aš lesa – og sś freisting vaknar aš hętta lestrinum.

Žörfin fyrir aš jafna lķnurnar – žaš aš gera enda žeirra hnķfjafna og įferšarfallega – knżr oft fram ójöfn oršabil. Žegar dįlkur er of mjór eru oršabilin ķ hverri lķnu ekki nógu mörg til žess aš žau geti oršiš jafn stór. Afleišingin veršur ótalmörg misstór oršabil sem śtilokar aš textinn verši žęgilegur aflestrar.

 

 

Heimild: Birgir Einarsson. 1989. Aš gefa śt blaš. Nįmsgagnastofnun, Reykjavķk.

Til baka í vefleiðangur