absólút aldur: sjá raunaldur.
AD: á því herrans ári; eftir Krist (e.Kr.).
afflæði sjávar: hop sjávar vegna landlyftingar eða sjávarborðslækkunar.
áflæði sjávar: flæði sjávar á land vegna landsigs eða sjávarborðshækkunar.
áfok: fíngerð bergmylsna sem berst með vindi og sest til á þurrlendi.
afstæður aldur: ([relatívur] aldur) fæst með því að bera saman aldur jarðlaga. Sjá öskulagatímatal.
agat: kvarssteind með hringlaga röndum.
ágít: pýroxenafbrigði.
aldabil: jarðsögunni er gróflega skipt í þrjú aldabil, fanero-sóik (0-570 milljón ár) og próterósóik (frumlífsalda-bil) (570-2500 milljón ár) og archean (upphafsaldabil).
Alleröd: hlýindakafli milli eldra og yngra Dryas.
Alpafellingin og Himalajafjöll: byrjuðu að kýtast saman í lok miðlífsaldar þegar Norður-Afríka sem lá að Pýreneaskaganum snaraðist rangsælis um hann og ýtti hafsbotni Tethysflóans norður undir Evrópu og Indlandsskagann (Dekan) rak að meginlandi Asíu.
alteration: sjá ummyndad berg.
amfíból: er flokkur dökkleitra járn- og magnesínríkra band-silíkatsteinda og er algengt í myndbreyttu bergi.
ammoníti: útdautt sælindýr af flokki kolkrabba; steingerð skel af slíku dýri.
andesít: ísúr gosbergstegund.
andhverfa: ölduhryggur á fellingu.
annes: nes sem skagar langt út, útskagi.
antrasítkol: sjá kol.
apalhraun: hraun með úfnu yfirborði; [aa].
arkósi: feldspatsandsteinn, oftast bleikur eða rauðleitur yfir í að vera fölgrár eða öskulitaður. Kornin eru yfirleitt hyrnd og lítið sorteruð.
artetískt vatn: er grunnvatn í gropnum vatnsleiðurum undir þéttum leirlögum í skállaga dældum. Við borun gegnum leirlagið gýs grunnvatnið upp vegna þrýstingsins.
askja: sigketill í megineldstöð myndaður við að þak kvikuþróarinnar fellur saman í lok eldsumbrota; [caldera].
astenosfera: sjá deighvolf.
atoll: sjá hringrif.
aurar: áreyrar sem myndast þar sem vatnsfall rennur dreift um aura og hleður undir sig.
auravötn: vatnsföll, sem renna dreift og í breytilegum kvíslum um aura er þau hafa sjálft hlaðið undir sig. Oft notað um jökulvötn eins og jökulvötnin á Skeiðar-ársandi; [braided stream].
aurkeilur: framburður sem vatnsfall hefur flutt úr gili og hlaðið upp neðar í fjallshlíðinni. [talus cone; alluvial fan].
báruskeljalög: sjá Tjörneslög.
baggalútar: smákúlu, ýmist stakar eða samvaxnar tvær eða þrjár, sem myndast í rýólítkviku þegar nálar af feld-spati og kvarsi vaxa út frá kristalkími.
basalt: samheiti yfir basísku gosbergtegundirnar í bergröðunum þremur.
berg: fast efni sem myndað er í náttúrunni úr samloðandi ögnum einnar eða fleiri steinda. Bergi er gjarna skipt í storkuberg, setberg og myndbreytt berg.
bergmyndunarsteindir: þær steindir sem mynda stærstan hluta bergsins. Plagíóklas og pýroxen eru algengustu bergmyndunarsteindir í íslensku basalti.
bergröð: íslensku gosbergi er skipt í þrjár bergraðir þóleiít-bergröð, millibergröð og alkalíbergröð.
báxít: leirtegund, að mestu álhýdrat, sem ál er unnið úr.
beinfiskur: fiskur sem telst til ættbálks fiska með vel þroskaða beinagrind; [teleostei].
belemíti: útdautt sælindýr af flokki kolkrabba. Þeir höfðu ekki skel um sig eins og ammónítar en bakspöngin náði þó aftur úr sporðtotunni sem broddur; steingerður broddur af belemíta.
berfrævingar: fylking blómhlífarlausra plantna, fræin í könglum; [gymnosperme].
berg: berg eða berggrunnur er fast efni myndað í náttúrunni úr samloðandi ögnum einnar eða fleiri steinda. Berg skiptist í storkuberg, setberg og myndbreytt berg.
bergeitill: lítið berginnskot ofarlega í jarðskorpunni sem hefur hvelft upp berglögin sem ofaná liggja; [laccolith].
berghlaup: stórar skriður þar sem heilar fjallshlíðar hafa fallið fram.
berghleifur: bergkvika sem storknað hefur langt undir yfir-borði jarðar einkum í rótum fellingafjalla.
berghvolf: öðru nafni stinnhvolf, jarðskorpa; [lithosfera]. Sjá deighvolf.
bergkristall: grófkristallað afbrigði af kvarsi.
bergkvika: sjá kvika; [magma].
bergsegulmagn: eigið segulsvið bergs sem það fær á mynd-unartíma.
bergsegulstefna: segulstefna með misvísun og segulhalla sem varðveitist í bergi er það myndast (storknar).
bergskriða: bergskriður sem myndast þegar heilu hlíðarnar hlaupa fram.
bergstandur: kvika sem hefur storknað í gígrás en rof hefur máð bergið umhverfis burt þannig að bergstandurinn skagar uppúr rásinni.
bergæð: lítið og óreglulegt berginnskot sem hríslast um bergið.
bergvatnsá: á með lindavatni eða úr lækjadrögum.
bik, jarðbik: seigfljótandi vökvi úr kolvetnissamböndum.
biksteinn: afbrigði hrafntinnu með fitugljáa, oft græn- eða móleit á litinn.
bitumenous kol: sjá kol.
bjúgvatn: myndast í bugðu sem bugðótt á yfirgefur þegar hún styttir sér leið.
blandgígur: gígur úr gjalli og kleprum.
blágrænþörungar: einfrumungar án eiginlegs kjarna blágrýti: basalt, yfirleitt nokkuð ummyndað.
blágrýtismyndun: þau berglög Íslands sem eru eldri en 3,1 milljón ára og því mynduð fyrir ísöld.
blandað gos (blandgos): gosefnin í sama gosinu eru ýmist hraun eða gjóska.
blöðrótt berg: berg með gufubólum sem kvikan storknaði utan um.
bólstraberg: kvika sem rennur í vatni, einkum undir þrýst-ingi, myndar pylsulaga bólstra áður en hún storknar.
botnskrið: grófasti hluti bergmylsnu í árframburði. Skríður með botninum.
botnurð: jökulurð undir skriðjökli.
Bølling: stutt hlýviðrisskeið á síðjökultíma á undan eldra Dryas eða fyrir u.þ.b. 12500 árum.
BP: fyrir okkar tíma.
brennisteinn: eitt af frumefnunum (S) Fellur oft út við gufuhveri.
brennisteinskís: pýrít, efnasamband járns og brennisteins, FeS2.
brimklif: Standberg sem brimalda hefur rofið og grafið frá.
brimstallur: brimklif, brimþrep og marbakki kallast einu nafni brimstallur.
brimþrep: stallurinn undir brimklifi þar sem brimaldan brotnar.
brjóskfiskar: ættbálkur fiska, sem hafa brjósk, en ekki bein, t.d. skötur og hákarlar; [chondorpterygii].
brons: blanda kopars (Cu) og tins (Sn) t.d. í hlutföllunum 78:22.
brotalínur: sprungur í yfirborði jarðskorpunnar einkum þar sem barmarnir geta hnikast til, haggast.
brotaskjálfti: myndast þegar brestur kemur í jarðskorpuna og hún haggast þegar spennan losnar.
brúnkol: kol með um 70% kolefnisinnihaldi. Finnast einkum í 3 til 70 milljónára gömlum jarðlögum; (surtarbrandur); [lignite]. Sjá kol.
bugður í á: myndast í þroskuðum vatnsföllum þegar áin slær sér til; [meander].
byrkningar: heiti blómleysingja af einni fylkingu [pterido-phyta] æðplantna sem burknar, elftingar og jafnar teljast til.
Bølling: hlýindakafli á undan eldra Dryas (fyrir um 12 - 13 árum).
caldera: [erlent fræðiorð] sjá askja.
daljökull: jökull sem hefur ákomusvæði í fjallshlíðum t.d. hvilftar- og hlíðarjöklar er sameinast í dalbotnum og skríða fram dali.
dauðísvatn: sjá jökulker.
deighvolf: öðru nafni linhvolf, seighvolf eða lághraðalag [astenosfera]. Jarðskjálftabylgjur sýna að það liggur á 50 - 250 km dýpi.
delta: sjá óshólmar.
devon: eitt af tímabilum fornlífsaldar.
díabas: sjá dólerít.
dílar í bergi: kristallar sem vaxið hafa í kvikubráðinu djúpt í jörðu mynda díla þegar kvikan kemur upp á yfirborð þar sem afgangur ókristallaða bráðsins storknar snögglega og myndar dulkornóttan massa umhverfis dílana.
djúpsjávarrenna: sjá djúpáll.
djúpáll: myndast þar sem úthafsfleki sekkur og skríður undir meginlandsplötu eða eldri úthafsplötu (eyja-boga).
djúpberg: berg sem storknar hægt djúpt í jörðu og verður því grófkristallað; [plutonic roc].
djúpbergsmyndun: myndanir úr djúpbergi eins og berg-hleifar og bergeitlar.
dólerít: er smákornótt afbrigði gabbrós.
dólómít: bergtegund eða steind. Bergtegundin er kalksteinn úr kalsínkarbónati (CaCO 3 ) og magnesínkarbónati (MgCO 3 ), oft í hlutfallinu 1,5 til 1,7. Steindin hefur efnasamsetninguna CaMg(CO 3 ) 2 , H: 3 ½ - 4.
dragá: á sér engin glögg upptök heldur verður til þegar yfirborðsvatn í lækjarsytrum leitar sameiginlegs farvegs.
draugasteinn: sjá: kalsedón.
dreif: jökulruðningur, jökulmelur, grjót og aur sem jökull hefur borið fram og skilið eftir þegar hann hopaði; [drift].
dreifarsteinar: jökulbornir hnullungar sem liggja á víð og dreif í jökulurð.
dropsteinar: steindröngull í þökum hraunhella.
dropasteinar: steindrönglar í þökum kalksteinshella sem myndast við útfellingar úr hörðu vatni [stalactite].
dropasteinskerti: dröngull sem hleðst upp frá gólfi kalksteinshella [stalagmite].
Dryas: jarðsögulegt tímatal (skandinavískt) kennt við holta-sóley (Dryas octopetala). Skipt í eldra (kuldakast fyri um 12.000 árum) og yngra Dryas (kuldakast fyrir um 11.000 - 10.000 árum).
duftlitur: litur sem fæst þegar steind er nuddað við hvíta postulínsplötu.
dulfrævingur: planta með lokuðu egglegi [angiosperm]. Til þeirra teljast allar æðri blómplöntur.
dulkornótt berg: er með svo smáum kristöllum að þeir verða ekki greindir með berum augum.
dyngja: eldfjall sem myndast í löngu flæðigosi á hringlaga gosopi.
eðjustraumar: eðjuflóð sem flæða frá eldfjöllum þegar gjóska blandast vatni í gígnum eða gosmekkinum; [lahar].
efnaveðrun: molnun og grotnun bergs vegna efnahvarfa.
efnarof: kallast það þegar efni í upplausn berast á brott með vatni [chemical denutdation].
eiði: mjó fremur lág landræma milli lands og eyjar þannig að nes hefur myndast.
einkennissteingervingur: steingervingar lífvera sem lifa stutt jarðsögulega séð, hafa mikla útvreiðslu og ein-kenna ákveðið skeið jarðsögunnar.
eldhryggur: ílangt lagskipt eldfjall sem hlaðið er upp úr hraunum og gjósku. Dæmi: Hekla.
eldra Dryas: sjá Dryas.
eldfjall: fjall sem hleðst upp við endurtekin gos í eldstöð [volcano, volcanic mountain].
eldský: í eldstöðvum sem gjósa súrri eða ísúrri kviku er kvikan oft svo seig að hún stíflar gosrásina efst. Öðru hverju meðan á gosinu stendur brjótast glóandi gufur meðfram „tappanum“ og eldský með glóandi gjósku hleypur niður hlíðar eldfjallsins. Sjá gjóskuberg; [nuée ardente].
eldstöð: staður eða svæði þar sem eldgos verður [volcano].
eldvarp: gíghóll, gígrimi, sem eldgos hefur hlaðið upp um hverfis gosop [volcanic cone].
eósen: næstelsti tími tertíer.
esker: sjá malarás.
eustasísk breyting á sjávarstöðu: sjávarborðshækkun um alla jörðina þegar jökla leysir. sjá sjávarstöðubreytingar.
evaporite: sjá gufunarset.
eyjabogar: myndast á plötumótum þar sem yngri úthafs-fleki skríður undir eldri úthafsplötu. Landmegin við flekamótin á barmi flekans sem úthafsflekinn skríður undir myndast eyjabogar með eldkeilum úr ísúrum gosefnum, andesíti.
fallvatn: vatnsfall (með tilliti til virkjunarmöguleika).
feldspat: flokkur steinda sem ýmist geta verið kalínríkar (ortóklas) eða natrín- eða Kalsínríkar og kallast þá plagíóklas.
fellingahreyfing: myndun fjallgarða þegar jarðskorpan kýtist saman í fellingar (úr grísku: [órógeny, órógen-esis]; óró: fjall; genesis: myndun).
fesíma: er möttullinn stundum nefndur því gert er ráð fyrir helstu frumefnin þar séu járn (Fe), kísill (Si) og magnín (Mg).
fjörumór: mór í fjörum þar sem land hefur sigið og sjór gengið á land eftir að hann náði að myndast ofan sjávarmáls.
fjörumörk: sýna sjávarstöðu á hverjum tíma.
fjörukambur: sjá malarkambur.
flá: mýrarflói með sífrera, rústum og tjörnum.
flekahraun: myndast þegar hálfstorknað helluhraun brotnar upp; [block lava].
flekakenning: gerir ráð fyrir því að jarðskorpan skiptist í fleka sem vaxa á fleaskilum en eyðast á flekamótum.
flekamót: eru þar sem úthafsfleki skríður undir meginlands-fleka eða eldri úthafsfleka við eyjaboga.
flekaskil: eru á úthafshryggjum þar sem ný úthafsskorpa er að myndast og flekana rekur frá hvorum öðrum.
fleygsprunga: frostsprunga sem hefur fyllst af fíngerðu seti, mélu.
flikruberg: súrt berg úr sambræddri gjósku sem myndast hefur við sprengigos og gjóskuhlaup í eldskýi, [nuées ardente]; [ignimbrit]. Sjá sjá eldský og gjóskuberg.
flotjafnvægi: jarðskorpan leitar flotjafnvægis þegar hún fergist eða farginu léttir, ([ísóstatisk] hreyfing), t.d. vegna ísaldarjökulsins.
flóamýri: mýri í dæld þar sem vötn og tjarnir eru smám saman að fyllast.
flæðigos: öðru nafni hraungos verða þegar gosefnin eru nær eingöngu hraun og lítil sem engin gjóska.
flöguberg: skífur, myndbreytt berg sem klofnar auðveldlega í þunnar flögur og er því notað í þakhellur o.fl. Það myndast í fellingum þegar set, einkum leir, méla og eldfjallaaska umkristallast og myndbreytist. Oftast er talað um þrjár gerðir flögubergs, leirskífur [slate], [phyllít] og glimmerskífur [schist] með mestri myndbreytingu og þess vegna stærstum myndbreytingarsteindum.
fokjarðvegur: þurrlendisjarðvegur sem myndast úr vind-bornu seti, t.d. móajarðvegur.
forkambríum: aldabilin fyrir 570 milljón árum þ.e. alda-bilin proterosóik (frumlífsaldabil) sem spannar 570 -2500 milljón ár og archean (upphafsaldabil) sem nær frá upphafi.
fornlífsöld: elsta öld jarðsögunnar á phanerósóik (byrjar á kambríum og endar á perm).
fossberi: hart berglag sem ber uppi foss og tefur rof far-vegarins.
framandsteinn: moli úr eldra bergi í yngri bergmyndun og af öðrum uppruna. Moli úr grannbergi í storkubergs-innskoti er framandsteinn og moli úr berggrunni í yngri setbergsmyndun eru dæmi um framandsteina.
framhlaup: sjá berghlaup.
freðmýri: mýri þar sem sífreri er í jörðu; [tundra].
frjógreining: talning og greining frjókorna í gömlum set-lögum.
frostsprungur: sprungur sem myndast í lausum jarðlögum þegar frost fer niður fyrir - 22°C.
frostveðrun: grotnun og molnun bergs af völdum frosts og þýðu.
frostverkanir: hreyfingar á lausum jarðlögum af völdum frosta og holklaka.
frumlífsöld: fyrirrennari fornlífsaldar. Sama og frumlífs-aldabilið; [proterosóik].
frumsteindir: steindir sem kristallast á miklu dýpi í bráðinni kviku. Til þeirra teljast allar upphaflegar steindir storkubergs.
fumarole: sjá gufuhver.
fyrningasvæði á jökli: liggur ofan hjarnmarka en á jöklum falla þau saman við snælínu.
síðast uppfært ágúst 1999
URL: http://www.flensborg.is