Žś ert į heimasķšu Sigrķšar Frišriksdóttur / heimasķša
/
  • Hugtakaskżringar ķ jaršfręši A-F
  • Hugtakaskżringar ķ jaršfręši G-K
  • Hugtakaskżringar ķ jaršfręši L-P
  • Hugtakaskżringar ķ jaršfręši R-Ö

    Hugtök sem byrja į G-K.

    g, h, i, j, k,

    g

    gabbró: basķskt djśpberg.

    gaddjökull: žar sem hitastig er įvallt nešan frostmarks.

    gangur, berggangur: berg sem hefur storknaš ķ ašfęrsluęš eldstöšvar eša fyllt upp ķ sprungu.

    gangberg: berg sem storknaš hefur sem gangur, silla, bergęš eša grunnstęšur bergeitill.

    gįruskel: sjį Tjörneslög.

    geislasteinar: sį flokkur zeólķta sem flokkast undir geisla-zeólķta.

    geislungar: heiti frumdżra af ęttbįlkinum radiolaria meš stošgrind śr kķsilnįlum og geislótta skinfętur. Kķsilgrindin er u.ž.b. 2 · 10 -4 m ķ žvermįl (200 µm).

    gervigķgur: gķgur sem veršur til viš gufusprengingu žegar hraun rennur yfir votlendi.

    geysirķt: hverahrśšur, kķsilhrśšur.

    gifs: ljósleit og fremur mjśk steind (CaSO 4 . 2 H 2 O). Algengasta brennisteinssteindin og kemur oft fyrir meš steinsalti (halķti) og anhżdrķti ķ gufunarseti eša myndar žykk lög meš mikla śtbreišslu og er aš finna innan um berg frį Perm og Trķas; [gypsum].

    gķgfylling: sjį bergstandur.

    gjall: frauškennd, basķsk eša ķsśr gjóska sem veršur til ķ kvikustrókavirkni žegar kvikuslettur žeytast upp śr gķgnum og storkna įšur en žęr lenda. Gjalliš veršur oft raušleit viš aš jarn ķ žvķ oxast śr Fe +2 ķ Fe +3 .

    gjallgķgur: gķgur śr gjalli t.d. Bśšaklettur; [scoria cone].

    gjall- og klepragķgur: gķgur myndašur ķ blandgosi.

    gjóska: kvikuslettur af öllum stęršum sem žeytast upp śr gķgnum og eru żmist hįlf- eša fullstorknašar įšur en žęr falla til jaršar; [tephra].

    gjóskuberg: setberg, molaberg, myndaš śr gjósku, [pyro-clastic rock]. Einkum er um aš ręša öskuberg [tuff], ösku og vikurberg [lappili tuff] og flikruberg [welded tuff, ignimbrit].

    gjóskudreif: sjį gjóskugeiri.

    gjóskugeiri: myndast į jöršu žar sem vindborin aska fellur til jaršar. Hann er žykkastur nęst eldstöšinni en žynnist er fjęr dregur.

    gjóskuhlaup: glóandi gjóska sem ęšir nišur hlķšar eldfjalla sem eldskż, [pyroclastic flow]; flikruberg myndast oft ķ gjóskuhlaupum. Sjį eldskż og gjóskuberg.

    glerbrotaberg: samsafn samlķmdra agna śr muldu gler-hrśšri sem myndast viš eldgos ķ vatni. Gleriš um-myndast ķ móberg; [hyaloclastite].

    glerhallur: lįbarinn kalsedón. Sjį kalsedón.

    gneis: er rįkótt berg, myndaš viš mikla og vķštęka mynd-breytingu (svęšismyndbreytingu) ķ fellingafjöllum viš mikinn hita og žrżsting. Ķ žvķ skiptast į žunn lög eša öllu heldur bönd eša linsur af jafnkorna aflöngum berglinsum. Venjulega er gneis aušugt af feldspötum og kvarsi en žó er ekki hęgt aš skilgreina gneis sam-kvęmt įkvešinni steindasamsetningu.

    gosaska: fķngeršustu agnir gjósku og sem eru minni en 1 mm ķ žvermįl.

    gosberg: myndast ķ eldgosum žegar kvika storknar, venju-lega notaš um fķnkorna, dķlótt eša glerkennt gosberg sem veršur til ķ gosvirkni į eša nįlęgt yfirborši jaršar; .[volcanic rock]. Sjį ennfremur storkuberg.

    gosgufur: lofttegundir sem losna śr kvikunni viš eldgos.

    goshverir: eru bęši į lįg- og hįhitasvęšum žar sem grunn-vatnsstaša er hį.

    gosrįsarfylling: sjį bergstandur.

    grafķt: mjśk (H = 1½) svört og gljįandi steind śr hreinu kol-efni. Byggingin er blašskipt žar sem C-frumeindirnar mynda sex frumeinda (hexagónal) hringi meš afar sterkum tengjum. Į milli blašanna eru veik efnatengi sem gera žaš aš verkum aš steindin er mjśk og leišir vel straum. Grafķt finnst ķ bergi sem oršiš hefur fyrir mikilli myndbreytingu. Heitiš er dregiš af grķsku sögninni graphein „ aš skrifa".

    grįgrżti: ungt basalt, oft notaš um basalthraun mynduš eru į hlżskeišum ķsaldar (3,1-0,07 milljón įra). Lķtiš ummyndaš basalt.

    grįgrżtismyndun: įšur notaš um bergmyndanir frį upp-hafi ķsaldar fyrir 3,1 milljónum įra til loka sķšasta segulskeišs.fyrir um 0,7 milljónum įra.

    grannberg: berg sem liggur aš annarri bergmyndun t.d. innskoti.

    grandi: mjó landręma śr möl og sandi, milli lands og eyjar eša tveggja eyja. Grandi fer yfirleitt ķ kaf į flóši. [tombolo].

    granķt: sśr stórkornótt djśpbergstegund.

    granófżr: sśrt djśpberg.

    grįvakki: er śr kvarsbrotum, feldspötum og annarri berg-mylsnu įsamt talsveršum leir; [greywacke]. Talinn myndašur af gruggstraumum į hafsbotni.

    grettistak: stór björg į vķšavangi sem jöklar hafa boriš meš sér og skiliš eftir; [erratic].

    grjótskriša: brot af öllum stęršum sem molna śr klettum ķ fjallshlķš; [talus; colluvium].

    gropa: smįhola ķ föstu efni.

    gropiš berg: er meš miklu holrżmi sem vatn getur runniš um ef tengsl eru milli gropanna.

    grugg: fķnustu agnir mylsnu sem svķfa ķ vatninu og setjast ašeins til į löngum tķma.

    gruggstraumar: gruggstraumur, ešjustraumur, sem skrķšur meš botni hlašinn uppžyrlušu seti og verst mjög hratt nišur landgrunnshlķš. [turbidity current]. Sjį enn-fremur um grįvakka.

    grunnsjįvarset: žekur landgrunn og landgrunnshlķšar. Žaš žekur um 16% af hafsbotni en aš magni til er žaš um 99% af öllu sjįvarseti.

    grunnstingull: ķsmyndun ķ botni įr eša lękjar.

    grunnsęvi: er yfir landgrunnssvęšum meginlanda.

    grunnvatn: fyllir allar sprungur og glufur ķ berglögum nešan grunnvatnsboršs.

    grunnvatnsflötur: yfirborš grunnvatns ķ jaršlögunum.

    grunnvatnsflęši: rennsli grunnvatns nešanjaršar.

    gufuhver: myndast į hįhitasvęšum žar sem grunnvatn er nokkuš nešan yfirboršs. Gufan er oft yfirhituš ž.e. yfir 100°C og kemur upp meš nokkrum žrżstingi; [fumarole].

    gufunarset: eru flest tilkomin vegna uppgufuanr sjįvar en žį falla borate og natrķnkarbónat steinir śt į botninum. Dęmi um gufunarset er t.d. gifs, anhydrķt og steinsalt (halķt): [evaporite].

    h

    hįhitasvęši: teljast žau jaršhitasvęši sem hafa hitastig yfir 200°C į 1 km dżpi.

    hallamżrar: hallandi mżrar ķ hlķšum, einkum į blįgrżtis-svęšunum.

    halli jaršlags: er sagšur til žeirrar įttar sem vatn rennur ķ.

    handuggar: [Sarcopterygii] undirflokkur beinfiska sem komu fram į įrdevon. Af handuggum žekkjast tveir ęttbįlkar: Rhipidistia sem landdżr eru talin hafa žróast af og Actinistia eša Coelacanthiformes, (skśfuggar).

    hangandi dalur: sjį hengidalur

    Harzfellingin: sjį varistķska fellingahreyfingin.

    helluhraun: [paoehoe]; hraun meš sléttu yfirborši og oft meš hraunreipum.

    hematķt: jįrnglans, jįrnoxķš, Fe2 O3 .

    hengidalur: Jökulsorfinn žverdalur sem er grynnri en ašal-dalurinn. Mynni žverdala og hvilfta eru žvķ „hang-andi" uppi i hlķšinni žegar jökla leysir.

    hitabrigšavešrun: veršur einkum žar sem mikill munur er į hitastigi dags og nętur og bergiš er viškvęmt fyrir slķkum sveiflum.

    hitastigull: segir til um hversu hitastig ķ jöršu vex į dżptar-einingu.

    hjarn: snjór sem hefur umkristallast og er millistig milli snęvar og ķss; [firn].

    hjarnmörk: falla saman viš snęlķnu į jöklum.

    hlutbrįšnun: er žaš kallaš žegar berg brįšnar aš hluta. Žį brįšnar sį hluti sem hefur lęgsta bręšslumarkiš og skilur sig frį kristöllunum sem eftir verša. Žetta er einkum tališ gerast ķ lįghrašalaginu.

    hlżskeiš: eru hlż tķmabil milli jökulskeiša ķsaldar.

    hnullungur: er mjög grófkorna set žar sem kornin eru stęrri en 256 mm.

    hnśkažeyr: hlżr og žurr vindur sem blęs af fjöllum. Varmi sem losnar er raki žéttist ķ vatnsdropa vindmegin veldur hitaaukningu loftsins žegar žaš fellur nišur hlķšar hlémegin; [föhn].

    hnśtur: hrašaeining, 1 sjómķla/klst. = 1.852 m/klst.

    hnyšlingur: brot śr framandbergi t.d. ķ gķgrįs. Brotin eru umlukin gosberginu. Sjį framandsteinn; [xenolith].

    holklaki: ķsnįlar sem myndast undir yfirborši lausra jaršlaga. Valda oft hreyfingum ķ lausu jaršlögunum.

    holufyllingar: teljast žęr steindir sem falliš hafa śt śr vatni eša gufu ķ sprungum og öšrum holrśmum nešanjaršar eša į yfirborši jaršar; einnig nefndar sķšsteindir.

    hornfels: er hörš žung bergtegund meš feldspatkristöllum. Granatkristallar eru dreifšir um bergmassann.

    hornķtó: sjį hraundrżli.

    hólósen: nśtķmi, hófst fyrir 10.000 įrum.

    hraundrżli: myndast oft į žekju hrauna viš uppstreymisop žar sem lofttegundir einkum vetni, H2 , streyma upp, brenna, og rķfa meš sér hraunslettur; [hornķtó].

    hraungśll: veršur til žegar seigfljótandi rżólķtkvika brżst uppį yfirboršiš og hrśgast upp yfir gosrįsinni og myndar žannig tvö til žrjś hundruš metra hį keilulaga fjöll. Berg hraungślanna er oftast mjög straumflögótt og springur aušveldlega viš frostvešrun og flagnar žvķ mjög. Lķklega hafa ķslensku hraungślarnir flestir myndast viš gos undir jökli. [lava dome].

    hraunkślur: myndast žegar kvikuflygsur žeytast hįtt ķ loft upp og snśast žęr jafnframt um sjįlfar sig og fį žannig kślulaga lögun.

    hraunstöpull: myndast oft ķ sśrum og jafnvel ķsśrum eld-stöšvum žegar kvikan er svo seig aš hśn myndar seigan tappa sem stķflar gķgrįsina. Kvikan nęr žó aš mjakast ofurlķtiš upp, vegna žrżstings nešanfrį, žannig aš efri hluti tappans żtist aš hluta upp śr gķgnum og ber yfir gķgbarmana.

    hrauntröš: myndast oft viš gjall- og klepragķga eftir aš allt hraun umhverfis gķginn er storknaš nema hraunlęnan sem enn rennur um sinn farveg. Farvegurinn tęmist svo eftir gosiš og kallast hrauntröš.

    hringrif: hringlaga rif śr kóröllum; [atoll].

    hrunskjįlfti: jaršskjįlfti sem veršur viš hrun bergskriša hleypur fram eša žegar žök hella falla nišur.

    hśmus: fķnkorna efni myndaš viš rotnun jurta og dżraleifa. Liturinn getur żmist veriš ljósbrśnt, svartur og allt žar į milli. Efnainnihaldiš er hér um bil 60% kolefni, 6% nitur auk minni hluta af fosfór og brennisteini.

    hvalbak: jökulrispuš klöpp; [roches moutonnées].

    hveraloft: żmsar lofttegundir ķ hveravatni.

    hver: heit vatnsuppspretta meš heitu rennandi vatni eša gufu.

    hverfjall: vķšur og hlķšbrattur gjóskugķgur sem myndast viš gufusprengingar žegar vatn flęšir inn ķ gķginn eša grunnvatn kemst aš basaltkvikunni ķ gķgrįsinni. Dęmi: Hverfjall ķ Mżvatnssveit; [ash ring, ash cone].

    hvilft: jökulskįl ķ fjallshlķš; [cirque]. Žar sem hvilftar męt-ast myndast hvilftarhryggur [arźte] og aš lokum skarš [col]. Horn myndast žar sem žrķr hryggir mętast.

    hvilftarjökull: jökull sem grafiš hefur skįl ķ fjallshlķš og liggur žar.

    hyaloclastite: [erlent fręšiorš]. Sjį glerbrotaberg.

    hylur: djśpur stašur eša hola ķ vatnsfalli.

    höggun: jaršhnik, jaršskorpuhreyfingar og ummerki žeirra [tectonics].

    i

    innręn öfl: öfl sem eiga sér upptök ķ išrum jaršar.

    innskot: storkuberg sem myndast hefur viš aš kvika storknar ķ jaršskorpunni undir yfirborši hennar.

    ķsaltur: ferskvatn balndaš söltum sjó.

    ķsaskil: jökulķs skrķšur frį ķsaskilum ķ jökli (sbr. vatnaskil ķ landslagi).

    ķsóstasķ: jaršskorpuhreyfingar vegna flotjafnvęgis hennar.

    ķsśrt storkuberg: storkuberg śr ķsśrri kviku t.d. dķorķt.

    j

    jašarhjalli: hjalli sem myndast ķ jašarrįsum fram meš jöklum.

    jašarrįs: įrfarvegur sem jökulį grefur ķ kverkinni milli skrišjökuls og fjallshlķšar.

    jašarurš: veršur til žegar hrun śr fjallshlķš fellur į jašar skrišjökuls.

    jafnvęgishreyfingar jaršskorpu: verša žegar jaršskorpan leitar flotjafnvęgis.

    jaršbraut: braut jaršar umhverfis sólu.

    jaršfirrš: sį stašur į braut tunglsins eša fylgihnattar jaršar sem fjęrstur er jöršinni; [apogee].

    jaršgas: kolvetnissambönd nešanjaršar og sem myndast hafa śr lķfręnum leifum. Žaš liggur jafnan efst ķ olķugildrum eša gasgildrum.

    jaršhiti: jaršhiti sem berst til yfirboršs jaršar meš rennandi vatni eša vatnsgufu.

    jaršhitastigull: sjį hitastigul.

    jaršhnik: jaršskorpuhreyfingar. Sjį höggun.

    jaršlagahalli: lįrétt jaršlag hefur 0ŗ halla en lóšrétt jaršlag 90ŗ halla. Halli jaršlags er įvallt męldur hornrétt į strik žess.

    jaršnįnd: sį stašur į braut tunglsins eša fylgihnattar jaršar sem fjęrstur er jöršinni; [perigee].

    jaršolķa: er blanda af żmsum fljótandi en rokgjörnum kolvetnissamböndum.

    jaršrakasvęši: nęr frį yfirborši jaršlaga og nišur aš grunnvatnsborši.

    jaršskjįlfti: snöggar hreyfingar sem vart veršur į yfirborši jaršar.

    jaršsil: hęgfara hreyfing lausra jaršlaga undan halla.

    jaršskorpa: er efsti hluti berghvolfsins, (stinnhvolfsins lithosferunnar) og skiptist ķ meginlandsskorpu og śthafsskorpu.

    jaršskriš: eša jaršsil veršur žegar laus jaršlög skrķša undan brekku einkum vegna frostverkana.

    jaršvegseyšing: eyšing jaršvegs vegna uppblįsturs og vatnagangs.

    jaršvegur: sį hluti lausra jaršlaga sem jurtir geta vaxiš ķ. jįrnmyndanir: eru żmist brśnjįrnsteinn og mżrarauši (lķmonķš, jįrnoxķš FeOOH eša Fe 2 O 3 * H 2 O). Brśn-jįrnsteinnninn myndast viš mikiš sśrefni en hematķt eša jįrnglans (F 2 O 3 ) myndašist žegar sśrefni ķ andrśmslofti var mun minna en žaš er nś.

    jaspis: nęr myndlaust afbrigši kvarssteinda, mörg litarafbrigši.

    jśra: mištķmabil mišlķfsaldar. Nafniš er dregiš af Jśrafjöllum.

    jöklabśskapur: viš jįkvęšan jöklabśskap stękka jöklar og eru fyrningar (męldar ķ rśmmetrum vatns) žį meiri en leysingin sem į sér staš.

    jökulį: į meš leysingavatni jökla.

    jökulberg: setberg śr jökulurš.

    jökulfarg: farg vegna žunga jökuls į land.

    jökulhlaup: flóš vegna eldgosa undir jökli eša śr jökul-stķflušum vötnum.

    jökulker: lķtiš stöšuvatn eša tjörn ķ dęld eftir einstakt ķsflikki sem varš višskila viš jökulinn og sat eftir žegar hann hopaši.

    jökullón: eru ķ jökulstķflušum žverdölum og viš jökul-sporša (sjį ennfremur sporšlón).

    jökulmenjar: jökulberg eša önnur ummerki sem vitna um tilvist jökuls.

    jökulrįkir: rįkir ķ klöpp eftir botnurš jökuls.

    jökulrönd: sjį uršarrönd.

    jökulskeiš: į ķsöld hafa skipst į jökulskeiš og hlżskeiš ķsaldar.

    jökultunguvatn: sjį sporšlón.

    jökulurš: urš sem skrišjökull ber fram (sjį botnurš, jašarurš og uršarrendur).

    k

    kaldavermsl: lindarvatn meš sama hitastigi allt įriš.

    Kaledónķufellingin: myndun fellingafjalla į ordóvisķum og silśr fyrir um 400 - 500 milljónum įra žegar setlög į botni Japetushafs kżttust saman viš aš baltneska259 meginlandsskjöldurinn og meginlandsskjöld Noršur-Amerķku rak saman.

    kalķfeldspat: kalķnrķkur feldspat, ortóklas.

    kalkspat: sjį kalsķt.

    kalksteinn: [limestone] setberg sem inniheldur meira en 50% af kalsķti (CaCO 3 ). Kalkstienn er algengur erlendis en finnst ekki hér žótt sprungufyllingar śr kalsķti séu sagšar vera kalksteinn.

    kalsedón: (agat, ónix) nęr myndlaus [amorf] afbrigši af kvarssteind. Einnig nefndur glerhallur eša draugasteinn.

    kalsķt: algeng holufylling ķ ķslensku bergi, CaCO3 , harka = 3; stundum kallaš kalkspat.

    kalsķnfeldspat: Ca-rķkur feldspat ķ plagķóklashópnum.

    kaólķn, kaólķnķt: Kķnaleir eša postulķnsleir notašur til postulķns- og pappķrsgeršar. Finnst hér į landi viš gufuhveri į jaršhitasvęšum.

    karbónöt: flokkur steinda. Kalsķt, CaCO 3 , er algengt kalk-steini og einnig algeng holufylling ķ ķslensku bergi. Aragónķt hefur sömu efnasamsetningu en óstöšugra en kalsķt. Dólómķt-steindin, CaMg(CO 3 ) 2 , inniheldur magnesķn eins og sést į formślunni; oft notaš um setbergstegundir sem innihalda meira en 95% af kalsķti eša dolómķti.

    karst: nišurföll yfir kalkhellum; nafniš er dregiš af kalkrķku landsvęši meš žessu nafni ķ Slóvenķu.

    ker: sprengigķgur meš lįgum gķgrima og žar sem nęr ein-göngu koma upp gosgufur. Oft er og stöšuvatn ķ slķkum gķgum. Dęmi: Gręnavatn ķ Krķsuvķk; [maar, explosion crater].

    ketilsteinn: kalk sem fellur śt śr kalkrķku vatni viš sušu.

    kķsilgśr: lešja smįsęrra kķsilžörunga sem fellur į botn stöšuvatna.

    kķsilhrśšur: frauškendur kķsill eša ópall sem myndar śtfell-ingar viš hveri.

    kķsilsżra: H4 SiO4 .

    klepragķgur: gķgur sem hlašast upp śr seigfljótandi kviku-slettum; [spatter cone].

    kleyfni: eiginleikar steinda til aš klofna eftir kleyfnisflötum sem rįšast af kristalbyggingu žeirra.

    kléberg: sjį talk.

    kokkólķtar: Smįsęar plötur śr kalki u.ž.b. 2 - 10 µm ķ žver-mįl. Plöturnar verša til ķ frumu kokkólķtunga [cocco-lithophore] sem eru frumbjarga svifžörungar og mynda žęr kślulaga brynju um frumuna, u.ž.b. 10 til 30 µm ķ žvermįl. Kokkólķtar eru ašal uppistašan ķ töflukrķt.

    kol: kolašar leifar plantna aš mestu frį kolatķmabilinu. Lin-kol [bituminous kol] eru dökkbrśn eša svör meš meira en 14% af rokgjörnum efnum og 80% kolefnis-innihald. Žau brenna meš gulleitum loga og reyk. Orkuinnihald er 14 - 16 MJ kg -1 . Harškol [anthracit-kol] erusvört meš mįlmgljįa og eru einu kolin sem flokka mį sem myndbreytt berg. Ķ žeim er ašeins um 8% af rokgjörnum efnum og allt aš 95% kolefnisinni- hald. Žau brenna meš blįum reyklausum loga. Orkuinnihald 15 MJ kg -1 .

    kolagas: gas sem pressast śr kolalögum viš mikinn žrżsting. kolatķmabil: nęstseinasta tķmabil fornlķfsaldar (360-286 milljón įr).

    kolsżrulaug: sjį ölkelda.

    krķt (skrifkrķt): kalksteinn śr smįsęjum kalkskeljum dvergsvifs sem er smįgeršasti hluti dżra- og plöntusvifs; [nannoplankton].

    krķtartķmabil: sķšasta tķmabil mišlķfsaldar (144 - 66 milljónir įra).

    krókskeljalög: sjį Tjörneslög.

    kulvķsar skeljar: skeljar sem lifa ķ hlżjum sjó.

    kvars: steindir meš efnasamsetningunni SiO2.

    kvarsķt: er lķtiš eitt myndbreyttur mjög haršur sandsteinn. Žaš er aš mestu śr kvarskornum en einstök sankorn verša ekki greind meš berum augum.

    kvarter: seinasta tķmabil nżlķfsaldar sem viš lifum į. kvika, bergkvika: blanda af heitu bergi og gosgufum; [magma].

    kvikuhlaup: veršur žegar kvika śr kvikužró žrengir sér inn ķ sprungur sprungusveims įn žess aš nį yfirborši.

    kvikustrókar: myndast einkum ķ upphafi blandgosa žegar kvikan žeytist tugi og jafnvel hundruš metra ķ loft upp eins og ķ Kröflugosinu ķ september 1977.

    kvikuvessar: vökvar sem streyma śr kviku undir miklum žrżstingi.

    kvikužró: holrśm, fyllt kviku, ķ jaršskorpunni undir virkum megineldstöšvum.


    Heimasķša Sigrķšar Frišriksdóttur
    Höfundur Sigrķšur Frišriksdóttir, sisi@ismennt.is
    Jaršfręšideild, Flensborgarskólinn ķ Hafnarfirši

    sķšast uppfęrt įgśst 1999

    URL: http://www.flensborg.is