gabbró: basískt djúpberg.
gaddjökull: þar sem hitastig er ávallt neðan frostmarks.
gangur, berggangur: berg sem hefur storknað í aðfærsluæð eldstöðvar eða fyllt upp í sprungu.
gangberg: berg sem storknað hefur sem gangur, silla, bergæð eða grunnstæður bergeitill.
gáruskel: sjá Tjörneslög.
geislasteinar: sá flokkur zeólíta sem flokkast undir geisla-zeólíta.
geislungar: heiti frumdýra af ættbálkinum radiolaria með stoðgrind úr kísilnálum og geislótta skinfætur. Kísilgrindin er u.þ.b. 2 · 10 -4 m í þvermál (200 µm).
gervigígur: gígur sem verður til við gufusprengingu þegar hraun rennur yfir votlendi.
geysirít: hverahrúður, kísilhrúður.
gifs: ljósleit og fremur mjúk steind (CaSO 4 . 2 H 2 O). Algengasta brennisteinssteindin og kemur oft fyrir með steinsalti (halíti) og anhýdríti í gufunarseti eða myndar þykk lög með mikla útbreiðslu og er að finna innan um berg frá Perm og Trías; [gypsum].
gígfylling: sjá bergstandur.
gjall: frauðkennd, basísk eða ísúr gjóska sem verður til í kvikustrókavirkni þegar kvikuslettur þeytast upp úr gígnum og storkna áður en þær lenda. Gjallið verður oft rauðleit við að jarn í því oxast úr Fe +2 í Fe +3 .
gjallgígur: gígur úr gjalli t.d. Búðaklettur; [scoria cone].
gjall- og klepragígur: gígur myndaður í blandgosi.
gjóska: kvikuslettur af öllum stærðum sem þeytast upp úr gígnum og eru ýmist hálf- eða fullstorknaðar áður en þær falla til jarðar; [tephra].
gjóskuberg: setberg, molaberg, myndað úr gjósku, [pyro-clastic rock]. Einkum er um að ræða öskuberg [tuff], ösku og vikurberg [lappili tuff] og flikruberg [welded tuff, ignimbrit].
gjóskudreif: sjá gjóskugeiri.
gjóskugeiri: myndast á jörðu þar sem vindborin aska fellur til jarðar. Hann er þykkastur næst eldstöðinni en þynnist er fjær dregur.
gjóskuhlaup: glóandi gjóska sem æðir niður hlíðar eldfjalla sem eldský, [pyroclastic flow]; flikruberg myndast oft í gjóskuhlaupum. Sjá eldský og gjóskuberg.
glerbrotaberg: samsafn samlímdra agna úr muldu gler-hrúðri sem myndast við eldgos í vatni. Glerið um-myndast í móberg; [hyaloclastite].
glerhallur: lábarinn kalsedón. Sjá kalsedón.
gneis: er rákótt berg, myndað við mikla og víðtæka mynd-breytingu (svæðismyndbreytingu) í fellingafjöllum við mikinn hita og þrýsting. Í því skiptast á þunn lög eða öllu heldur bönd eða linsur af jafnkorna aflöngum berglinsum. Venjulega er gneis auðugt af feldspötum og kvarsi en þó er ekki hægt að skilgreina gneis sam-kvæmt ákveðinni steindasamsetningu.
gosaska: fíngerðustu agnir gjósku og sem eru minni en 1 mm í þvermál.
gosberg: myndast í eldgosum þegar kvika storknar, venju-lega notað um fínkorna, dílótt eða glerkennt gosberg sem verður til í gosvirkni á eða nálægt yfirborði jarðar; .[volcanic rock]. Sjá ennfremur storkuberg.
gosgufur: lofttegundir sem losna úr kvikunni við eldgos.
goshverir: eru bæði á lág- og háhitasvæðum þar sem grunn-vatnsstaða er há.
gosrásarfylling: sjá bergstandur.
grafít: mjúk (H = 1½) svört og gljáandi steind úr hreinu kol-efni. Byggingin er blaðskipt þar sem C-frumeindirnar mynda sex frumeinda (hexagónal) hringi með afar sterkum tengjum. Á milli blaðanna eru veik efnatengi sem gera það að verkum að steindin er mjúk og leiðir vel straum. Grafít finnst í bergi sem orðið hefur fyrir mikilli myndbreytingu. Heitið er dregið af grísku sögninni graphein „ að skrifa".
grágrýti: ungt basalt, oft notað um basalthraun mynduð eru á hlýskeiðum ísaldar (3,1-0,07 milljón ára). Lítið ummyndað basalt.
grágrýtismyndun: áður notað um bergmyndanir frá upp-hafi ísaldar fyrir 3,1 milljónum ára til loka síðasta segulskeiðs.fyrir um 0,7 milljónum ára.
grannberg: berg sem liggur að annarri bergmyndun t.d. innskoti.
grandi: mjó landræma úr möl og sandi, milli lands og eyjar eða tveggja eyja. Grandi fer yfirleitt í kaf á flóði. [tombolo].
granít: súr stórkornótt djúpbergstegund.
granófýr: súrt djúpberg.
grávakki: er úr kvarsbrotum, feldspötum og annarri berg-mylsnu ásamt talsverðum leir; [greywacke]. Talinn myndaður af gruggstraumum á hafsbotni.
grettistak: stór björg á víðavangi sem jöklar hafa borið með sér og skilið eftir; [erratic].
grjótskriða: brot af öllum stærðum sem molna úr klettum í fjallshlíð; [talus; colluvium].
gropa: smáhola í föstu efni.
gropið berg: er með miklu holrými sem vatn getur runnið um ef tengsl eru milli gropanna.
grugg: fínustu agnir mylsnu sem svífa í vatninu og setjast aðeins til á löngum tíma.
gruggstraumar: gruggstraumur, eðjustraumur, sem skríður með botni hlaðinn uppþyrluðu seti og verst mjög hratt niður landgrunnshlíð. [turbidity current]. Sjá enn-fremur um grávakka.
grunnsjávarset: þekur landgrunn og landgrunnshlíðar. Það þekur um 16% af hafsbotni en að magni til er það um 99% af öllu sjávarseti.
grunnstingull: ísmyndun í botni ár eða lækjar.
grunnsævi: er yfir landgrunnssvæðum meginlanda.
grunnvatn: fyllir allar sprungur og glufur í berglögum neðan grunnvatnsborðs.
grunnvatnsflötur: yfirborð grunnvatns í jarðlögunum.
grunnvatnsflæði: rennsli grunnvatns neðanjarðar.
gufuhver: myndast á háhitasvæðum þar sem grunnvatn er nokkuð neðan yfirborðs. Gufan er oft yfirhituð þ.e. yfir 100°C og kemur upp með nokkrum þrýstingi; [fumarole].
gufunarset: eru flest tilkomin vegna uppgufuanr sjávar en þá falla borate og natrínkarbónat steinir út á botninum. Dæmi um gufunarset er t.d. gifs, anhydrít og steinsalt (halít): [evaporite].
háhitasvæði: teljast þau jarðhitasvæði sem hafa hitastig yfir 200°C á 1 km dýpi.
hallamýrar: hallandi mýrar í hlíðum, einkum á blágrýtis-svæðunum.
halli jarðlags: er sagður til þeirrar áttar sem vatn rennur í.
handuggar: [Sarcopterygii] undirflokkur beinfiska sem komu fram á árdevon. Af handuggum þekkjast tveir ættbálkar: Rhipidistia sem landdýr eru talin hafa þróast af og Actinistia eða Coelacanthiformes, (skúfuggar).
hangandi dalur: sjá hengidalur
Harzfellingin: sjá varistíska fellingahreyfingin.
helluhraun: [paoehoe]; hraun með sléttu yfirborði og oft með hraunreipum.
hematít: járnglans, járnoxíð, Fe2 O3 .
hengidalur: Jökulsorfinn þverdalur sem er grynnri en aðal-dalurinn. Mynni þverdala og hvilfta eru því „hang-andi" uppi i hlíðinni þegar jökla leysir.
hitabrigðaveðrun: verður einkum þar sem mikill munur er á hitastigi dags og nætur og bergið er viðkvæmt fyrir slíkum sveiflum.
hitastigull: segir til um hversu hitastig í jörðu vex á dýptar-einingu.
hjarn: snjór sem hefur umkristallast og er millistig milli snævar og íss; [firn].
hjarnmörk: falla saman við snælínu á jöklum.
hlutbráðnun: er það kallað þegar berg bráðnar að hluta. Þá bráðnar sá hluti sem hefur lægsta bræðslumarkið og skilur sig frá kristöllunum sem eftir verða. Þetta er einkum talið gerast í lághraðalaginu.
hlýskeið: eru hlý tímabil milli jökulskeiða ísaldar.
hnullungur: er mjög grófkorna set þar sem kornin eru stærri en 256 mm.
hnúkaþeyr: hlýr og þurr vindur sem blæs af fjöllum. Varmi sem losnar er raki þéttist í vatnsdropa vindmegin veldur hitaaukningu loftsins þegar það fellur niður hlíðar hlémegin; [föhn].
hnútur: hraðaeining, 1 sjómíla/klst. = 1.852 m/klst.
hnyðlingur: brot úr framandbergi t.d. í gígrás. Brotin eru umlukin gosberginu. Sjá framandsteinn; [xenolith].
holklaki: ísnálar sem myndast undir yfirborði lausra jarðlaga. Valda oft hreyfingum í lausu jarðlögunum.
holufyllingar: teljast þær steindir sem fallið hafa út úr vatni eða gufu í sprungum og öðrum holrúmum neðanjarðar eða á yfirborði jarðar; einnig nefndar síðsteindir.
hornfels: er hörð þung bergtegund með feldspatkristöllum. Granatkristallar eru dreifðir um bergmassann.
hornító: sjá hraundrýli.
hólósen: nútími, hófst fyrir 10.000 árum.
hraundrýli: myndast oft á þekju hrauna við uppstreymisop þar sem lofttegundir einkum vetni, H2 , streyma upp, brenna, og rífa með sér hraunslettur; [hornító].
hraungúll: verður til þegar seigfljótandi rýólítkvika brýst uppá yfirborðið og hrúgast upp yfir gosrásinni og myndar þannig tvö til þrjú hundruð metra há keilulaga fjöll. Berg hraungúlanna er oftast mjög straumflögótt og springur auðveldlega við frostveðrun og flagnar því mjög. Líklega hafa íslensku hraungúlarnir flestir myndast við gos undir jökli. [lava dome].
hraunkúlur: myndast þegar kvikuflygsur þeytast hátt í loft upp og snúast þær jafnframt um sjálfar sig og fá þannig kúlulaga lögun.
hraunstöpull: myndast oft í súrum og jafnvel ísúrum eld-stöðvum þegar kvikan er svo seig að hún myndar seigan tappa sem stíflar gígrásina. Kvikan nær þó að mjakast ofurlítið upp, vegna þrýstings neðanfrá, þannig að efri hluti tappans ýtist að hluta upp úr gígnum og ber yfir gígbarmana.
hrauntröð: myndast oft við gjall- og klepragíga eftir að allt hraun umhverfis gíginn er storknað nema hraunlænan sem enn rennur um sinn farveg. Farvegurinn tæmist svo eftir gosið og kallast hrauntröð.
hringrif: hringlaga rif úr kóröllum; [atoll].
hrunskjálfti: jarðskjálfti sem verður við hrun bergskriða hleypur fram eða þegar þök hella falla niður.
húmus: fínkorna efni myndað við rotnun jurta og dýraleifa. Liturinn getur ýmist verið ljósbrúnt, svartur og allt þar á milli. Efnainnihaldið er hér um bil 60% kolefni, 6% nitur auk minni hluta af fosfór og brennisteini.
hvalbak: jökulrispuð klöpp; [roches moutonnées].
hveraloft: ýmsar lofttegundir í hveravatni.
hver: heit vatnsuppspretta með heitu rennandi vatni eða gufu.
hverfjall: víður og hlíðbrattur gjóskugígur sem myndast við gufusprengingar þegar vatn flæðir inn í gíginn eða grunnvatn kemst að basaltkvikunni í gígrásinni. Dæmi: Hverfjall í Mývatnssveit; [ash ring, ash cone].
hvilft: jökulskál í fjallshlíð; [cirque]. Þar sem hvilftar mæt-ast myndast hvilftarhryggur [arête] og að lokum skarð [col]. Horn myndast þar sem þrír hryggir mætast.
hvilftarjökull: jökull sem grafið hefur skál í fjallshlíð og liggur þar.
hyaloclastite: [erlent fræðiorð]. Sjá glerbrotaberg.
hylur: djúpur staður eða hola í vatnsfalli.
höggun: jarðhnik, jarðskorpuhreyfingar og ummerki þeirra [tectonics].
innræn öfl: öfl sem eiga sér upptök í iðrum jarðar.
innskot: storkuberg sem myndast hefur við að kvika storknar í jarðskorpunni undir yfirborði hennar.
ísaltur: ferskvatn balndað söltum sjó.
ísaskil: jökulís skríður frá ísaskilum í jökli (sbr. vatnaskil í landslagi).
ísóstasí: jarðskorpuhreyfingar vegna flotjafnvægis hennar.
ísúrt storkuberg: storkuberg úr ísúrri kviku t.d. díorít.
jaðarhjalli: hjalli sem myndast í jaðarrásum fram með jöklum.
jaðarrás: árfarvegur sem jökulá grefur í kverkinni milli skriðjökuls og fjallshlíðar.
jaðarurð: verður til þegar hrun úr fjallshlíð fellur á jaðar skriðjökuls.
jafnvægishreyfingar jarðskorpu: verða þegar jarðskorpan leitar flotjafnvægis.
jarðbraut: braut jarðar umhverfis sólu.
jarðfirrð: sá staður á braut tunglsins eða fylgihnattar jarðar sem fjærstur er jörðinni; [apogee].
jarðgas: kolvetnissambönd neðanjarðar og sem myndast hafa úr lífrænum leifum. Það liggur jafnan efst í olíugildrum eða gasgildrum.
jarðhiti: jarðhiti sem berst til yfirborðs jarðar með rennandi vatni eða vatnsgufu.
jarðhitastigull: sjá hitastigul.
jarðhnik: jarðskorpuhreyfingar. Sjá höggun.
jarðlagahalli: lárétt jarðlag hefur 0º halla en lóðrétt jarðlag 90º halla. Halli jarðlags er ávallt mældur hornrétt á strik þess.
jarðnánd: sá staður á braut tunglsins eða fylgihnattar jarðar sem fjærstur er jörðinni; [perigee].
jarðolía: er blanda af ýmsum fljótandi en rokgjörnum kolvetnissamböndum.
jarðrakasvæði: nær frá yfirborði jarðlaga og niður að grunnvatnsborði.
jarðskjálfti: snöggar hreyfingar sem vart verður á yfirborði jarðar.
jarðsil: hægfara hreyfing lausra jarðlaga undan halla.
jarðskorpa: er efsti hluti berghvolfsins, (stinnhvolfsins lithosferunnar) og skiptist í meginlandsskorpu og úthafsskorpu.
jarðskrið: eða jarðsil verður þegar laus jarðlög skríða undan brekku einkum vegna frostverkana.
jarðvegseyðing: eyðing jarðvegs vegna uppblásturs og vatnagangs.
jarðvegur: sá hluti lausra jarðlaga sem jurtir geta vaxið í. járnmyndanir: eru ýmist brúnjárnsteinn og mýrarauði (límoníð, járnoxíð FeOOH eða Fe 2 O 3 * H 2 O). Brún-járnsteinnninn myndast við mikið súrefni en hematít eða járnglans (F 2 O 3 ) myndaðist þegar súrefni í andrúmslofti var mun minna en það er nú.
jaspis: nær myndlaust afbrigði kvarssteinda, mörg litarafbrigði.
júra: miðtímabil miðlífsaldar. Nafnið er dregið af Júrafjöllum.
jöklabúskapur: við jákvæðan jöklabúskap stækka jöklar og eru fyrningar (mældar í rúmmetrum vatns) þá meiri en leysingin sem á sér stað.
jökulá: á með leysingavatni jökla.
jökulberg: setberg úr jökulurð.
jökulfarg: farg vegna þunga jökuls á land.
jökulhlaup: flóð vegna eldgosa undir jökli eða úr jökul-stífluðum vötnum.
jökulker: lítið stöðuvatn eða tjörn í dæld eftir einstakt ísflikki sem varð viðskila við jökulinn og sat eftir þegar hann hopaði.
jökullón: eru í jökulstífluðum þverdölum og við jökul-sporða (sjá ennfremur sporðlón).
jökulmenjar: jökulberg eða önnur ummerki sem vitna um tilvist jökuls.
jökulrákir: rákir í klöpp eftir botnurð jökuls.
jökulrönd: sjá urðarrönd.
jökulskeið: á ísöld hafa skipst á jökulskeið og hlýskeið ísaldar.
jökultunguvatn: sjá sporðlón.
jökulurð: urð sem skriðjökull ber fram (sjá botnurð, jaðarurð og urðarrendur).
kaldavermsl: lindarvatn með sama hitastigi allt árið.
Kaledóníufellingin: myndun fellingafjalla á ordóvisíum og silúr fyrir um 400 - 500 milljónum ára þegar setlög á botni Japetushafs kýttust saman við að baltneska259 meginlandsskjöldurinn og meginlandsskjöld Norður-Ameríku rak saman.
kalífeldspat: kalínríkur feldspat, ortóklas.
kalkspat: sjá kalsít.
kalksteinn: [limestone] setberg sem inniheldur meira en 50% af kalsíti (CaCO 3 ). Kalkstienn er algengur erlendis en finnst ekki hér þótt sprungufyllingar úr kalsíti séu sagðar vera kalksteinn.
kalsedón: (agat, ónix) nær myndlaus [amorf] afbrigði af kvarssteind. Einnig nefndur glerhallur eða draugasteinn.
kalsít: algeng holufylling í íslensku bergi, CaCO3 , harka = 3; stundum kallað kalkspat.
kalsínfeldspat: Ca-ríkur feldspat í plagíóklashópnum.
kaólín, kaólínít: Kínaleir eða postulínsleir notaður til postulíns- og pappírsgerðar. Finnst hér á landi við gufuhveri á jarðhitasvæðum.
karbónöt: flokkur steinda. Kalsít, CaCO 3 , er algengt kalk-steini og einnig algeng holufylling í íslensku bergi. Aragónít hefur sömu efnasamsetningu en óstöðugra en kalsít. Dólómít-steindin, CaMg(CO 3 ) 2 , inniheldur magnesín eins og sést á formúlunni; oft notað um setbergstegundir sem innihalda meira en 95% af kalsíti eða dolómíti.
karst: niðurföll yfir kalkhellum; nafnið er dregið af kalkríku landsvæði með þessu nafni í Slóveníu.
ker: sprengigígur með lágum gígrima og þar sem nær ein-göngu koma upp gosgufur. Oft er og stöðuvatn í slíkum gígum. Dæmi: Grænavatn í Krísuvík; [maar, explosion crater].
ketilsteinn: kalk sem fellur út úr kalkríku vatni við suðu.
kísilgúr: leðja smásærra kísilþörunga sem fellur á botn stöðuvatna.
kísilhrúður: frauðkendur kísill eða ópall sem myndar útfell-ingar við hveri.
kísilsýra: H4 SiO4 .
klepragígur: gígur sem hlaðast upp úr seigfljótandi kviku-slettum; [spatter cone].
kleyfni: eiginleikar steinda til að klofna eftir kleyfnisflötum sem ráðast af kristalbyggingu þeirra.
kléberg: sjá talk.
kokkólítar: Smásæar plötur úr kalki u.þ.b. 2 - 10 µm í þver-mál. Plöturnar verða til í frumu kokkólítunga [cocco-lithophore] sem eru frumbjarga svifþörungar og mynda þær kúlulaga brynju um frumuna, u.þ.b. 10 til 30 µm í þvermál. Kokkólítar eru aðal uppistaðan í töflukrít.
kol: kolaðar leifar plantna að mestu frá kolatímabilinu. Lin-kol [bituminous kol] eru dökkbrún eða svör með meira en 14% af rokgjörnum efnum og 80% kolefnis-innihald. Þau brenna með gulleitum loga og reyk. Orkuinnihald er 14 - 16 MJ kg -1 . Harðkol [anthracit-kol] erusvört með málmgljáa og eru einu kolin sem flokka má sem myndbreytt berg. Í þeim er aðeins um 8% af rokgjörnum efnum og allt að 95% kolefnisinni- hald. Þau brenna með bláum reyklausum loga. Orkuinnihald 15 MJ kg -1 .
kolagas: gas sem pressast úr kolalögum við mikinn þrýsting. kolatímabil: næstseinasta tímabil fornlífsaldar (360-286 milljón ár).
kolsýrulaug: sjá ölkelda.
krít (skrifkrít): kalksteinn úr smásæjum kalkskeljum dvergsvifs sem er smágerðasti hluti dýra- og plöntusvifs; [nannoplankton].
krítartímabil: síðasta tímabil miðlífsaldar (144 - 66 milljónir ára).
krókskeljalög: sjá Tjörneslög.
kulvísar skeljar: skeljar sem lifa í hlýjum sjó.
kvars: steindir með efnasamsetningunni SiO2.
kvarsít: er lítið eitt myndbreyttur mjög harður sandsteinn. Það er að mestu úr kvarskornum en einstök sankorn verða ekki greind með berum augum.
kvarter: seinasta tímabil nýlífsaldar sem við lifum á. kvika, bergkvika: blanda af heitu bergi og gosgufum; [magma].
kvikuhlaup: verður þegar kvika úr kvikuþró þrengir sér inn í sprungur sprungusveims án þess að ná yfirborði.
kvikustrókar: myndast einkum í upphafi blandgosa þegar kvikan þeytist tugi og jafnvel hundruð metra í loft upp eins og í Kröflugosinu í september 1977.
kvikuvessar: vökvar sem streyma úr kviku undir miklum þrýstingi.
kvikuþró: holrúm, fyllt kviku, í jarðskorpunni undir virkum megineldstöðvum.
síðast uppfært ágúst 1999
URL: http://www.flensborg.is