laggangur: verður til er kvika smýgur inn á milli jarðlaga og liggur með sama halla þau; silla.
lághitasvæði: jarðhitasvæði þar sem hiti er undir 150°C á 1 km dýpi.
lahar: sjá eðjustraumar.
landeyjar: sjá óshólmar.
landgrunn: stallur úr grunnsjávarseti meðfram ströndum landa; svæðið milli strandlínu og landgrunnsbrúnar.
landgrunnsbrún: brúnin þar sem landgrunn og landgrunnshlíð mætast.
landgrunnsrætur: neðsti hluti landgrunnshlíða, milli djúp-sjávarbotns og landgrunnshlíða.
landmótun: breytingar á ásýnd yfirborðs jarðar fyrir tilstilli ytri aflanna. (veðrun og rof).
landnámslag: öskulag talið komið frá gosi í Hrafntinnu-hrauni og Vatnaöldum um 900 e.Kr.
landrek: nú almennt notað um tilfærslu meginlanda vegna botnskriðs og hreyfingu jarðskorpuflekanna.
laug: venjulega notað um uppsprettur með volgu jarðhitavatni.
laus jarðlög: set sem borist hefur með vindi, vatni eða hruni og liggur laust á berggrunninum.
leir: fínkornaðasta setið með kornastærð ý < 1/256 mm.
leirhver: á háhitasvæði þar sem bergið hefur grotnað niður í leir vegna efnaveðrunar í súrri jarðgufunni; [solfatara].
leirskífur: er mjög fínkorna og lítið eitt beltað setberg myndað á hafsbotni. Losnar oft upp í skífur eða flögur; [slate].
leirsteinn: bergtegund mynduð úr samlímdum kornum úr leir og mél; [shale]
leirur: (leirborið) svæði sem vatn flýtur yfir, einkum á flóði.
lekt: eiginleiki berglaga til að leiða vatn.
lífrænt set: set úr lífrænum eða ólífrænum leifum lífvera.
limestone: sjá kalksteinn.
lind: uppspretta grunnvatns.
lindakalk: kalkútfellingar þar sem kalkríkt grunnvatn kemur upp á yfirborð í lind og CO2 rýkur úr vatninu.
lindá: vatnsfall sem fær vatn sitt úr uppsprettum.
linkol: kol sem innihalda mikið af rokgjörnum efnum og gefa frá sér mikinn reyk við bruna. Sjá kol.
líparít: súrt gosberg.
lithosfera: sjá berghvolf.
loftfirrtir gerlar: loftfælnir gerlar sem forðast óbundið súrefni, O2, en nýta það hins vegar í bundnu formi t.d. vatni H2 O.
loftsteinn: steinn utan úr himingeimnum sem fellur inn í þyngdarsvið jarðar.
lón við sjó: [lagoon] eru skilin frá sjó með malarrifi [lido].
löss: laus jarðlög úr vindbornu ryki sem vindar blésu af aurum jökulfljóta ísaldar.
maar: sjá ker.
magma: [erlent fræðiorð]. Sjá kvika.
magnetít: seguljárnsteinn, Fe 3 O 4 , (þ.e.: (Fe 2+ Fe 2 3+ )O 4 ).
magnituda: [erlent fræðiorð]. Sjá skjálftastærð.
malarás: setmyndun jökulár sem rennur í göngum undir staðnaðri eða hörfandi jökultungu, esker.
malarhjalli: fornar óseyrar sem hlaðist hafa upp við hærri sjávarstöðu en nú er.
malarkambur: kambur efst í fjöru úr möl og lábörðum hnullungum sem brimið hleður upp; einnig nefndur sjávarkambur (fjörukambur).
malarrif: (sandrif) myndast úr grunnsjávarseti við öldurót út frá eyjum eða nesjum og loka þau oft fjörðum þannig að lón myndast.
marbakki: skála setmyndun við strendur þar sem bylgju-hreyfinga er hætt að gæta.
marmari: myndbreyttur kalksteinn, fullkomlega krist-allaður. Kornastærðin er breytileg frá grófu yfir í fínt.
megineldstöð: Eldstöð yfir kvikuþró sem gosið hefur mörgum sinnum á löngum tíma; virkasti hluti eldstöðvakerfis, yfirleitt 10-15 km í þvermál; gosefnin hafa þróast og spanna mismunandi samsetningu sem nær oftast frá basalti til rhýólíts. Dæmi: Krafla.
meginlandskjarni: [craton]; hluti meginlandsskorpu sem hefur verið stöðug og án fellingahreyfinga í meira en einn milljarð ára. Meginlandskjarnar eru yfirleitt úr myndbreyttu bergi eða storkubergi sem orðið hefur til í rótum löngu eyddra fellingafjalla. Sjá ennfremur meginlandsskjöld. [central volcano].
meginlandsskjöldur: sá hluti hluti meginlandskjarna sem sýnilegur er á yfirborði. Sjá ennfremur meginlands-kjarna. méla: fíngert molaberg milli leirs og sands að grófleika; [silt]; ý 1/16 - 1/256 mm.
melarendur: aðgreining korna í hallandi ógrónum melum vegna frostverkana.
melatíglar: aðgreining korna í láréttum ógrónum melum vegna frostverkana.
Mercalli-kvarði: kvarði til að meta áhrifastig. Hann byggir á huglægu mati á afleiðingum jarðskjálfta.
metamorfose: sjá myndbreytt berg.
miðhafshryggir: rekhryggur eins og Atlantshafshryggurinn.
miðlífsöld: jarðsöguöldin sem byrjaði fyrir 245 milljónum ára og endaði fyrir um 65 milljónum ára.
míósen: næstsíðasti tími tertíer (stóð fyrir 24-5,3 milljónum ára).
misgengi: verður þar sem jarðlög haggast og fletir brotsins ganga á misvíxl á brotalínu. Sniðgengi verður ef lóðréttir misgengisfletir renna fram með hvorum öðrum. Sniðgengi geta gengið til hægri eða vinstri og heita þá hægra eða vinstra sniðgengi. Siggengi verður þegar fleki sígur niður með hlið annars fleka. Samgengi verður á hallandi misgengisflötum ef annar barmur misgengisins gengur upp og yfir hinn.
mislægi: verður þar sem eyða er í setlagalotu t.d. vegna rofs. Oft kemur fram hallamunur eldri og yngri jarðlaga þar sem um mislægi er að ræða.
móajarðvegur: þurrlendisjarðvegur að mestum hluta myndaður úr áfoki.
móberg: [palagónít]; myndast við ummyndun gjósku sem verður til við gos undir jökli í sjó. Ummyndun á gler-inu veldur ryðrauða litnum og myndun holufyllinga sem líma gjóskuna saman.
móbergshryggur: myndast í sprungugosi undir jökli eða í sjó.
móbergskeila: myndast við lítið gos úr einum gíg undir jökli eða í sjó.
móbergsmyndunin: áður notað um bergmyndun landsins frá því fyrir 700 þúsund árum til loka ísaldar.
móbergsstapi: myndast við dyngjugos undir vatni. Fyrst myndast bólstraberg í flæðigosi, síðan glerkennd gjóska í sprengigosum og að síðustu flæðir hraun út yfir eyjuna þegar gígurinn er kominn upp úr vatni.
Móhó-mörk: mörk jarðskorpunnar og möttuls en þar verður mikil hraðaaukning á jarðskjálftabylgjum. Mörkin liggja á 10 km dýpi undir úthafsskorpu en á 20 - 40 km dýpi undir meginlandsskorpu.
molaberg: setberg gert úr bergmylsnu.
mold: fíngerðasti, oft leirborinn, hluti lausra jarðlaga. Í gróðurmold eru ennfremur rotnandi leifar plantna, dýra og örvera.
mór: verður til í mýrum þar sem gerlar og gersveppir éta upp súrefni og hindra þannig rotnun plöntuleifanna.
myndbreytt berg: verður til þegar berg, storkuberg eða setberg, umkristallast við mikinn þrýsting og hátt hitastig djúpt í jörðu einkum í rótum fellingafjalla; [metamorfose: myndbreyting].
myndlausar steindir: notað um steindir sem ekki sýna kristöllun eins og t.d. ópall; [amorf].
mýri: myndast í grónu landi þar sem grunnvatnsstaða er svo há að hún fellur saman við yfirborðið.
möndluberg: storkuberg sem upphaflega hefur verið blöðrótt en blöðrurnar hafa fyllst af holufyllingum.
möttull jarðar: um 2.500 km þykkt lag milli kjarna jarðar og jarðskorpu; talinn vera úr Fe, Si, Mg, og O. (fe-sí-ma).
natrínfeldspat: Na-ríkir plagíóklasar.
neðansjávarhryggur: hryggur sem stendur upp af hafs-botni, ýmist dauður eða virkur rekhryggur.
nútími: núverandi tími jarðsögunnar. (byrjaði fyrir 10 þúsund árum).
nýlífsöld: síðasta öld jarðsögunnar (byrjaði fyrir 65 milljónum ára).
óðal megineldstöðvar: nær til þeirra jarðlaga umhverfis eldstöðina þar sem halli jarðlaga sýnir áhrif frá upphleðslu hennar.
ólígósen: þriðji tími tertíertímabilsins og sá síðasti í fyrri hluta þess tímabils, paleógen.
olíugildra: gropin jarðlög undir þéttum ógegndræpum jarðlögum þar sem olía króast inni, ýmist undir andhverfum, við saltstólpa eða við misgengi.
olíulind: vanalega borhola þar sem olíu er dælt úr olíugildrum.
ólívín: hópur Mg og Fe auðugra silíkatsteinda.
onyx: kvarsafbrigði vanalega myndlaus [amorf] en með greinilegum röndum í brotsári.
ópall: kvarssteind með vatni í kristalgrindinni. ordóvísíum: næstelsta tímabil fornlífsaldar (505-438 milljón ár).
órógenesis: fellingahreyfing; fellingafjallamyndun. (Úr grísku órós: fjall og genesis: myndun).
ortóklas: K-ríkur feldspat.
óshólmar: setmyndun við ármynni fljóta myndast einkum þar sem ekki gætir sjávarfalla og ár bera mikinn framburð til strandar.
paleósen: fyrsti tími tertíer.
pegmatít: grófkristallað granít oft í tengslum við granítinnskot.
perlusteinn, perlít: glerkennt afbrigði rýólíts (hrafntinnu), líklega myndaður við gos undir vatni.
perlusteinsgúll: myndast undir jökli eins og hraungúlar en jökulvatnið hefur ekki náð að skola glersallanum burt af þeim yngstu og eru þeir því kallaðir perlusteinsgúlar.
perm: síðasta tímabil fornlífsaldar (286-245 milljón ár). Nafnið er dregið af nafni héraðs austur undir Úral-fjöllum í Rússlandi.
phyllít: [erlent fræðiorð]. Sjá flöguberg.
plagíóklas: syrpa Na- og Ca-feldspata.
pleistósen: fyrri tími af tveimur tímum kvartertímabils. (fyrir 1,8 milljón - 10 þús. árum).
plíósen: seinasti tími tertíertímabilsins (fyrir5,3 - 1,8 milljón árum).
plötumót: sjá flekamót.
plötuskil: sjá flekaskil.
plötukenning: sjá flekakenning.
postglacial: tíminn eftir ísöld, hólósen.
pýrít: sjá brennisteinskís.
pýroxen: Ca-, Mg-, Fe-auðug silíkatsteind, algengt afbrigði er ágít.
síðast uppfært ágúst 1999
URL: http://www.flensborg.is