Žś ert į heimasķšu Sigrķšar Frišriksdóttur / heimasķša
/
  • Hugtakaskżringar ķ jaršfręši A-F
  • Hugtakaskżringar ķ jaršfręši G-K
  • Hugtakaskżringar ķ jaršfręši L-P
  • Hugtakaskżringar ķ jaršfręši R-Ö

    Hugtök sem byrja į R-Ö.

    r, s, t, u, v, ž, ę, ö,

    r

    radiolaria: sjį geislungar.

    raunaldur: fęst meš tķmamęlingu t.d. 14 C eša kalķn-argon-ašferšinni; ([absólśt] aldur).

    reikistjarna: plįneta, dimmur himinhnöttur sem gengur į sporbaug umhverfis sólu.

    relatķvur aldur: sjį afstęšur aldur.

    rennsli vatnsfalls: meš rennsli vatnsfalls er įtt viš visst vatnsmagn t.d. m 3 vatns sem rennur um farveginn į vissum staš į sekśndu hverri og er žaš žvķ įvallt margfeldi af žversniši farvegs og straumhraša.

    rif: sjį malarrif.

    Richter-kvarši: lógaritmķskur kvarši sem segir til um stęrš jaršskjįlfta. Sjį ennfremur skjįlftastęrš.

    rof: er brottflutningur bergmylsnu og uppleystra efna.

    rofabörš: myndast žar sem gróšuržekjan hefur rofnaš og gróšurmoldin fokiš burt. Einstaka gróšurtorfur standa eftir og žykkna įvešurs vegna mikils įfoks.

    rofmörk: žar sem rofkrafta vinda, vatnsfalla eša jökla hęttir aš gęta.

    rofslétta: marflöt lįrétt slétta jafnhį stöšuvatni eša sjįvarmįli.

    rótarfleygun: veršur žegar rętur tśtna śt ķ glufum bergs og sprengja žaš.

    rśstir: jaršvegsžśstir meš sķfrešnum kjarna ķ flįm, sķfrera.

    rżólķt: sśrt gosberg.

    s

    saltstöpull: veršur til žegar mjśk og ešlislétt saltlög žrengja sér upp ķ gegnum setlög sem yfir žeim liggja.

    samgengi: sjį misgengi.

    samhverfa: öldudalur ķ fellingu.

    samhverfuįs: įs ķ kristalkerfi sem gefur 2 eša fleiri sams konar įsżndir viš aš snśast ein hring.

    samhverfuflötur: speglun sem flytur tiltekna rśmmynd žannig aš hśn falli aftur saman viš sjįlfa sig. samkornun ķ gróšurmold: veršur ofarlega ķ jaršvegi žegar leiragnir, uppleyst sölt og żmis lķfręn śrgangsefni valda kekkjamyndun. Mikil śtskolun ķ jaršvegi hindrar kekkjamyndun.

    samsętur: atóm sama frumefnis og žvķ meš sömu sętistölu en mismunandi massa.

    sandrif: sjį malarrif.

    sandsteinn: setberg śr samanlķmdum sandi.

    sįpusteinn: sjį talk.

    segulfrįvik: eru ķ bergi innan segulskeišs žar sem fram koma segulstefnur sem eru milli žess aš teljast réttar eša öfugar [excursions].

    seguljįrnsteinn: jįrnoxķš, (Fe3O4), er algeng frumsteind ķ basalti.

    segulmund: stutt segultķmabil sem spannar 10.000 til 100.000 įr innan segulskeišs [polarity subchrons].

    segulskeiš: segultķmabil sem spannar 100.000 til 1.000.000 įr [polarity chrons].

    segulskiptabelti: eru ķ bergi milli segulskeiša žar sem fram koma segulstefnur sem eru milli žess aš teljast réttar eša öfugar [transition zones].

    segulstefna ķ bergi: veršur til žegar berg storknar og sķsegulmagnast ķ samręmi viš rķkjandi segulsviš jaršar.

    segulstefnutķmatal: byggist į syrpu rétt segulmagnašra (N) og öfugt segulmagnašra (R) jaršlaga. Helstu syrpurnar og aldur žeirra er žekktur.

    segultķmi: segultķmabil sem spannar 1.000.000 til 10.000.000 įr [polarity superchron].

    seighvolf: sjį deighvolf.

    set, setberg: berg sem myndast hefur śr samlķmdum ögnum korna (molaberg) eša viš śtfellingu efna (efnaset).

    setlagalota: setlag sem mydnast ķ einni hrinu lķkt og lag einnar įrstķšar ķ hvarfleir. Margar setlagalotur geta veriš ķ einni setlagasyrpu.

    setlagasyrpa: samfelld eša samtengd röš setlaga. Ķ hverri syrpu geta veriš margar setlagalotur.

    shale: sjį leirsteinn.

    schist: [erlent fręšiorš]. Sjį flöguberg.

    sķal: sķal, jaršskorpa meginlandanna, aušug af kķsli (Si og įli (Al).

    sideromelan: [erlent fręšiorš] svart, gręnt eša brśnt basaltgler.

    sķšjökultķmi: hófst fyrir um 18 žśsund įrum er loftslag byrjaši aš hlżna og jöklar aš hörfa.

    sķderķt: jįrnkarbónat sem er žżšingarmikiš jįrngrżti erlendis.

    sķfreri: laus jaršlög einkum ķ mżrlendi žar sem frost fer ekki śr jöršu allt įriš; [permafrost].

    sigdalur: myndast viš siggengi milli tveggja samsķša siggengja.

    siggengi: sjį misgengi.

    sigketill: sjį askja.

    silfurberg: kalkspatafbrigši [Island-spar], vanalega tęrt meš tvöfalt ljósbrot.

    silķkat: steind meš Six On -hóp.

    silla: sjį laggangur.

    silt: sjį méla.

    siltsteinn: er einkum śr mélu eša silti og ķ honum er einnig nokkuš af leir.

    sķšsteind: steind sem oršiš hefur til viš ummyndun bergs. Sjį holufyllingar; [secondary mineral].

    sķma: hin basaltķska jaršskorpa sem myndar ysta berghvolf jaršar undir śthöfunum, en liggur undir sķal-skorpu meginlanda. Einkennandi frumefni eru magnķn (Mg) og kķsill (Si).

    sķstöšukenningin: jaršfręšikenning sem gerir rįš fyrir žvķ aš sömu öfl séu alltaf aš verki viš mótun jaršar og žvķ sé nśtķšin lykill aš fortķšinni.

    sjįvarkambur: sjį malarkambur.

    sjįvarstöšubreytingar: verša bęši vegna jafnvęgishreyfinga jaršskorpunnar og hękkunar sjįvarboršs t.d. vegna brįšnunar jökla, eustatiskar breytingar į sjįvarstöšu.

    Skaftįreldar: eru eitt mesta hraungos sem oršiš hefur į jöršinni į sögulegum tķma. Žaš hófst ķ byrjun jśnķ 1783 og stóš fram ķ febrśar 1784.

    skįlögun sets: veršur žegar set sest til ķ halla einkum į sjįvarbotni eins og ķ marbökkum.

    skessuketill: hola eša ketill sem straumvatn sverfur ķ klöpp.

    skķfur: sjį flöguberg.

    skjįlftamišja: er į yfirborši jaršar beint yfir skjįlftaupptökum; [epicenter].

    skjįlftastęrš: ręšst af śtslagi į skjįlftamęli og fjarlęgt frį skjįlftamišju. Stęrš skjįlfta viš upptök hans (tįknuš meš M L = magnituda (local) ) er skilgreind į Richter-kvarša sem log 10 af męldu śtslagi žar sem tekiš er tillit til fjarlęgšar. Žessu mį lżsa meš lķkingunni: M L = log A + B žar sem A stendur fyrir śtslag og B fyrir leišréttingu vegna fjarlęgšar.

    skjįlftaupptök: eru sį stašur žar sem orka losnar fyrst žegar jaršskjįlfti veršur; [focus].

    skrišdżr: flokkur hryggdżra [Reptilia] meš misheitt blóš, hreisturkennda hśš og verpa eggjum.

    skrišjökull: jökultunga sem rennur nišur fyrir snęlķnu undan eigin žunga og er oft afrennsli stęrri meginjökulsins eša hįjökulsins.

    skśfuggar: [Actinistia eša Coelacanthiformes]. Sjį handugga.

    slate: [erlent fręšiorš]. sjį flöguberg.

    snišgengi: sjį misgengi.

    snśningsįs ķ kristal: sjį samhverfuįs.

    snęfyrningar: verša į jökli ofan snęlķnu žar sem vetrarsnjóinn leysir ekki yfir sumariš.

    snęlķna: lęgstu mörk snęfyrninga.

    solfatara: sjį leirhver.

    sólfirrš: sį stašur į braut reikistjörnu eša halastjörnu um sólina sem fjęrstur er sólu; [aphelion].

    sólnįnd: sį stašur į braut reikistjörnu eša halastjörnu um sólina sem nęstur er sólu; [perihelion].

    spendżr: flokkur hryggdżra [Mammalia] meš heitu blóši og fęša lifandi unga sem žau ala į mjólk.

    sporšlón: vatn sem veršur til viš jökulsporš žegar skrišjökull hopar.

    sprengigķgur: gķgur sem myndast viš sprengigos. sprungulind: myndast žar sem basaltgangar og bergsprungur skera berggrunninn.

    stapi: sjį móbergsstapi.

    steind: einsleitt fast ólķfręnt efni sem finnst sjįlfstętt ķ nįttśrunni, hefur įkvešna efnasamsetningu śr einu frumefni eša efnasambandi og kristallast į sérstakan hįtt sem er einkennandi fyrir steindina.

    steingervingur: steingeršar leifar lķfveru eša förum eftir hana.

    stinnhvolf: sjį berghvolf.

    storkuberg: myndaš viš stornun bergkviku, żmist į yfirborši eša sem gangar og innskot. Storkuberg er żmist śr samlķmdum ögnum einnar eša fleiri steinda eša ókristöllušum glermassa; [igneous rock].

    strandflötur: lįlendi mešfram hįlendishlķšum og myndaš er viš sjįvargang žegar sjįvarstaša var hęrri en nś.

    straumflögótt berg: myndast žegar kvika er į hreyfingu eftir aš hśn er byrjuš aš storkna. Žį myndast eins konar rennslisrįkir Rennslisrįkirnar stafa af mishröšu rennsli nżmyndašra kristalla og gleragna ķ berginu.

    strik jaršlags: skuršlķna jaršlags viš lįréttan flöt.

    striklitur: fęst žegar steind er strokiš viš hvķta matta postulķnsplötu.

    strżtužörungar: sjį stromatolķtar.

    stromatolķtar: strķtužörungar, lagskipt setmyndun af stein-geršum blįgręnžörungum.

    stušlar ķ bergi: myndast viš storknun žegar bergiš dregst saman viš aš kólna og myndar margstrenda stušla hornrétt į kólnunarflötinn.

    stęrš jaršskjįlfta: sjį skjįlftastęrš.

    stöšuvatn: er vatn sem situr ķ lęgš ķ landslagi.

    surtarbrandur: ķslenskt afbrigši brśnkola [lignķt] meš um 70% kolefnisinnihaldi finnast einkum ķ 3 til 70 milljón įra gömlum jaršlögum. Sjį brśnkol.

    sśrefnisvešrun: efnavešrun fyrir įhrif sśrefnis.

    svigšur: bogadregnir mśgar į yfirborši hrauna og skrišjökla.

    sykurberg: jįrnmengaš ljósbrśnt afbrigši silfurbergs.

    symmetrķa: samhverfa, speglun sem flytur tiltekna rśmmynd žannig aš hśn falli aftur saman viš sjįlfa sig.

    t

    talk: [Mg 3 Si 4 O 10 (OH)2 ] monoklķn steind meš hörkuna 1, litur hvķtur, grįr eša fölgręnn. Berg śr talki kallast steatķt, sįpusteinn, kléberg eša tįlgusteinn vegna įferšarinnar og hve aušvelt var aš tįlga žaš til. Muliš talk er mikiš notaš sem pśšur og smurefni żmiss konar.

    Tapes: ęttkvķslaheiti sem gįruskeljar (bįruskeljar) ķ Tjörneslögunum voru taldar til. Nś eru eru flestar žessar skeljar taldar til ęttkvķslarinnar Venerupis. Sjį ennfremur Tjörneslög.

    tectonics: sjį höggun.

    tephra: erlent fręšiorš yfir gjósku. Sjį gjósku.

    tertķer: nęstseinasta tķmabil jaršsögunnar (66-1,8 milljón įr).

    tķgulskeljalögin: sjį Tjörneslög.

    Tjörneslög: žrķskipt setlagasyrpa į samnefndu nesi milli Skjįlfandaflóa og Axarfjaršar mynduš į 5-2,5 milljón įra tķmabili. Elst eru gįruskeljalögin (Tapes nś Venerupis) žį tķgulskeljalögin (Mactra) og yngst eru krókskeljalögin (Serripes) (3,2-2,5). Gįruskeljalögin voru įšur kennd viš bįruskel en heitiš gįruskel fyrir Venerupis (įšur Tapes) hentar betur.

    trķas: fyrsta tķmabil mišlķfsaldar. (245-208 mķlljón įr).

    trošgos: eru žau gos kölluš žegar kvikan, oftast rżólķtkvika, er svo seig aš hśn hrśgast upp yfir gosopinu.

    tsunami: flóšbylgja af völdum jaršskjįlfta, eldsumbrota eša skrišufalla nesašsjįvar.

    tuff: móberg sem myndast hefur śr gosösku.

    tśndra: sjį frešmżri.

    tungl: fylgihnöttur reikistjörnu.

    u

    ummyndaš berg: veršur til žegar efnavešrun og śtskolun į sér staš auk myndunar leirsteinda ķ smįsęjum holrżmi milli steinda ķ berginu; [alteration: ummndun].

    uniformatarianism: sjį sķstöšukenning.

    uppblįstur: jaršvegseyšing vegna vindrofs.

    upphafsöld: fyrsta öld jaršsögunnar og fellur hśn saman viš upphafsaldabiliš archean.

    uršarrani: sjį uršarrönd.

    uršarrönd: myndast į og ķ skrišjökli śr hlišarurš og botnurš tveggja skrišjökla sem sameinast. (Einnig kallašir jökulrendur).

    śtfellingar: verša til žegar efni (jónir) sem eru ķ upplausn ķ grunn eša jaršhitavatni falla śt og mynda steindir.

    śtfiri: landręma sem sjór fellur af viš śtfall.

    śthafsbotn: hafsbotn nešan landgrunnshlķša.

    śthafsrennur: sjį djśpįl.

    śtręn öfl: eru žau öfl ķ vatnshvolfinu og gufuhvolfinu sem hafa įhrif į jaršskorpuna. Aflvaki žeirra flestra er sólarorkan.

    v

    varistķska fellingahreyfingin: varš til į kolatķmabilinu žegar Gondvanaland (Noršur-Afrķka) rak aš Noršur-Amerķku og Evrópu žannig aš Tethyshafiš lokašist aš vestanveršu. Viš žaš kżttust saman fellingar sem myndušu Appalachianfjöll ķ Noršur-Amerķku og Mįritanķsku fjöll ķ Afrķku. Sömuleišis myndušust264 fjöll į Ķberķuskaga (Pżreneaskaganum), Bretagneskaga, Belgķu og ķ Harz ķ Žżsklandi.

    vatnaset: set sem sest til ķ stöšuvötnum.

    vatnaskil: mörkin žar sem vatnasviš vatnsfalla mętast.

    vatnasviš: er žaš svęši sem vatn rennur af til tiltekins vatnsfalls.

    vatnsfall: rennandi vatn į landi, einkum įr og fljót.

    vatnshver: hverir meš 70 - 100°C heitu vatni.

    vešrun: grotnun bergs į stašnum.

    vetrarbraut: žaš stjörnukerfi sem sólin įsamt jöršinni og hinum reikistjörnunum er ķ.

    vikrar: kallast miklar vikurbreišur į landi.

    vikur: agnir gjósku sem eru stęrri en 1 mm ķ žvermįl.

    vindrof: flutningur bergmylsnu meš vindi.

    vindsvörfun: veršur žegar sandbylur gnaušar į jaršlögum.

    vķxlgengi: sjį misgengi ® snišgengi.

    vķxllögun: žegar setlög leggjast sitt į hvaš eins og gerist ķ įrseti og vindbornu seti.

    volcano: sjį eldstöš.

    votlendisjaršvegur: mżrar og flóar.

    völuberg: setberg śr įrmöl eša lįbarinni möl; [conglero-mat].

    yngra Dryas: kuldakast fyrir um 11 žśsund įrum. Sjį Dryas.

    ž

    žeytigos: verša žegar eldstöš gżs nęr eingöngu gosgufum og gjósku sem žeytast upp śr gķgnum.

    žķšjökull: utan heimskautasvęšanna er hitastig ķss ķ flestum jöklum viš bręšslumark. Slķkir jöklar kallast žķšjöklar.

    žóleiķt: er algengasta bergtegund Ķslands. Ferskt žóleiķt er dökkgrįtt og dökknar enn meir viš ummyndun og oftast blöšrótt. Plagķóklasar, ólivķn og pyroxen mynda oft dķla ķ grunnmassanum sem er žéttur ķ sér og fķn- til dulkornóttur. Žóleiķtkvika rennur oftast frį bland-gosum į sprungum og myndar apalhraun. Skafįreldahruniš er dęmigert žóleiķthraun.

    žrķbrotar: aldauša flokkur [tribolita] lišdżra, skyldur krabbadżrum.

    žrķflötungar: vindsorfnir steinar į melum. Fletir myndast einkum vegna hreyfinga į steininum viš frostverkun ķ jaršvegi; [ventifact].

    žśfur: mishęšir į grónu landi sem myndast viš frostverkanir.

    žurrlendisjaršvegur: laus jaršlög eins og skrišur sandar og móajaršvegur.

    žursaberg: setberg śr ónśinni bergmylsnu.

    žversprungubelti: sjį žversprunga og žverbrotabelti.

    žverbrotabelti: žversprunga eša žversprungubelti sem gengur žvert į śthafshryggi og meš skįstķgum „lekum" misgengjum (žvergengjum) į milli hryggjaįsanna.

    žvergengi: sį hluti žversprungu eša žverbrotabeltis sem liggur į milli hryggjastykkja og er žvķ meš virku snišgengi; [transform fault].

    žversprunga: sprunga sem śthafshryggir hlišrast um t.d. Charlie-Gibbs žversprungan; [fracture zone]; sjį žverbrotabelti.

    ę

    ęstęšur: varir ęvinlega.

    ö

    ölkelda: laug žar sem koldżoxķš (CO2) kemur upp meš grunnvatninu. Koldżoxķšiš er lķklega komiš frį kólnandi kvikuinnskotum eša myndaš viš afgösun į möttulefni.

    öskjukeila: askja sem yngra eldfjall situr ķ; [Somma volcano]

    öskugeiri: sjį gjóskugeiri.

    öskulagatķmatal: byggist į aš aldur žekkts öskulags sé kunnur. Žaš sem undir liggur er eldra en öskulagiš. Myndanir yfir öskulaginu eru yngri. (afstęš aldurs-įkvöršun).


    Heimasķša Sigrķšar Frišriksdóttur
    Höfundur Sigrķšur Frišriksdóttir, sisi@ismennt.is
    Jaršfręšideild, Flensborgarskólinn ķ Hafnarfirši

    sķšast uppfęrt įgśst 1999

    URL: http://www.flensborg.is