radiolaria: sjá geislungar.
raunaldur: fæst með tímamælingu t.d. 14 C eða kalín-argon-aðferðinni; ([absólút] aldur).
reikistjarna: pláneta, dimmur himinhnöttur sem gengur á sporbaug umhverfis sólu.
relatívur aldur: sjá afstæður aldur.
rennsli vatnsfalls: með rennsli vatnsfalls er átt við visst vatnsmagn t.d. m 3 vatns sem rennur um farveginn á vissum stað á sekúndu hverri og er það því ávallt margfeldi af þversniði farvegs og straumhraða.
rif: sjá malarrif.
Richter-kvarði: lógaritmískur kvarði sem segir til um stærð jarðskjálfta. Sjá ennfremur skjálftastærð.
rof: er brottflutningur bergmylsnu og uppleystra efna.
rofabörð: myndast þar sem gróðurþekjan hefur rofnað og gróðurmoldin fokið burt. Einstaka gróðurtorfur standa eftir og þykkna áveðurs vegna mikils áfoks.
rofmörk: þar sem rofkrafta vinda, vatnsfalla eða jökla hættir að gæta.
rofslétta: marflöt lárétt slétta jafnhá stöðuvatni eða sjávarmáli.
rótarfleygun: verður þegar rætur tútna út í glufum bergs og sprengja það.
rústir: jarðvegsþústir með sífreðnum kjarna í flám, sífrera.
rýólít: súrt gosberg.
saltstöpull: verður til þegar mjúk og eðlislétt saltlög þrengja sér upp í gegnum setlög sem yfir þeim liggja.
samgengi: sjá misgengi.
samhverfa: öldudalur í fellingu.
samhverfuás: ás í kristalkerfi sem gefur 2 eða fleiri sams konar ásýndir við að snúast ein hring.
samhverfuflötur: speglun sem flytur tiltekna rúmmynd þannig að hún falli aftur saman við sjálfa sig. samkornun í gróðurmold: verður ofarlega í jarðvegi þegar leiragnir, uppleyst sölt og ýmis lífræn úrgangsefni valda kekkjamyndun. Mikil útskolun í jarðvegi hindrar kekkjamyndun.
samsætur: atóm sama frumefnis og því með sömu sætistölu en mismunandi massa.
sandrif: sjá malarrif.
sandsteinn: setberg úr samanlímdum sandi.
sápusteinn: sjá talk.
segulfrávik: eru í bergi innan segulskeiðs þar sem fram koma segulstefnur sem eru milli þess að teljast réttar eða öfugar [excursions].
seguljárnsteinn: járnoxíð, (Fe3O4), er algeng frumsteind í basalti.
segulmund: stutt segultímabil sem spannar 10.000 til 100.000 ár innan segulskeiðs [polarity subchrons].
segulskeið: segultímabil sem spannar 100.000 til 1.000.000 ár [polarity chrons].
segulskiptabelti: eru í bergi milli segulskeiða þar sem fram koma segulstefnur sem eru milli þess að teljast réttar eða öfugar [transition zones].
segulstefna í bergi: verður til þegar berg storknar og sísegulmagnast í samræmi við ríkjandi segulsvið jarðar.
segulstefnutímatal: byggist á syrpu rétt segulmagnaðra (N) og öfugt segulmagnaðra (R) jarðlaga. Helstu syrpurnar og aldur þeirra er þekktur.
segultími: segultímabil sem spannar 1.000.000 til 10.000.000 ár [polarity superchron].
seighvolf: sjá deighvolf.
set, setberg: berg sem myndast hefur úr samlímdum ögnum korna (molaberg) eða við útfellingu efna (efnaset).
setlagalota: setlag sem mydnast í einni hrinu líkt og lag einnar árstíðar í hvarfleir. Margar setlagalotur geta verið í einni setlagasyrpu.
setlagasyrpa: samfelld eða samtengd röð setlaga. Í hverri syrpu geta verið margar setlagalotur.
shale: sjá leirsteinn.
schist: [erlent fræðiorð]. Sjá flöguberg.
síal: síal, jarðskorpa meginlandanna, auðug af kísli (Si og áli (Al).
sideromelan: [erlent fræðiorð] svart, grænt eða brúnt basaltgler.
síðjökultími: hófst fyrir um 18 þúsund árum er loftslag byrjaði að hlýna og jöklar að hörfa.
síderít: járnkarbónat sem er þýðingarmikið járngrýti erlendis.
sífreri: laus jarðlög einkum í mýrlendi þar sem frost fer ekki úr jörðu allt árið; [permafrost].
sigdalur: myndast við siggengi milli tveggja samsíða siggengja.
siggengi: sjá misgengi.
sigketill: sjá askja.
silfurberg: kalkspatafbrigði [Island-spar], vanalega tært með tvöfalt ljósbrot.
silíkat: steind með Six On -hóp.
silla: sjá laggangur.
silt: sjá méla.
siltsteinn: er einkum úr mélu eða silti og í honum er einnig nokkuð af leir.
síðsteind: steind sem orðið hefur til við ummyndun bergs. Sjá holufyllingar; [secondary mineral].
síma: hin basaltíska jarðskorpa sem myndar ysta berghvolf jarðar undir úthöfunum, en liggur undir síal-skorpu meginlanda. Einkennandi frumefni eru magnín (Mg) og kísill (Si).
sístöðukenningin: jarðfræðikenning sem gerir ráð fyrir því að sömu öfl séu alltaf að verki við mótun jarðar og því sé nútíðin lykill að fortíðinni.
sjávarkambur: sjá malarkambur.
sjávarstöðubreytingar: verða bæði vegna jafnvægishreyfinga jarðskorpunnar og hækkunar sjávarborðs t.d. vegna bráðnunar jökla, eustatiskar breytingar á sjávarstöðu.
Skaftáreldar: eru eitt mesta hraungos sem orðið hefur á jörðinni á sögulegum tíma. Það hófst í byrjun júní 1783 og stóð fram í febrúar 1784.
skálögun sets: verður þegar set sest til í halla einkum á sjávarbotni eins og í marbökkum.
skessuketill: hola eða ketill sem straumvatn sverfur í klöpp.
skífur: sjá flöguberg.
skjálftamiðja: er á yfirborði jarðar beint yfir skjálftaupptökum; [epicenter].
skjálftastærð: ræðst af útslagi á skjálftamæli og fjarlægt frá skjálftamiðju. Stærð skjálfta við upptök hans (táknuð með M L = magnituda (local) ) er skilgreind á Richter-kvarða sem log 10 af mældu útslagi þar sem tekið er tillit til fjarlægðar. Þessu má lýsa með líkingunni: M L = log A + B þar sem A stendur fyrir útslag og B fyrir leiðréttingu vegna fjarlægðar.
skjálftaupptök: eru sá staður þar sem orka losnar fyrst þegar jarðskjálfti verður; [focus].
skriðdýr: flokkur hryggdýra [Reptilia] með misheitt blóð, hreisturkennda húð og verpa eggjum.
skriðjökull: jökultunga sem rennur niður fyrir snælínu undan eigin þunga og er oft afrennsli stærri meginjökulsins eða hájökulsins.
skúfuggar: [Actinistia eða Coelacanthiformes]. Sjá handugga.
slate: [erlent fræðiorð]. sjá flöguberg.
sniðgengi: sjá misgengi.
snúningsás í kristal: sjá samhverfuás.
snæfyrningar: verða á jökli ofan snælínu þar sem vetrarsnjóinn leysir ekki yfir sumarið.
snælína: lægstu mörk snæfyrninga.
solfatara: sjá leirhver.
sólfirrð: sá staður á braut reikistjörnu eða halastjörnu um sólina sem fjærstur er sólu; [aphelion].
sólnánd: sá staður á braut reikistjörnu eða halastjörnu um sólina sem næstur er sólu; [perihelion].
spendýr: flokkur hryggdýra [Mammalia] með heitu blóði og fæða lifandi unga sem þau ala á mjólk.
sporðlón: vatn sem verður til við jökulsporð þegar skriðjökull hopar.
sprengigígur: gígur sem myndast við sprengigos. sprungulind: myndast þar sem basaltgangar og bergsprungur skera berggrunninn.
stapi: sjá móbergsstapi.
steind: einsleitt fast ólífrænt efni sem finnst sjálfstætt í náttúrunni, hefur ákveðna efnasamsetningu úr einu frumefni eða efnasambandi og kristallast á sérstakan hátt sem er einkennandi fyrir steindina.
steingervingur: steingerðar leifar lífveru eða förum eftir hana.
stinnhvolf: sjá berghvolf.
storkuberg: myndað við stornun bergkviku, ýmist á yfirborði eða sem gangar og innskot. Storkuberg er ýmist úr samlímdum ögnum einnar eða fleiri steinda eða ókristölluðum glermassa; [igneous rock].
strandflötur: lálendi meðfram hálendishlíðum og myndað er við sjávargang þegar sjávarstaða var hærri en nú.
straumflögótt berg: myndast þegar kvika er á hreyfingu eftir að hún er byrjuð að storkna. Þá myndast eins konar rennslisrákir Rennslisrákirnar stafa af mishröðu rennsli nýmyndaðra kristalla og gleragna í berginu.
strik jarðlags: skurðlína jarðlags við láréttan flöt.
striklitur: fæst þegar steind er strokið við hvíta matta postulínsplötu.
strýtuþörungar: sjá stromatolítar.
stromatolítar: strítuþörungar, lagskipt setmyndun af stein-gerðum blágrænþörungum.
stuðlar í bergi: myndast við storknun þegar bergið dregst saman við að kólna og myndar margstrenda stuðla hornrétt á kólnunarflötinn.
stærð jarðskjálfta: sjá skjálftastærð.
stöðuvatn: er vatn sem situr í lægð í landslagi.
surtarbrandur: íslenskt afbrigði brúnkola [lignít] með um 70% kolefnisinnihaldi finnast einkum í 3 til 70 milljón ára gömlum jarðlögum. Sjá brúnkol.
súrefnisveðrun: efnaveðrun fyrir áhrif súrefnis.
svigður: bogadregnir múgar á yfirborði hrauna og skriðjökla.
sykurberg: járnmengað ljósbrúnt afbrigði silfurbergs.
symmetría: samhverfa, speglun sem flytur tiltekna rúmmynd þannig að hún falli aftur saman við sjálfa sig.
talk: [Mg 3 Si 4 O 10 (OH)2 ] monoklín steind með hörkuna 1, litur hvítur, grár eða fölgrænn. Berg úr talki kallast steatít, sápusteinn, kléberg eða tálgusteinn vegna áferðarinnar og hve auðvelt var að tálga það til. Mulið talk er mikið notað sem púður og smurefni ýmiss konar.
Tapes: ættkvíslaheiti sem gáruskeljar (báruskeljar) í Tjörneslögunum voru taldar til. Nú eru eru flestar þessar skeljar taldar til ættkvíslarinnar Venerupis. Sjá ennfremur Tjörneslög.
tectonics: sjá höggun.
tephra: erlent fræðiorð yfir gjósku. Sjá gjósku.
tertíer: næstseinasta tímabil jarðsögunnar (66-1,8 milljón ár).
tígulskeljalögin: sjá Tjörneslög.
Tjörneslög: þrískipt setlagasyrpa á samnefndu nesi milli Skjálfandaflóa og Axarfjarðar mynduð á 5-2,5 milljón ára tímabili. Elst eru gáruskeljalögin (Tapes nú Venerupis) þá tígulskeljalögin (Mactra) og yngst eru krókskeljalögin (Serripes) (3,2-2,5). Gáruskeljalögin voru áður kennd við báruskel en heitið gáruskel fyrir Venerupis (áður Tapes) hentar betur.
trías: fyrsta tímabil miðlífsaldar. (245-208 mílljón ár).
troðgos: eru þau gos kölluð þegar kvikan, oftast rýólítkvika, er svo seig að hún hrúgast upp yfir gosopinu.
tsunami: flóðbylgja af völdum jarðskjálfta, eldsumbrota eða skriðufalla nesaðsjávar.
tuff: móberg sem myndast hefur úr gosösku.
túndra: sjá freðmýri.
tungl: fylgihnöttur reikistjörnu.
ummyndað berg: verður til þegar efnaveðrun og útskolun á sér stað auk myndunar leirsteinda í smásæjum holrými milli steinda í berginu; [alteration: ummndun].
uniformatarianism: sjá sístöðukenning.
uppblástur: jarðvegseyðing vegna vindrofs.
upphafsöld: fyrsta öld jarðsögunnar og fellur hún saman við upphafsaldabilið archean.
urðarrani: sjá urðarrönd.
urðarrönd: myndast á og í skriðjökli úr hliðarurð og botnurð tveggja skriðjökla sem sameinast. (Einnig kallaðir jökulrendur).
útfellingar: verða til þegar efni (jónir) sem eru í upplausn í grunn eða jarðhitavatni falla út og mynda steindir.
útfiri: landræma sem sjór fellur af við útfall.
úthafsbotn: hafsbotn neðan landgrunnshlíða.
úthafsrennur: sjá djúpál.
útræn öfl: eru þau öfl í vatnshvolfinu og gufuhvolfinu sem hafa áhrif á jarðskorpuna. Aflvaki þeirra flestra er sólarorkan.
varistíska fellingahreyfingin: varð til á kolatímabilinu þegar Gondvanaland (Norður-Afríka) rak að Norður-Ameríku og Evrópu þannig að Tethyshafið lokaðist að vestanverðu. Við það kýttust saman fellingar sem mynduðu Appalachianfjöll í Norður-Ameríku og Máritanísku fjöll í Afríku. Sömuleiðis mynduðust264 fjöll á Íberíuskaga (Pýreneaskaganum), Bretagneskaga, Belgíu og í Harz í Þýsklandi.
vatnaset: set sem sest til í stöðuvötnum.
vatnaskil: mörkin þar sem vatnasvið vatnsfalla mætast.
vatnasvið: er það svæði sem vatn rennur af til tiltekins vatnsfalls.
vatnsfall: rennandi vatn á landi, einkum ár og fljót.
vatnshver: hverir með 70 - 100°C heitu vatni.
veðrun: grotnun bergs á staðnum.
vetrarbraut: það stjörnukerfi sem sólin ásamt jörðinni og hinum reikistjörnunum er í.
vikrar: kallast miklar vikurbreiður á landi.
vikur: agnir gjósku sem eru stærri en 1 mm í þvermál.
vindrof: flutningur bergmylsnu með vindi.
vindsvörfun: verður þegar sandbylur gnauðar á jarðlögum.
víxlgengi: sjá misgengi ® sniðgengi.
víxllögun: þegar setlög leggjast sitt á hvað eins og gerist í árseti og vindbornu seti.
volcano: sjá eldstöð.
votlendisjarðvegur: mýrar og flóar.
völuberg: setberg úr ármöl eða lábarinni möl; [conglero-mat].
yngra Dryas: kuldakast fyrir um 11 þúsund árum. Sjá Dryas.
þeytigos: verða þegar eldstöð gýs nær eingöngu gosgufum og gjósku sem þeytast upp úr gígnum.
þíðjökull: utan heimskautasvæðanna er hitastig íss í flestum jöklum við bræðslumark. Slíkir jöklar kallast þíðjöklar.
þóleiít: er algengasta bergtegund Íslands. Ferskt þóleiít er dökkgrátt og dökknar enn meir við ummyndun og oftast blöðrótt. Plagíóklasar, ólivín og pyroxen mynda oft díla í grunnmassanum sem er þéttur í sér og fín- til dulkornóttur. Þóleiítkvika rennur oftast frá bland-gosum á sprungum og myndar apalhraun. Skafáreldahruniš er dæmigert þóleiíthraun.
þríbrotar: aldauða flokkur [tribolita] liðdýra, skyldur krabbadýrum.
þríflötungar: vindsorfnir steinar á melum. Fletir myndast einkum vegna hreyfinga á steininum við frostverkun í jarðvegi; [ventifact].
þúfur: mishæðir á grónu landi sem myndast við frostverkanir.
þurrlendisjarðvegur: laus jarðlög eins og skriður sandar og móajarðvegur.
þursaberg: setberg úr ónúinni bergmylsnu.
þversprungubelti: sjá þversprunga og þverbrotabelti.
þverbrotabelti: þversprunga eða þversprungubelti sem gengur þvert á úthafshryggi og með skástígum „lekum" misgengjum (þvergengjum) á milli hryggjaásanna.
þvergengi: sá hluti þversprungu eða þverbrotabeltis sem liggur á milli hryggjastykkja og er því með virku sniðgengi; [transform fault].
þversprunga: sprunga sem úthafshryggir hliðrast um t.d. Charlie-Gibbs þversprungan; [fracture zone]; sjá þverbrotabelti.
æstæður: varir ævinlega.
ölkelda: laug þar sem koldýoxíð (CO2) kemur upp með grunnvatninu. Koldýoxíðið er líklega komið frá kólnandi kvikuinnskotum eða myndað við afgösun á möttulefni.
öskjukeila: askja sem yngra eldfjall situr í; [Somma volcano]
öskugeiri: sjá gjóskugeiri.
öskulagatímatal: byggist á að aldur þekkts öskulags sé kunnur. Það sem undir liggur er eldra en öskulagið. Myndanir yfir öskulaginu eru yngri. (afstæð aldurs-ákvörðun).
síðast uppfært ágúst 1999
URL: http://www.flensborg.is