|
Saga bútasaums í Ameríku
Fyrstu teppin voru úr heilu efni en mjög mikið quilteruð. Einnig
var mikið um quilteruð föt, svo sem jakka, vesti o.fl. Mynztrin voru þá gjarnan
hjörtu, kransar úr blöðum og blómum, fjaðrir og önnur hefðbundin mynztur.
Teppin þóttu hin mesta lúxusvara, enda mikil handavinna lögð í þau. Til gamans má geta þess að í gömlum gögnum má sjá að ofin teppi
hafa verið verðlögð á 10 shillinga, ofin rúmábreiða á 15 ½ shilling en quilteruð teppi á
52 shillinga. Á seinni hluta 17. aldar koma síðan applikeruðu teppin. Þau voru
saumuð úr efnum innfluttum frá Indlandi, t.d. silki, hör og fínni ull, heill
bakgrunnur með útklipptum blómum og fígúrum úr mynztruðum chintzefnum,
kappmelluð á grunninn. Aðeins þeir efnuðustu gátu eignast slík teppi. Höfundur Robinsons Crusoe, Daniel Defoe, fordæmdi þennan dýra
innflutning og taldi þetta ástríðu fyrir tízkustraumum. Þegar móðir Georgs
Washington lézt, arfleiddi hún hann að bláu og hvítu quilteruðu teppi og
taldi það á meðal sinna dýrmætustu hluta. Þrælar voru notaðir til að tína og hreinsa baðmullina og var hún
síðan lituð með jurtalitum. 1772 tekur til starfa fyrsta verksmiðjan sem prentar mynztur á
baðmullarefni og stuttu seinna byrja þeir að rúlla mynztrunum á efnin. En
1790 opnar fyrsta baðmullarefnaverksmiðja í Bandaríkjunum á Road Island og
1793 er baðmullarhreinsivélin fundin upp. Í Suðurríkjunum voru handlagnar svertingjakonur (þrælar) mjög
dýrmætar, þær voru látnar vinna við að quiltera teppi og svo gjarnan lánaðar
til annarra til sömu starfa. Eftir 1800 blómstrar teppa- og quiltsaumur í Bandaríkjunum og Quilting
Bees, nokkurs konar saumaklúbbar, spretta upp alls staðar. Konurnar sniðu
og saumuðu teppin og síðan voru þau sett á gólframma og aðrar komu og
hjápuðust að við að quiltera teppin. Voru þá rædd dægurmálin, gefnar
uppskriftir, hvernig mætti ná úr fitublettum og margt, margt fleira. 1840–1860 var mikið saumað af applikeruðum teppum sem voru
kölluð Albums. Nú voru ekki lengur klipptar út myndir úr mynztruðum
efnum, heldur notuð einlit og mynztruð efni, applikeruð á einlita fleti og
var þá sitt hvert mynstrið í reitunum á teppinu. Og voru svertingjakonurnar
mikið notaðar í þetta. Upp úr þessu var farið að búta efnin niður og sauma síðan saman
aftur. Sömu mynztrin gegnu á milli fylkja, en hlutu sitt hvert nafnið. T.d.: Ræna
Pétur til að borga Páli eða Appelsínulauf Layfette. Layfette
greifi sat til borðs og við hlið hans sat lítil stúlka sem var að vandræðast
með appelsínu. Tók hann þá appelsínuna, skrældi og tók í lauf. Þar kom nafn á
teppi. Þegar borgarastyrjöldin í Bandaríkjunum geysaði fóru mörg teppi
forgörðum en eitt og eitt hefur þó varðveist. Náttúrulitirnir hafa haldist í
gegnum árin, en 1850 er farið að lita með gervilitum. Fyrst vildu þeir
breytast eftir nokkurn tíma, en smám saman batnar litunin og árið 1856 eru
framleiddir 1,5 miljón yardar af mynztruðum baðmullarefnum í Cranston
Printwork, með bættum litum og prentun. Saumavélin er fundin upp af Elías Howe, árið 1846 og er orðin
algeng í kringum 1870. Sum teppi frá 1850–1860 eru vélsaumuð og sýnir hvað
konur eru fljótar að tileinka sér tæknina. Eftir Borgarastyrjöldina, seinni
hluta 18. aldar, er mjög erfitt fyrir landnemana að fá efni til að sauma úr.
Þeir fóru á skröltandi vögnum yfir slétturnar í leit að byggilegu svæði og
máttu þá ekkert vera með sem ekki var bráðnauðsynlegt, svo sem húsgögn og
stáss úr stofum, en quiltteppin voru öll með og saumavélar, ef konurnar áttu
þær. Konurnar áttu mjög erfitt með að ná í efni í ný teppi. En bréf
að heiman var vel þegið og var þá gjarnan stungið bút af mynztruðu
bómullarefni með í bréfið. Og eftir erfiði við að rækta jörðina og byggja
upp, var sezt við olíulampann á kvöldin og saumuð falleg teppi úr bútunum.
Mæðurnar kenndu dætrum sínum handverkið og byrjuðu þær mjög ungar að sauma
teppi sem áttu að vera heimanmundur þeirra þegar þær giftu sig. Upp úr 1860 kemur til vinsælasta mynztur okkar daga, Log
Cabin, eða bjálkakofamynztur. Átti það að tákna bjálkana í bjálkakofunum
og innst er eldurinn og ljósið. Teppi frá þessum tíma eru sum hrein listaverk
og hafa geymst til okkar daga. Járnbrautirnar voru lagðar í gegnum slétturnar og í kringum
járnbrautarstöðvarnar mynduðust smáþorp. Og með því fyrsta sem fékkst í
verzlununum voru bómullarefni. 1879 voru seldar 600.000 saumavélar í Bandaríkjunum. Helmingur
af teppum eftir 1860 voru vélsaumuð. Langt var á mili staða og þegar haldnar
voru samkomur og sýningar, ferðaðist fólkið oft í allt að 10 daga með alla
fjölskylduna. Skipst var á mynztrum, uppskriftum o.fl., ásamt því að skemmta
sér. 1880 er Crazy Quilt vinsælast í borgunum. Þá var allt
japanskt talið fínast, og fínu Victoríufrúrnar vildu teppin í stíl við allt
annað og meira til skrauts en nytja. 1890 eru quiltteppin orðin ódýr, en
ullarábreiður dýrari. Sears, Roebuck og Co. var fyrsta fyrirtækið þar
sem hægt var að panta allt viðvíkjandi bútasaumi. En í Wards Catalog,
í kringum 1890, eru efni í quiltteppi
á $1.60, en ullarábreiður á $ 2.25 - $ 8.0. Amishfólkið kemur frá Sviss, en þar var stofnaður
sértrúarflokkur á 15. öld. Fer það síðan til Þýskalands og fylgir Jacob Aman,
1693, með öðrum Þjóðverjum til Ameríku og setjast að í Pennsylvaníu. Ekki
gerðu þau mörg teppi fyrr en um 1880. Notuðu þau fáa liti og aðallega einlit
efni. Upp úr aldamótum koma ný mynztur og í september 1928 byrjar tímaritið Star
að birta quiltmynztur og gerir það síðan í hverri viku í 34 ár. Á
kreppuárunum dróst teppasaumur saman, af því að konur höfðu ekki efni á að
kaupa efni í teppi. Árið 1933 var haldin keppni í teppagerð hjá Sears Roebuck og
Co., til að efla quiltsaum, og bárust 25.000 teppi. En þegar seinni heimsstyrjöldin skall á og Bandaríkjamenn fóru í
stríðið 1941, fóru konur út á vinnumarkaðinn og höfðu þá ekki tíma til að
vinna í höndum sem fyrr. Í 25 ár var quiltsaumurinn í lægð, en dó ekki alveg út. Hann
lifnaði aftur við upp úr 1960 og hefur dafnað síðan og aldrei verið eins
vinsæll og nú. Tekið saman í október 1990. Margrét Árnadóttir |
