Þorsteinn Hjartarson
HEIMSPEKI Í GRUNNSKÓLA
Birtist í Nýjum menntamálum 3. tbl. 10. árg. 1992
Það var Matthew Lipman, prófessor í heimspeki við Montclair State College í New Jersey, sem ruddi brautina fyrir heimspeki með börnum. Árið 1969 veitti hann því athygli að börn hans, sem þá voru tíu og ellefu ára gömul, fengu enga tilsögn í rökfræði. Hann var að sama skapi óánægður með rökleikni háskólastúdenta sem hann kenndi og fannst ofbeldið sem fylgdi stútentaóeirðum 68-kynslóðarinnar óskynsamlegt. Þetta m.a. varð kveikjan að fyrstu skáldsögu hans, Harry Stottlemeier´s Discovery (Uppgötvun Ara) , sem er skrifuð fyrir 11 - 13 ára gömul börn. Í bókinni er hugsunarreglum rökfræðinnar komið haganlega fyrir í frásögn af sögupersónum sem eru á sama aldri og lesendur.
Fyrst í stað mætti brautryðjendastarf Lipmans litlum skilningi. Til dæmis sýndu bókaútgefendur þessu nýmæli takmarkaðan áhuga. En þó kom að því að bókaútgefendur og aðrir sáu að Lipman var á réttri leið. Árið 1979 fékk hann sérstaka viðurkenningu fyrir námsefni sitt í New Jersey og hlaut það löggildingu í öllum skólum fylkisins. Námsefni Lipmans miðar allt að því að efla dómgreind nemenda, rökvísi þeirra og skapandi hugsun.
Það er heimspekileg samræða í anda Sókratesar sem er uppistaðan í sögum Lipmans... Eftir því sem nemendur þjálfast í heimspekilegum samræðum fer smám saman að myndast með þeim sjálfstætt samræðufélag. Sjálfstæði samræðufélagsins felst ekki í því að nemendur masi stjórnlaust um hvað sem er, heldur næst það aðeins með því að nemendur læri að hlusta hver á annan, að þeir vegi og meti þann málstað er upp kemur og að þeir lagi eigin málflutning að því (Hreinn Pálsson, Ný menntamál . 1. tbl. 4 árg. 1986, bls.14).
Það var því ekki að ástæðulausu að þáttur sem BBC lét gera um Lipman í þáttaröðinni Transformers hlaut heitið Socrates for Six Year Olds.
Í dag er heimspeki með börnum stunduð í u.þ.b. fimm þúsund skólum í Bandaríkjunum. Þrátt fyrir það fer fjarri að námsefnið sé notað í hverjum skóla þar í landi. Það hefur þó borist víða og verið þýtt og staðfært í mörgum löndum. Sem dæmi má nefna Chile, Spán, Mexico, Brasilíu, Portúgal, Argentínu, Austurríki, Ástralíu, Danmörku, England, Frakkland, Kóreu, Holland, Nígeríu, Þýskaland, Kanada, Svíþjóð, Taiwan og Ísland. Hér á landi hefur Hreinn Pálsson, heimspekingur, riðið á vaðið með stofnun heimspekiskóla fyrir börn og þýtt námsefni Lipmans. Nú er hægt að fá Uppgötvun Ara hjá Námsgagnastofnum ásamt kennsluleiðbeiningum. Hreinn hefur einnig þjálfað nokkra starfandi kennara í heimspeki með börnum á endurmenntunarnámskeiðum Kennaraháskóla Íslands. Það er athyglisvert hversu vinsæll heimspekiskólinn er orðinn og spurning hvort ekki sé ástæða til þess að allir grunnskólanemendur fái nasasjón af heimspeki í framtíðinni. Ýmislegt styður þá skoðun. Rannsóknir í Bandaríkjunum og víðar hafa t.a.m. sýnt að börn sem stunda heimspeki með vel þjálfuðum kennurum standa sig betur í öðrum námsgreinum. (Sharp, A.M.; Reed, R. Studies in Philosophy for Children - Harry Stottlemeier´s Discovery. Introduction XVI).
Á árunum 1973-1988 hafa fleiri heimspekirit fyrir börn á öllum aldri komið út eftir Lipman. Elfie er skrifuð fyrir fimm til sjö ára börn, Kio and Gus fyrir 8 - 10 ára, Pixie (Ása sem til er í íslenskri þýðingu) fyrir 9 - 11 ára, Lisa er fyrir 13 - 15 ára, Suki fyrir 15 - 16 ára og Mark fyrir 16 - 17 ára.
Lipman kom til Ísland í júní sl. og hélt tvo fyrirlestra í Háskóla Íslands. Hinn fyrri fjallaði um siðfræðikennslu á grunn- og framhaldsskólastigi og sá síðari um uppbyggingu dómgreindarinnar. Fyrirlestrarnir voru vel sóttir og sýnir það aukinn áhuga á almennri heimspekiiðkun hér á landi.
Heimspeki í Brautarholtsskóla
Ég hefi gert tilraun til þess að stunda heimspeki með nemendum 5. - 7. bekkjar í Brautarholtsskóla á Skeiðum um tveggja ára skeið. Þessi tilraun hefur m.a. opnað augu mín fyrir því að nemendur hafa frjórra ímyndunarafl en framganga þeirra í öðrum kennslustundum bendir til og sannfært mig um að börn eru oft vanmetin, skynsemi þeirra er meiri en margur fullorðinn ætlar. Það vekur einnig athygli mína að börnin geta hugsað um flókin viðfangsefni og svo virðist sem þau geri sér grein fyrir að hugsanir og hugmyndir eru raunverulegar á sinn hátt ekki síður en efnisheimurinn. Hins vegar er hætt við að þau bæli niður hugsanir sínar vegna neikvæðra viðbragða fullorðinna við óþægilegum spurningum (sem ýmist stafar af skilnings-, áhuga- eða getuleysi). Það getur orðið til þess að trú þeirra á mikilvægi eigin hugarheims minnkar eða glatast og dregur jafnvel úr þroska þeirra.
Ekki eru nema örfá ár síðan farið var að stunda heimspeki með börnum hér á landi. Þessi viðleitni hefur óneitanlega verið fremur ómarkviss, eins og gefur að skilja, og alfarið komin undir frumkvæði einstakra grunnskólakennara sem hafa sýnt efninu áhuga.
Heimspeki og foreldrastarf
Kennari sem stundar heimspeki með nemendum sínum getur átt von á því að einhverjir foreldrar geri athugasemdir og líti e.t.v. svo á að heimspekin sé til þess eins fallin að kenna börnum þeirra að gera einfalda hluti flókna. Því þarf að kynna heimspekina vel fyrir foreldrum, til dæmis á sérstökum kynningarfundum. Eins er eðlilegt að foreldrar geri kröfu til þess að kennlan sé árangursrík. Sá sem stundar heimspeki með börnum verður að hafa kennslu- og uppeldisfræðileg rök á takteinum. Hann verður að geta sýnt hvaða gildi heimspekin hefur þegar gagnrýnt er að kennslustundir séu notaðar í samræður í stað þess "að kenna börnunum eitthvað". Foreldrum má ekki vera framandi og óljóst hvað börnin aðhafast í skólanum.
Í heimspekisamræðu með börnum getur ýmis álitamál borið á góma, s.s. trúarbrögð og stjórnmál, sem sumir telja vera utan verksviðs skólanna. Þeir hinir sömu óttast að foreldrar lendi í andstöðu við skólann og samskiptin einkennist þá fremur af tortryggni en samvinnu. Í tímaritinu Educational Leadership svarar Lipman slíkri gagnrýni ágætlega:
Það er rétt hjá þeim að benda á að hlutverk skólamanna er ekki það að sá sínum persónulegum skoðunum í huga nemenda. Slíkt er hrein og klár innræting. Ef kennarar taka hins vegar aldrei afstöðu til neins þá býður það þeirri hættu heim að óafvitandi innræti þeir nemendum sínum algert skeytingarleysi. Það verður að brýna nemendur til að beita skynsemi, sameiginlega þurfa þeir að grafast fyrir um siðferðileg efni og þannig öðlast þeir beina reynslu af þeim fjölbreytilegu sjónarhornum sem má beita á þessi mál. Þegar börn starfa í samræðufélagi, sem einkennist af yfirvegun og umburðarlyndi, aukast líkindi þess að þau sjálf verði yfirveguð og umburðarlynd (Eductional Leadership 46, (1) bls. 34 -37 í september 1988. Ljósrit í þýðingu Hreins Pálssonar).
Varla vilja starfandi kennarar innræta nemendum sínum algert skeytingarleysi. Ég held að allir geti verið sammála um það að brýnt sé að nemendur læri að hugsa gagnrýnið. Tæpast er heldur ofsagt að nútímasamfélag í stöðugri þróun þarfnist:
€ fólks sem hefur áhuga á rökum og forsendum skoðana,
€ fólks sem leitar sífellt að nýjum rökum fyrir skoðunum sínum og hugmyndum og er tilbúið að endurskoða þær,
€ fólks sem hefur löngun og kunnáttu til að rannsaka hlutina (sbr. Páll Skúlason,Pælingar 1987, bls.66-69).
Auk kennslu í undirstöðugreinum, s.s. lestri, reikningi og skrift, ætti stefna grunnskólans fyrst og fremst að vera sú að gera nemendur sjálfstæðari og hæfari til að takast á við margvísleg viðfangsefni. Ef það á að takast, þarf þá ekki að vinna markvisst að því að rækta með nemendum gagnrýnið viðhorf til veruleikans?
Margt í aðalnámsskrá grunnskóla styður þá skoðun að æskilegt sé að stunda heimspeki með börnum. Þar er til dæmis vikið að lýðræðishugtakinu, kristilegu siðgæði o.fl.:
€ Starfshættir grunnskóla skulu mótast af gildum lýðræðislegs samstarfs, kristilegs siðgæðis og umburðarlyndis (bls 8).
€ Grunnskólinn á, í samvinnu við heimilin, að búa nemendur undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun (bls. 11).
€ Grunnskólinn skal stuðla að menntun hvers og eins. Veita skal nemendum tækifæri til að afla sér þekkingar og leikni og temja sér vinnubrögð sem stuðli að stöðugri viðleitni til menntunar og þroska. Jafnframt skal leggja grundvöll að sjálfstæðri hugsun nemenda og þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra (bls. 12).
Ef lýðræði á ekki að vera innantómt slagorð þurfa kennarar að gera sér glögga grein fyrir merkingu þess og leita leiða sem örva lýðræðislega hugsun nemenda. Hvað ræktar lýðræðislega hugsun frekar en heilbrigð skoðanaskipti? Hér á hin gagnrýna sókratíska samræðuaðferð vel við. Í samræðunni mótast m.a. sameiginlegur vilji nemendahópsins. Ef rétt er að staðið ætti heimspeki með börnum að geta auðveldað okkur að ná þessum háleitu markmiðum aðalnámsskrárinnar. Það er athyglisvert að lönd eins Portúgal, Spánn, Chile og ríki í Austur-Evrópu hafa leitað í smiðju Lipmans til að að rækta með skólafólki lýðræðislega og gagnrýna hugsun. Í þessum löndum er þörfin vissulega mikil, en ekki er síður mikilvægt að hlúa að lýðræðinu þar sem það stendur traustari fótum og stuðla að því að börnin okkar verði skapandi, gagnrýnir og ábyrgir þjóðfélagsþegnar.
Hvað með kristilegt siðgæði? Eru predikanir ennþá hentug aðferð fyrir kennara sem reynir að fá nemendur sína til að breyta rétt? Grein Vilhjálms Árnasonar, "Siðfræðin og mannlífið", sem birtist í tímaritinu Hugur árið 1988, styður varla þá skoðun. Þar kemur Vilhjálmur m.a. inn á hvernig grunnmenntun barna skuli háttað:
Mér sýnist að samræðusiðfræðin hafi það fram yfir siðfræði sem sett er fram í einræðuformi - og gildir þá einu hvort hún er af ætt reglusiðfræði eða þroskasiðfræði - að hún tengist betur lífinu eins og við lifum því. Og sannarlega er kominn tími til að tengja. Ein leið til þess væri til dæmis að draga ályktanir útfrá því sem sagt hefur verið hér að framan um siðfræðilega menntun eða uppeldi. Í þessu viðfangi vil ég aðeins nefna tvennt sérstaklega. Í fyrsta lagi að það ætti að vera sjálfsagður hluti af almennri grunnmenntun að venja börn á að ræða saman um samskiptamál sín þegar þau koma upp og leiða þau réttlátlega til lykta. Það þyrfti líka, bæði í skólum og á heimilum, að æfa börnin í að tjá sig um líðan sína og tilfinningar. Slík rökleg og tilfinningaleg tjáskipti eru ákjósanleg leið til þess að örva siðgæðisþroska nemenda og þjálfun í að leysa raunveruleg lífsverkefni. Með þessu móti kynnast börnin ekki siðferðinu bara í formi boða og banna heldur lærist þeim að meta þau raunverulegu verðmæti sem að baki búa (Hugur, bls. 76).
Eru íslenskir grunnskólakennarar færir um að starfa í anda þeirrar samræðusiðfræði sem Vilhjálmur fjallar um? Því verður að svara neitandi og er það miður að ekki hefur verið stuðst við samræðuaðferð heimspekinnar í kennaramenntun hér á landi. Ef kennarar eiga að geta tekist á við þetta verkefni þurfa þeir að tileinka sér undirstöðuatriði heimspekinnar og fá verklega þjálfun í heimspekilegri samræðu. Endurmenntunarnámskeið í heimspeki með börnum sem boðið var upp á í Kennaraháskóla Íslands haustið 1990 og heimspekinámskeið sem haldið var fyrir kennara á Norðurlandi í sumar eru skref í rétta átt. En ef vel á að vera þyrfti að auka veg heimspekinnar í almennu kennaranámi og helst efla siðfræðilega menntun allra uppeldisstétta á Íslandi.
Heimspeki og afstaða barna til grunnskólans
Það er umhugsunarefni fyrir kennara hve afstaða barna til skólans virðist breytast á skólagöngunni. Flest börn hefja skólagöngu sína full af viskuást og námsáhuga. Þegar nær dregur unglingsárunum er eins og áhuginn minnki og viskuástin dofni. Hvers vegna gerist þetta? Margir benda á þær líkamlegu og andlegu breytingar sem unglingar ganga í gegnum, barnfjandsamlegt þjóðfélag o.fl., en ekki á sjálft skólakerfið. Þeir sem starfa í skólunum verða að líta í eigin barm. Hvað er gert þar til að rækta viskuást skólabarnsins og viðhalda henni? Miklu skiptir að kennarar meti störf sín gagnrýnið svo stuðla megi að raunverulegum framförum í skólamálum. Ef til vill gæti ástundun heimspeki í almennu kennaranámi og í grunnskólum orðið til þess og jafnframt aukið skilning á raunverulegum þörfum nemenda.
Þetta ber þó ekki að skilja sem svo að ástundun heimspeki í grunnskólum sé einhver alsherjarlausn. Ekki er sjálfgefið að allir nemendahópar eða bekkir séu reiðubúnir að starfa í samræðufélagi. Hópur ungra grunnskólanemenda sem ekki getur tekið þátt í skipulögðum hópleik, þar sem farið er eftir ákveðnum reglum, er heldur ekki fær um að taka þátt í heimspekisamræðu. Þegar kennara tekst að koma á góðum bekkjaranda og hyggst stunda heimspeki með nemendum sínum, þarf hann einnig að huga að verkfæri heimspekinnar - sjálfu tungumálinu. Þar sem ung börn eru annars vegar er talað mál mest notað. Þeim mun yngri sem börnin eru, þess meiri kröfur verður kennarinn að gera til eigin tungutaks. Það þarf að vera einfalt og auðskiljanlegt. Ef kennarinn er viðvaningur í heimspeki og kennslan óskipulögð og ruglingsleg gerir hann meiri skaða en gagn. Þá er ekki verið að efla rökvísi og gagnrýna hugsun. Stundum getur verið verra að misskilja en skilja alls ekki.
Heimspeki og frásagnir
Þrátt fyrir að kennarar þekki svolítið til heimspeki getur þeim reynst erfitt að byrja að stunda hana með börnum og ekki er óeðlilegt að sumum vaxi það í augum. Danski kennarinn Niels Chr. Sauer telur ákjósanlegt að byrja á því að æfa sig í að segja börnum sögur. Allir sem starfa með börnum þekkja þann mun sem er á því að lesa fyrir þau og segja þeim sögur. Þegar sagt er frá skapast nánara samband milli sögumanns og áheyrenda; sögumanni veitist auðveldara að ráða í viðbrögð hópsins og getur jafnframt gefið ímyndunaraflinu lausan tauminn. Börnin lifa sig að sama skapi betur inn í frásögnina. Í ágætu riti eftir Hafstein Karlsson, Að lesa og skrifa , er einmitt komið inn á mikilvægi frásagnarinnar í móðurmálskennslu. Þar er t.d. fjallað um hvernig
sögumaður kappkostar að ná góðu sambandi við áheyrendur. Hann snýr að þeim, horfir í augu þeirra og sér hvernig frásögnin öðlast líf. Við það vex honum þróttur og sagan verður betri. Gott er að láta áheyrendur sitja í skeifu, jafnvel á gólfinu. Vont er að hafa þá í hring, því þá snýr sögumaður alltaf bakinu í einhvern. Áheyrendur verða að vera fyrir framan hann. Sitji þeir í stólum, þarf að gæta þess að þeir séu nálægt sögumanni. Auðir stólar mega ekki vera framarlega. Það getur hjálpað að skapa stemningu að draga fyrir glugga og deyfa ljós, kertaljós getur jafnvel dugað (bls. 13).
Ef heimspekitími með börnum á að heppnast er mikilvægt að skapa rétt andrúmsloft. Af þeirri ástæðu getur orkað tvímælis að binda heimspeki við fasta tíma í stundaskrá. Samræðufélag einkennist af yfirvegun, ró og umburðarlyndi. Þegar spenntur nemendahópur kemur inn í kennslustund eftir fjörugan fótboltaleik sem hefur endað í háværum deilum, er hópurinn e.t.v. ekki undir það búinn að vinna í samræðufélagi. Kennarinn þarf þá að meta hvort ekki sé ástæða til að taka sér eitthvað annað fyrir hendur. Uppfylla þarf tvö meginskilyrði ef takast á að skapa aðstæður fyrir heimspekisamræðu. Kennarinn þarf í fyrsta lagi að ná athygli nemenda, til dæmis með því að segja þeim sögu, og í öðru lagi verða nemendur að hlusta hver á annan.
Lokaorð
Heimspeki með börnum er nokkurs konar samspil. Sá sem ætlar að leika í hljómsveit þarf hljóðfæri. Hann verður að kunna á hljóðfærið og gera sér grein fyrir þeim möguleikum sem hljóðfærið býr yfir. Ennfremur þarf hann að hafa gott tóneyra og taka þátt í samspili hljómsveitarinnar allt frá byrjun æfingatímabils. Eins þurfa allir hljómsveitarmeðlimirnir að vinna markvisst að því að tónlistin myndi hljómræna heild.
Kennari sem stundar heimspeki með nemendum sínum getur litið á sig sem hljómsveitarstjóra sem þekkir hlutverk sitt og kann skil á hljóðfærunum og hæfileikum hljóðfæraleikaranna. Hljómsveitarstjórinn þarf að vera þolinmóður, athugull, úthaldsgóður, hæfilega stjórnsamur og hafa gott tóneyra. Loks hefur góður hljómsveitarstjóri ákveðna útgeislun og tónlistin veitir honum ómælda gleði. Þetta virðist ekki vera auðvelt verkefni, en það er einmitt allt þetta sem gerir starfið svo heillandi og áhugavert.
Greinin er að meginstofni erindi sem höfundur flutti hjá Félagi áhugamanna um heimspeki í Háskóla Íslands 26. apríl 1992.
Heimildir:
Aðalnámsskrá grunnskóla 1989. Menntamálaráðuneytið.
Hafsteinn Karlsson. Að lesa og skrifa
Hreinn Pálsson. Heimspeki handa börnum (ljósrit). Erindi flutt að Þelamörk hjá BKNE 23. febrúar 1989.
Hreinn Pálsson. Hvers vegna heimspeki með börnum? Ný menntamál 1. tbl. 4. árg.
Hreinn Pálsson þýddi. Samtal við Matthew Lipman um heimspeki í grunnskólum. Úr Educational Leadership 46, (1) bls. 34-37 í september 1988. Viðmælandi hans var Ron Brandt, aðalritsjóri bandarískra samtaka um skólastjórn og námsefnisgerð.
Jensen, Hans Siggaard. Filosofi? Hvorfor det? (ljósrit)
Lipman, Matthew. Thinking in Education, Cambridge University Press 1991.
Lipman, Matthew. Uppgötvun Ara. Titill á frummáli: Harry Stottlemeier´s Discovery. Íslensk þýðing 1990, Hreinn Pálsson.
Páll Skúlason. Pælingar, ERGO sf. Rvk. 1987. Er hægt að kenna gagnrýna hugsun?
Sauer,Niels Chr. Hvordan kan man filosofere med småbørn? (ljósrit)
Sharp, Ann Margaret og Reed,Ronald F. Studies in Philosophy for Children - Harry Stottlemeier´s Discovery. Temple University Press 1992.
Vejleskog, Hans. Om filosofi i folkeskolen. (ljósrit)
Vilhjálmur Árnason SIÐFRÆÐIN OG MANNLÍFIÐ - Frá sjálfdæmishyggju tilsamræðusiðfræði. Hugur, tímarit um heimspeki. Bókaforlagið Birtingur, Félag áhugamanna um heimspeki, 1988.
Viðtal Zaza Carneiro De Moura við Matthew Lipman. PHILOSOPHY FOR CHILDREN AND THE OPPORTUNITY FOR THINKING IN EDUCATION. Bulletin of the International Council for Philosophical Inquiry with Children. Volumen 6 * Número 2 * Diciembre 1991.