Þorsteinn Hjartarson
HEIMSPEKI Í GRUNNSKÓLA1
Birtist á prenti árið 1992. HUGUR TÍMARIT UM HEIMSPEKI 5. ÁR 1992
Heimspeki í Brautarholtsskóla
Ég hefi gert tilraun til þess að stunda heimspeki með nemendum í Brautarholtsskóla á Skeiðum um tveggja ára skeið. Þessi tilraun hefur m.a. opnað augu mín fyrir því að nemendur hafa frjórra ímyndunarafl en framganga þeirra í öðrum kennslustundum bendir til og sannfært mig um að börn eru oft vanmetin, skynsemi þeirra er meiri en margur fullorðinn ætlar. Það vekur einnig athygli mína að börnin geta hugsað um flókin viðfangsefni og svo virðist sem þau geri sér grein fyrir að hugsanir og hugmyndir eru raunverulegar á sinn hátt ekki síður en efnisheimurinn. Hins vegar er hætt við að þau bæli niður hugsanir sínar vegna neikvæðra viðbragða fullorðinna við óþægilegum spurningum (sem ýmist stafar af skilnings-, áhuga- eða getuleysi). Það getur orðið til þess að trú þeirra á mikilvægi eigin hugarheims minnkar eða glatast og dregur jafnvel úr þroska þeirra.
Ekki eru nema örfá ár síðan farið var að stunda heimspeki með börnum hér á landi. Þessi viðleitni hefur óneitanlega verið fremur ómarkviss, eins og gefur að skilja, og alfarið komin undir frumkvæði einstakra grunnskólakennara sem hafa sýnt efninu áhuga.
Á vorönn 1992 í Brautarholtsskóla voru vikulegir tímar í heimsspeki hjá 5. - 7. bekk (eldri deild) sem telur 10 nemendur. Sumt fólk er eilítið undrandi þegar ég segist stunda heimspeki með nemendum mínum. Vissulega eru það eðlileg viðbrögð því margir tengja heimspekina fyrst og fremst við háskóla og heimspekinga. Fræði sem eru torskilin og ekki aðgengileg almenningi.
Hér gefur að líta hluta samræðu með nemendum sem ég tók upp á segulband í tengslum við lokaverkefni í heimspekinámskeiði sem haldið var í Kennaraháskóla Íslands á haustönn 1991. Leiðbeinandi þar var Hreinn Pálsson. Nöfnum nemenda hefur verið breytt.
K. Jóna sagði: "Þannig hugsa ég mínar hugsarnir. Mér finnst þær vera eins
og leðurblökur sem hanga sofandi á hvolfi inni í dimmum helli. Á nóttinni
ólmast þær með miklum gauragangi og ég get ekki sofið í friði fyrir þeim.
En af og til kemst einhver þeirra út úr hellinum og breytist kannski í fugl,
kannski í örn sem flýgur frjáls og getur farið hvert sem hann vill." Þarna
líkir hún hellinum við hvað?
Þór: Við hugsun.
Siggi: Leðurblökurnar líka.
K. Eða?
Siggi: Nota heilann
K. Heilann.
Baldur: Svo líkir hann hugsuninni... Hvernig hún verður til. Hvernig hún
sleppur út úr höfðinu og flýgur......
K. Já leðurblökurnar.....
Baldur: Breytast í skýra hugsun. Í raunveruleika.
K. Já. Og líkir þá hugsun við leðurblöku?
Siggi: Líkir hugsuninni. Hann heldur þetta.
K. Hvernig getum við þá borið þetta saman? Hvað er þá að gerast ef
leðurblökurnar komast ekki út úr hellinum? Hvað þýðir það?
Baldur: Þá getur hún ekki þróast.
Þór: Þá getur hún ekki orðið að fugli.
K. Nei. Þá er hún eitthvað heft. Þá getur hún ekki þróast segir þú Baldur.
Baldur: Já, t.d. ef leðurblakan væri stafur á gangi í huganum, þá gæti hún
ekki komist eða labbað úti á götu í raunveruleikanum.
K. En hvað þarf þá til að leðurblakan komist út úr hellinum?
Valli: Opna dyrnar.
K. Opna dyrnar. Segir Valli. Og hvernig opnum við dyrnar.
Baldur: Með huganum.
K. Jááá.
Baldur: Það þarf töfraformúlu til þess að geta opnað dyrnar.
K. Ef okkur tekst nú að finna upp þessa töfraformúlu og hleypa
leðurblökunum út. Hvað gerist þá?
Baldur: Þá erum við búin að þróa hugsunina á blað. Og búin að gera það.
K. Já, já.
Baldur: Eins og til dæmis þegar útvarpið var fundið upp.
K. Ertu að segja að hugsanir þurfi að vera frjálsar eins og leðurblökurnar til
þess að hægt sé að gera eitthvað að viti.
Baldur: Já.
K. Eins og að þróa þetta útvarp (bendir á útvarp á kennaraborði). Eruð þið
sammála. Helga ert þú sammála honum?
Helga: Já.
K. Skilur þú þetta eins.
Helga: Já ég held það.
K. Við skulum aðeins halda áfram með þetta. Getur þetta haft áhrif á okkar
tilfinningar?
Rósa: Já
K. Hvernig þá?
Rósa: Ef leðurblökurnar sleppa út getum við gert þær raunverulegar.
K. Já. Getur þú nefnt eitthvað dæmi um það þegar búið er að beita
hugsuninni og gera eitthvað raunverulegt?
Rósa: Til dæmis þegar maður er að teikna og veit ekki hvað maður ætlar að
teikna, síðan hugsar maður það. Og svo er eins og leðurblökur sleppi út
þegar maður er tilbúinn.
Baldur: Hún er að rífa sig lausa
Valli: Eins og fangar sem eru.......
Baldur: Er að skipta um ham. Verða að erni eða rjúpu eða lóu eða spóa.
Siggi: Hún ræður hvað hún gerir. Er frjáls ferða sinna.
Í beinu framhaldi ræddum við saman um pælingar o.fl. Það sýnir hvernig börn geta fjallað um viðfangsefni sem við eigum e.t.v. ekki von á að höfði mikið til þeirra. Það er athyglisvert hvernig nemendur pældu í hugsuninni. Að hægt væri að skoða hana utan frá, þ.e. að hugsa um hugsun.
Í samræðunni komu börnin inn á fleiri heimspekileg viðfangsefni sem eru sígild. Hvað er veruleiki? Tengsl hugarheims og efnisheims? Hvað eru tilfinningar, ímyndun, stærðfræði? Hugsun og tölvur o.fl.
K. Þór þú komst með fyrsta atriðið. Og sagðir að tölur væru bara raunverulegar í
huganum. Geturðu fylgt því eitthvað meira eftir. Sagt eitthvað meira um það.
Þór: Þær geta ekki verið að labba út á vegi eða eitthvað svoleiðis.
K. Nei.
Þór: Það er bara ímyndun.
Baldur. Í huganum.
Þór: Það er bara ímyndun í huganum.
K. Já.
Valli: Ef maður hugsar eitthvað dæmi þá hugsar maður tölurnar í huganum
K. Í huganum já.
Rósa: Stundum erum við að ímynda okkur ef eitthvað leiðinlegt dæmi er í
stærðfræðibókunum. Þá ímyndum við okkur að við getum mokað út úr bókinni.
K. Út úr bókinni.
Rósa: Já
K. Nota þá hugsunina til að koma þeim burtu. Ímynda sér að þeir séu eins og venjulegir
hlutir.
Rósa: Já
K. Sem hægt er að fleygja.
Rósa: Já.
K. Hvað finnst ykkur hinum um það. Eruð þið sammála þessu með tölurnar.
Þórður: Þær hlógu að þessari stelpu sem var að segja þetta.
K. Af hverju hlógu þær að henni?
Þór: Út af þessari ímyndun.
Valli: Þessum pælingum.
K. Já. Eru þá tölur raunverulegar fyrst og fremst í huganum.
Baldur: Þær eru lifandi í huganum.
K. Hvernig hafa þær komist þangað inn.
Valli. Við hugsum um þær.
Baldur: Við höfum séð tölur.
Valli: Þetta er bara hugsunin.
Þórður: Allt í einu sjáum við. Já! nú getum við opnað.
Valli: Ímynda sér.
Rósa: Þegar mann er að dreyma geta tölur verið að rífast eða eitthvað.
K. Já. Það hefur þá einhver uppgötvað tölur. Eða hvað? Fyrir löngu síðan.
Valli: Já guð. (hlær)
K. Eru þær þá einhvers staðar?
Valli: Ha?
K. Þú sagðir að guð hefði uppgötvað þær.
Valli: Tölurnar?
K. Já eru þær einhvers staðar?
Rósa: Þær eru í stærðfræðibókinni.
K. Já, en hvaðan koma þær í stærðfræðibækurnar?
Þór: Úr prentvél.
Baldur: Úr huganum.
K. Úr huganum. Já. Það er einhver sem hugsar þær Og hvað fleira?
Baldur: Og útbýr dæmi.
Siggi: Síðan leggur þú þær saman í huganum.
K. Svo þurfið þið sjálf að beita huganum.
Baldur o.fl. Já.
Valli: Hugsa um hvar við erum.
K. Hvað er þá stærðfræði?
Vala: Hugsun
K. Vala þú sagðir hugsun.
Vala. Hugsun um tölur.
Rósa: Maður hugsar tölur.
Helga: Maður hugsar dæmið. Hvernig maður getur reiknað það.
Valli: Líka tölvur. Tölvur vita það.
K. Já hvað með tölvur? Eru þær sjálfstæðar verur sem geta hugsað?
Þór: Nei þær geta ekki talað.
Valli: Þær geta ekki hugsað allt.
Siggi: Jú.
K. Er eitthvað líkt með tölvum og stærðfræði?
Þórður. Nei! Jú!
K. Hvað Þór?
Þór: Þú getur reiknað dæmi með tölvu.
Baldur: Tölvur reikna dæmið fyrir þig og þú getur reiknað dæmið í stærðfræðibókinni.
K. Já.
Baldur: Með því að hugsa.
K. Með því að hugsa. En er ekki einhver hugsun í tölvunni.
Baldur: Tölvan hefur minni í tölvunni og við höfum minni hérna (bendir á höfuð sitt).
Heilinn vinnur hjá okkur.
K. Já okkar minni er í heilanum. Og er svo minni í tölvunni? En hver hefur búið til
tölvuna?
Þór: Það er eitthvað fyrirtæki eða einhver karl.
K. Einhver karl, eitthvert fyrirtæki? Hvað þarf til þess að búa til svona flókna vél.
Vala: Hugsun
Rósa: Minni.
K. Já það þarf hugsun líka.
Rósa: Og minni.
K. Já. Er þá eitthvað líkt með starfsemi......
Valli: Og pæla í þessu.
K. Og pæla í þessu. Já það tengist einmitt því atriði sem Rósa kom með áðan.
Pælingar. Hvað er að pæla í? Þú sagðir Valli að það þyrfti að pæla í þessu.
Valli: Já.
Rósa: Það er að hugsa lengi.
Siggi: Pæla svona í hvað hann er að gera.
K. Já.
Baldur: Með engu vinnst ekkert.
K. Hvað segir þú?
Baldur: Með engu vinnst ekkert.
K. Með engu vinnst ekkert. Hvað er það? Hvað áttu við með því? (þögn) Já það
væri gaman að heyra meira um þetta. Þetta var skemmtilegt.
Baldur: Úr engu verður ekkert. Þá vantar að hugsa eitthvað til að það verði.
K. Jááá. Hugsunin kemur einhverju af stað. Þetta var svolítið skemmtilegt.
K. En er nóg að einn maður setjist niður og hugsi?
Þór o.fl. Nei.
Valli: Margir.
K. Margir menn.
Valli: Pæla í þessu og pæla í hugmyndinni.
Þór: Ekki alltaf.
K. Hvað er best til að ná árangri ef við ætlum t.d. að búa til einhvern flókinn hlut.
Hvað haldið þið að sé best að gera.
Þór: Setjast niður og hugsa.
K. Já og.....
Siggi: Ímynda sér......
Valli: Skrifa upp.....
Rósa: Teikna....... (Þegar hér er komið vilja margir tala í einu)
K. Bíddu. Valli sagði skrifa upp. Áttu þá við að setja hugsunina á blað.
Baldur: Til að gleyma henni ekki.
Valli: Já til að gleyma henni ekki. Annars er hægt að gleyma smá hlutum.
K. En hvað gerir maður með því að setja hugsunina á blað?
Baldur: Þá teiknar maður hana.
K. Já. Hvað er svo hægt að.....
Rósa: Þú getur búið til eftir henni.
Baldur: Búa til hugsun.
K. Maður getur skoðað hugsunina. Er það ekki?
Vala: Með augunum.
Siggi: Lesa hugsunina.
K. Já. Það er hægt að lesa hugsunina. Ef þið fáið einhverja fína hugmynd. Hvað er
þá best að gera til geta skoðað hana betur?
Þór: Skrifa hana niður.....
Rósa: Eða að teikna hana.
K. Já. Og til þess að vinna ennþá meira úr henni?
Valli: Setja hana í tölvu.
K. Setja hana í tölvu. Já. Kannski getur tölvan haldið áfram.
Siggi: Nei.......(fleiri grípa fram í)
K. Bíðið. Hvað segir þú Siggi?
Siggi: Byggja hana upp.
K. Byggja hana upp. Hvernig er best að byggja hana upp?
Rósa: Láta hana vera raunverulega.
________________________________
1 Samræðan sem hér fer á eftir er hluti af erindi sem flutt var á ráðstefnu um heimspekikennslu í grunn- og framhaldsskólastigi 26. apríl 1992. Að undanskilinni samræðunni birtist erindið að stofninum til í Nýjum menntamálum 3. tbl. 10. árg. 1992, s. 17-21.