Kreddufesta eða fræðilegt víðsýni?*
(Skrifað fyrir NÝ MENNTAMÁL 1. tbl. 15. árg. 1997)
Nú þegar Íslendingar standa frammi fyrir niðurstöðum svonefndrar TIMSS-rannsóknar, sem sýnir að unglingar í 7. og 8. bekk grunnskóla standa sig fremur illa í stærðfræði og raungreinum samanborið við erlenda jafnaldra sína, vakna ýmsar spurningar, t.a.m. hvað skuli kennt, hvernig og til hvers? Skólamálaumræða á Íslandi undanfarna tvo áratugi hefur reyndar að miklu leyti snúist um þessar spurningar. Áhersla á leitarnám, breytingar á námsefni, nýjar hugmyndir í námskrá, voru þættir sem sóttu margt til félagsvísinda og kölluðu fram hörð viðbrögð hjá sumum stjórnmálamönnum og nokkrum heimspekingum.1 Deilur grunnskólakennara fóru ekki eins hátt, því þeir héldu þeim oftast innan veggja kennarastofunnar. Þar voru skiptar skoðanir um ágæti breytinganna, en fáir létu í sér heyra á opinberum vettvangi. Að einhverju leyti má kannski kenna um skorti á fræðilegri undirstöðuþekkingu í félagsvísindum og heimspeki?
Hér verður leitast við að tengja deilurnar þeirri skólamálaumræðu sem fram fer í dag. Jafnframt verða færð rök fyrir því, að ef bæta á kennslu t.a.m. í raungreinum sé mikilvægt að hagnýta þær hugmyndir og þau úrræði sem best hafa reynst, hvaðan sem þau koma. Og þar sem enn er verið að hnýta í félagsvísindin ætla ég að taka upp hanskann fyrir þau og sýna fram á að efla þurfi þekkingu í aðferðafræði félagsvísinda meðal grunnskólakennara, þó svo það eitt nægi ekki til að bæta skólastarf á Íslandi.
Þær breytingar sem gerðar voru á námsefni og nýjar hugmyndir um kennsluaðferðir voru fylgifiskar mestu þjóðfélagsbreytinga Íslandssögunnar. Þjóðfélagsumrót sem slíkar breytingar höfðu í för með sér efnahagslega og félagslega, ásamt erlendum rannsóknarniðurstöðum um námsleiða barna2 flýtti án efa fyrir endurskoðun á viðteknum hugmyndum um grunnskólann sem sumir áttu erfitt með að sætta sig við. E.t.v erum við einmitt nú að stíga fyrsta skrefið inn í nýtt endurskoðunartímabil. Slakur árangur íslenskra skólabarna í stærðfræði og raungreinum og skólamálaumræðan í kjölfar birtingar TIMSS-skýrslunnar gefur tilefni til slíkra hugleiðinga. Í lokaorðum er m.a. bent á mikilvægi fræðilegs víðsýnis í stefnumótun á sviði menntamála.
Þáttur félagsvísinda í stefnumótun
Að frumkvæði Gylfa Þ. Gíslasonar þáverandi menntamálaráðherra var skólarannsóknardeild sett á stofn árið 1966. Í kjölfarið héldu félagsvísindin innreið sína í grunnskólann. Wolfgang Edelstein og þeir fræðimenn sem ráðnir voru til starfa sóttu margt í smiðju þessarar ungu vísindagreinar, sem var rétt byrjuð að slíta barnsskónum hér á landi. Færa má rök fyrir því að jafnframt hafi átt sér stað ákveðin umpólun í fræðilegri stefnumótun. Félagsvísindin náðu undirtökunum á kostnað klassískra fræða þar sem heimspeki- og sagnfræðilegur þankagangur hafði verið ráðandi. Því til stuðnings má vísa í skrif Baldvins Einarssonar, Guðmundar Finnbogasonar og Brynjólfs Bjarnsonar,3 sem allir höfðu mikil áhrif á skólastefnu hver á sínum tíma.
En áhrifa félagsvísinda gætti ekki einungis í grunnskólanum. Byrjað var að kenna greinar á borð við félagsfræði, uppeldisfræði og sálarfræði í framhaldsskólum og Háskóla Íslands. Það er athyglisvert að hlufallslega hefur hvað mest fjölgun orðið í félagsvísindagreinum í Háskóla Íslands á undanförnum árum. Árið 1995 var hlutfall nýskráninga 22% í félagsvísindadeild en 19% í heimspekideild þar sem hin klassísku fræði eru kennd, svo sem íslenska, sagnfræði og heimspeki.
Ekki eru allir jafn hrifnir af félagsvísindaáherslum innan skólakerfisins. Þegar leitað er skýringa á vanda grunnskólans er því jafnvel haldið fram að áhersla á uppeldis- og kennslufræði hafi leitt til minni fagþekkingar kennara í ýmsum námsgreinum, s.s. eðlis- og efnafræði. Hefur íslenska menntakerfið kannski þörf fyrir að okkar fremstu vísindamenn á ýmsum fræðasviðum sameini krafta sína við mótun þess? Er kominn tími til að sálfræðingar, félagsfræðingar, uppeldisfræðingar, heimspekingar, verkfræðingar, líffræðingar o.fl. vinni markvisst saman að stefnumótun fyrir grunnskólann? Til að svo geti orðið þarf fyrst að koma til pólitískur vilji og þátttaka grunnskólakennara. Það liggur í augum uppi að engar breytingar verða gerðar á skólanum án þátttöku kennara, sem eru í nánum tengslum við nemendur. Ef kennarar koma ekki að stefnumótun, eða eru þvingaðir til einhvers, getur slíkt haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir starfsandann í grunnskólanum. Breytingarnar birtast þeim þá sem ögrun, en ekki sem jákvætt þróunarferli, sem þeir hafa átt þátt í að móta.4
Félagsvísindi á kostnað raungreina?
Í nýlegu riti sem Verkfræðingafélag Íslands gefur út er m.a. fjallað um vanda stærðfræðikennslu í grunnskólum:
Kennslufræðilega virðist stærðfræðikennsla í fyrstu bekkjum grunnskóla vera að nokkru leyti á villigötum. Nemendur sem eiga auðvelt með að læra stærðfræði fá ekki verkefni við hæfi og þeim leiðist námsgreinin. Þeir geta að vísu fengið viðbótarverkefni en þau felast í fleiri sams konar dæmum. Þessir nemendur líta á stærðfræðinámið sömu augum og skrift, þau eru hér aðeins að skrifa tölustafi. Leiði í skriftarnámi lagast tæplega með því að bjóða enn fleiri skriftarverkefni af sama tagi............... Nemendur í "besta bekk" barnaskóla fyrir 30 árum lærðu töluvert meira í stærðfræði en nemendur í dag læra og höfðu auk þess gaman af! Ná þyrfti fram kostum þess að flokka nemendur eftir getu án þess að ókostir þess kerfis, sem koma fram í "tossabekkjunum", bitnuðu á þeim sem þurfa lengri tíma og meiri aðstoð í náminu.5
Eflaust taka margir undir þessa gagnrýni Verkfræðingafélagsins og kenna um skólastefnu Wolfgangs og félaga, sem hafi fest rætur í íslensku skólastarfi og sé enn fyrirferðamikil í menntun kennara. Nú sé endanlega komið í ljós hversu gagnslausar þessar hugmyndir voru og að við séum að súpa seyðið af ofuráherslu á leitarnám, blöndun af öllu tagi og samþættingu námsgreina. Í nýlegri DV-yfirheyrslu sem ber yfirskriftina "Áhersla á félagsvísindi eins konar vítahringur" kemur Björn Bjarnason, menntamálaráðherra, fram með nokkuð harðan dóm yfir Kennaraháskólanum:
Kennaraháskólinn hefur í ýmsu tilliti lagt meiri áherslu á félagsvísindin en raungreinar þegar umsóknir um skólavist eru metnar.6
Boða ummæli ráðherrans umpólun í stefnumótun menntamála? Kannski álítur hann að kominn sé tími til að bæta fyrir "syndir feðranna". En rétt er að minnast þess að Gylfi Þ. Gíslason þáverandi menntamálráðherra, sem hleypti félagsvísindunum inn í skólana, átti sæti í ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar þáverandi forsætisráðherra. Reyndar náðu félagsvísindastraumarnir ekki einungis inn í skólana, því í dag gegnsýra þeir allt þjóðfélagið. Skoðanakannanir fyrir kosningar, sem unnar eru eftir reglum hinna umdeildu vísinda, hafa veruleg áhrif á pólitísk skoðanaskipti og kosningaáróður stjórnmálaflokkanna. Jafnvel þjóðkirkjan hefur tekið félagsvísindin í þjónustu sína til að kanna álit og skoðanir fólks á þjónustu sóknarpresta. Gleymist e.t.v. í allri gagnrýninni að það eru þessi vísindi sem hafa þróað alþjóðlegar samanburðarrannsóknir, sem færa okkur niðurstöður um námsárangur nemenda? Loks gera ný grunnskólalög ráð fyrir nokkurri þekkingu í félagsvísindum innan skólanna, sbr. 29. grein. Þar segir m.a. að leggja eigi aukna áherslu á "margvíslegar leiðir við öflun þekkingar með notkun tæknimiðla, upplýsingatækni, safna- og heimildavinnu, náms- og starfsfræðslu, kynningu á atvinnulífi og námsleiðum til undirbúnings náms- og starfsvals." Í 49. grein segir að skólar eigi að "innleiða aðferðir til að meta skólastarfið, þar á meðal kennslu- og stjórnunarhætti, samskipti innan skólans og tengsl við aðila utan skólans."7 Allt þetta gerir verulegar kröfur til skólastjóra og kennara og t.a.m. þegar meta á skólastarfið er æskilegt að hafa einhverja nasasjón af aðferðafræði félagsvísinda. Með hliðsjón af grunnskólalögunum vaknar sú spurning, öndvert við það sem Björn Bjarnason, menntamálaráðherra heldur fram, hvort ekki sé frekar ástæða til að efla kennslu í félagsvísindum í þeim skólum sem sinna menntun kennara.
Þrátt fyrir réttmæta gagnrýni verkfræðinga á stærðfræðikennslu í grunnskólum, er allt tal þeirra um að nemendur í "besta bekk" barnaskóla fyrir 30 árum hafi verið ánægðari í námi og lært töluvert meira í stærðfræði en nemendur í dag eins og hver annar sleggjudómur. Verkfræðingar hafa engar tölfræðilegar upplýsingar sem styðja þessa staðhæfingu. Fyrir 30 árum voru félagsvísindi á Íslandi í skötulíki og því fáar eða engar rannsóknir til um líðan eða getu nemenda í barnaskólum þess tíma.
Samvinna eða samkeppni?
Leitarnám - staðreyndanám
Í áðurnefndri DV-yfirheyrslu koma fram efasemdir hjá menntamálaráðherra um hvort við höfum verið á réttri leið á undanförnum árum, "þegar menn hafa bannað umræðu um samkeppni" í skólakerfinu. Sömu lögmál eigi að gilda þar og í lífinu sjálfu.8 Óneitanlega var lagt mikið upp úr samvinnu í hugmyndafræði Wolfgangs Edelstein. Enda tóku þær hugmyndir mið af skólaþróun Vesturlanda á þeim tíma. Í anda Johns Dewey var lögð áhersla á að lýðræðissamfélög ættu að láta öllum börnum í té jafngóða menntun og jöfn tækifæri.9 Rannsóknarniðurstöður sýndu m.a. að nemendur í samvinnunámi ættu auðvelt með að skoða hug sinn og endurskoða hugmyndir sínar. Samvinna jafnaldra stuðli að uppgötvun á grundvallarhugtökum og ýti undir námsáhuga hjá getuminni nemendum. Og þar sem samvirkt nám byggist á sjálfstæðum verkefnum, getur það ef vel tekst til, gefið kennurum betra tóm til að sinna hverjum einstaklingi. Einnig ætti slík námsskipan að stuðla að auknum félags- og vitsmunaþroska, glæða áhuga nemenda á skólastarfinu og auka virðingu fyrir framlagi félaganna.10 Gagnrýnistónn menntamálaráðherra er ekkert nýr af nálinni því ýmsir hafa gagnrýnt nýjar kennsluaðferðir, þ.m.t. samvinnunám. Fátt bendir því til að menntamálayfirvöld bendi á samvirkt nám sem góðan kost til að auka færni grunnskólanemenda í stærðfræði og raungreinum.
Kristján Kristjánsson, heimspekingur er einn þeirra sem hefur gagnrýnt slíkar kennsluaðferðir og í skrifum sínum um skólamálahugmyndir Wolfgangs Edelstein spyrðir hann saman ýmsar kennsluaðferðir og nefnir uppgötvunarnám. Kristján telur það hafa innbyggða heimspekilega bresti. Þá hafi tískuhugmyndir Wolfgangs lekið í "trúgirnishít alltof margra kennara á umliðnum árum með hinum ógæfulegustu afleiðingum fyrir allt skólastarf." Hugmyndirnar byggi á úreltri vísindalegri aðferðafræði, sem gengur út á að það að rannsaka hlutina og taka þá hugartökum séu tvö aðskilin ferli; "þannig sé hægt að senda nemendur út af örkinni til að leita að og uppgötva þetta eða hitt án þess að þeir hafi nokkra staðgóða þekkingu á því í byrjun hvar, hvenær, hvernig eða að hverju skuli leita." Jafnframt vanmeti þessar hugmyndir stórkostlega þýðingu tungumálsins fyrir mannlega hugsun. Kristján álítur staðreyndanám vera nauðsynlega forsendu þess að nemendur geti öðlast einhvern skilning.11
Ef staðhæfing Kristjáns Kristjánssonar er rétt, þ.e.a.s. að hugmyndir Wolfgangs Edelstein hafi haft hinar "ógæfulegustu afleiðingar fyrir allt skólastarf" má ætla að það geti að einhverju leyti skýrt lakan árangur nemenda í stærðfræði og raungreinum. Er þetta kannski einn megin skýringarþátturinn?
Mat íslenskra nemenda í 7. og 8. bekk á því hvað sé nauðsynlegt til að þeim gangi vel í námi ætti þá að gefa vísbendingu um hvernig nám og kennsla fer fram í grunnskólum. Það er athyglisvert að TIMSS-skýrslan leiðir í ljós að íslensk börn hafa aðrar skoðanir en erlendir jafnaldrar þeirra á því hvaða þættir séu nauðsynlegir til að standa sig vel í náttúrufræði og stærðfræði:
Nemendur virðast almennt vera nokkuð sammála um gildi þess að læra mikið heima en íslensku börnin sem telja að það skipti miklu að læra bækurnar utan að eru mun fleiri en erlendu nemendurnir. Munurinn er mun meiri í stærðfræðinni, eða 61% móti 94%.12
Samkvæmt þessu er líklegt að hugmyndir Wolfgangs hafi aldrei náð verulegri fótfestu í skólunum. Námsefni t.a.m. í íslensku, samfélagsfræði og náttúrufræði, sem gerir ráð fyrir breyttum kennsluháttum, hefur mestmegnis verið matreitt í formi utanbókarlærdóms. Nýlegar rannsóknir Ingvars Sigurgeirssonar á kennsluháttum í grunnskólum styðja þetta álit enn frekar.13 Eins þarf að tryggja að stefnumótun í menntamálum skili sér inn í skólastofurnar. E.t.v. benda rannsóknarniðurstöður til þess að menntamálayfirvöld hefðu átt að gefa grunnskólakennurum tækifæri til að taka virkari þátt í stefnumótun og bjóða jafnframt upp á öflugri endurmenntun fyrir þá. En eins og fram hefur komið getur það haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir starfið í grunnskólanum ef kennarar fá ekki að koma að stefnumótuninni. Þá er hætt við að þeir líti breytingarnar hornauga.
Kreddulaus menntastefna
Skólamáladeilur áttunda áratugar á Íslandi og í hinum vestræna heimi höfðu oft á sér pólitískan blæ og er ekki laust við að andi kalda stríðsins hafi jafnan svifið yfir vötnum. Fólk á hægri væng stjórnmálanna lagði áherslu á að menntun snérist fyrst og fremst um staðreyndanám, en vinstri vængurinn setti frelsi í öndvegi þegar menntamál bar á góma. Deiluaðilum hætti svolítið til að draga upp svart-hvíta mynd í skoðanaskiptum sínum. Það er mikilvægt að þeir sem sinna stefnumótun í menntamálum temji sér fræðilegt víðsýni. Ekki má líta svo á að sá vandi sem við nú stöndum frammi fyrir sé einvörðungu faglegur, bundinn við ákveðnar námsgreinar, s.s. stærðfræði, eðlisfræði eða efnafræði. Né heldur að félagsvísindagreinar eins og uppeldis- og kennslufræði hafi dregið allan mátt úr grunnskólakennurum.
Þrátt fyrir mikilvægi félagsvísinda, eins og bent var á hér að framan, er líklega kominn tími til að virkja betur sérfræðinga á öðrum fræðasviðum við stefnumótun fyrir grunnskólann. Ekki má missa sjónar á mikilvægi þess að rækta með nemendum ábyrgð, svo að þeir temji sér ekki algjört skeytingarleysi í athöfnum sínum og samskiptum. Nemendur og kennarar þurfa að vera færir um að skoða í sameiningu og rökræða ýmis siðferðileg efni og álitamál. Í slíku starfi kemur siðfræði að góðum notum, sem er ein af greinum heimspekinnar.
Umfram allt þarf að hafa hugfast að eitt meginmarkmið allrar skólagöngu og menntunar ætti að vera að fullkomna þroska hvers einstaklings. Skólastarf þarf að miða að því að efla skilning og sjálfstæði nemenda, svo þeir greini samhengi eigin tilveru. Átti þeir sig á því að í skólanum er að vissu leyti lagður grunnurinn að viðleitni til félagslegra framfara undir merkjum lýðræðis, og að menntun felist ekki einvörðungu í leit að sértækum staðreyndum, eru menntamálayfirvöld og grunnskólakennarar á réttri leið. Grunnskólinn þarf að vera fær um að útskrifa nemendur, sem eru ekki aðeins læsir og skrifandi, heldur hafa jafnframt tileinkað sér sjálfstæða hugsun og eiga auðvelt með að greina rétt frá röngu.
Tilvísanir
* Þessi grein er að stofni ritgerð sem ég skrifaði í M.Ed. námi í Kennaraháskóla Íslands. Ég vil þakka Hafsteini Karlssyni og Stefáni Erlendssyni yfirlestur og gagnlegar ábendingar um ýmislegt sem betur mátti fara.
1. T.d. má nefna Guðmund Magnússon, Eið Guðnason, Hannes Hólmsteinn Gissurarson og Ragnhildi Helgadóttur. Þá gagnrýndu heimspekingarnir Arnór Hannibalsson og Kristján Kristjánsson hinar nýju áherslur í skólanmálum harkalega.
2. Sjá Wolfgang Edelstein bls. 8 og 62.
3 Sjá Uppeldi varðar mestu eftir Baldvin Einarsson , Lýðmenntun Guðmundar Finnbogasonar og
Lög um skólakerfi og fræðsluskyldu 1946. Það ár var Brynjólfur Bjarnason, menntamálaráðherra.
4 Sbr. Sergiovanni bls. 284-287
5 Efling raungreinakennslu í framhaldsskólum bls. 10 - 11
6 DV föstudaginn 29. nóvember 1996 bls. 4. Rétt er að benda á grein Þóris Ólafssonar, rektors KHÍ í Morgunblaðinu mánud. 9. des. 1996. Þar kemur m.a. fram að núverandi kennaranám til B.Ed-gráðu við KHÍ skiptist í þrjá meginþætti: 1. Uppeldis- og kennslufræði; 2. Námsgreinar grunnskólans; 3. Kjörsvið. Í greininni segir Þórir jafnframt að um allan heim myndi uppeldis- og kennlsufr. ásamt sálarfræði faglega undirstöðu og umgjörð um kennaramenntun og skólastarf.
7 Lög um grunnskóla Stjtíð. A, nr. 66/1995 bls. 7 og 12
8 Sjá DV miðvikudaginn. 27. nóvember 1996 bls. 4.
9 Ólafur Proppe, "Stuðlar skólinn að betri menntun og auknu lýðræði". Tímarit Máls og Menningar 4. hefti . september 1983 bls. 365.
10 (Damon 1984) Wolfgang Edelstein bls. 127-128
11 Kristján Kristjánsson bls. 206 sjá einnig bls. 201 og 211-213 í sama riti.
12 Frétt á bls. 4 í DV miðvikudaginn 27. nóvember.
13 Sjá t.d. Grein Ingvars í 1. tbl. Skímu 1993. "Hvernig er íslenska kennd á miðstigi
grunnskóla?" Doktorsritgerð hans frá 1992, The Role, Use and Impact of Curriculum Materials in Intermediate Level, styður einnig þessa ályktun.
HEIMILDIR
Baldvin Einarsson (1828-1832). Uppeldið varðar mestu. Úr Ármanni á
Alþingi . Rannsóknarstofnun KHÍ. Rvk. 1995.
DV föstudaginn 29. nóv. 1996. Fréttir. Björn Bjarnason, menntamálaráðherra í DV-yfirheyrslu. "Áhersla á félagsvísindi eins konar vítahringur".
Efling raungreinakennslu í framhaldsskólum á Íslandi. 1996. Verkfræðingafélag Íslands.
Guðmundur Finnbogason.1903. Lýðmenntun. Rvk. 1994
Ingvar Sigurgeirsson.1993. "Hvernig er íslenska kennd á miðstigi grunnskóla?" Skíma 1. tbl. 1993.
Ingvar Sigurgeirsson.1992. The Role, Use and Impact of Curriculum Materials in Intermediate Level. Doktorsritgerð lögð fram við Sussex háskóla.
Kristján Kristjánsson 1992. Þroskakostir Ritgerðir um siðferði og menntun. Rannsóknarstofnun í siðfræði, Rvk.
Lipman, Matthew. 1988. Samtal í Educational Leadership 46 (1) Viðmælandi hans var Ron Brandt, aðalritstjóri bandarískra samtaka um skólastjórn og námsefnisgerð.
Lög um grunnskóla Stjtíð. A, nr. 66/1995
Ólafur Proppé 1983. "Stuðlar skólinn að betri menntun og auknu lýðræði?" TÍMARIT MÁLS OG MENNINGAR . 44 árg. 4. hefti sept.
Rorty, Richard.1989. "Education without dogma" í Dialogue. Foundation for the Study of Independent Social Ideas.
Sergiovanni, Thomas J. 1995. The Principalship. Allyn and Bacon A Simon & Schuster Company, Needham Heights, MA 02194.
Skólakerfið nýja. Lög um skólakerfi og fræðsluskyldu. Nr. 22 10. apríl 1946.
Wolfgang Edelstein 1988. Skóli - nám - samfélag. Ritröð Kennaraháskóla Íslands og Iðunnar X. Iðunn Rvk.
Þórir Ólafsson.1996. "TIMSS-skýrslan og kennaramenntun" Morgunblaðið mánud. 9. des. ´96.