Skilvirkur skólastjóri - karl eða kona?

(Ritgerð í námskeiðinu Inngangur að sérsviði sem er hluti af M.Ed. námi á Stjórnsýsluskor í Uppeldisvísindadeild Kennaraháskóla Íslands)

Hér er leitast við að svara þeirri spurningu hvort stjórnunarstíll og stjórnunaraðferðir skólastjóra gegni lykilhlutverki í mótun skólamenningar og skilvirkni í skólastarfi? Í leit að svari er m.a. litið á rannsóknaniðurstöður er bera saman stjórnunarstíl kvenna og karla í ýmsum skólum.

Aðalheimild mín er tímaritsgrein frá árinu 1992 sem birtist í febrúarhefti Educational Administration Quarterly. Þar kemur m.a. fram að hinn dæmigerði stjórnunarstíll skólastjóra hefur frekar tekið mið af hörðum og karlmannlegum gildum. Kannski er oftast litið svo á að valdið í hverjum skóla sé fyrst og fremst hjá skólastjóranum. Og hann verði í framgöngu sinni að undirstrika valdahlutverk sitt, svo hann njóti virðingar. Nokkrar rannsóknir sýna að sumar konur í skólastjórastétt tileinka sér dæmigerðan karlmannlegan stjórnunarstíl í þeim tilgangi að festa í sessi hið aukna vald, sem þeim hefur verið fengið í hendur^.1 Í ljósi þess er athyglisvert að sjá hversu margar rannsóknaniðurstöður sýna að kvenlegi stjórnunarstíllinn, sem einkennist m.a. af lýðræðislegum starfsháttum, er skilvirkari en hinn karlmannlegi stjórnunarstíll.² Í þessari umfjöllun er umræddur stjórnunarstíll tengdur hugmyndum Thomas J. Sergiovannis um skólastjórnun, sem hann kynnir í bókinni The Principalship. Loks er fjallað lítillega um skólamenningu, sem er liður í þeirri viðleitni að bera skyn á eðli og uppbyggingu skóla, sem er forsenda þess að hægt sé að leggja drög að frekari skilningi á skilvirkri skólastjórnun.

Nýjar áherslur í skólastjórnun

Skólastjóri stendur stöðugt frammi fyrir því að taka ákvarðanir og finna bestu leiðirnar til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt í skólastarfinu.³ Ef hann lítur eigið starf gagnrýnum augum skilur hann að ekki er sjálfgefið hvaða leið verður fyrir valinu. Um er að ræða eins konar krossgötur, þar sem hann getur valið margar leiðir, en þarf að átta sig á hvaða leið hefur jákvæðust áhrif á skólastarfið. Þegar staðið er frammi fyrir vali, sem snertir m.a. mannleg samskipti og siðferðilega mælikvarða, lenda stjórnendur oft í innri togstreitu. Hvernig til tekst að leysa úr þess háttar stjórnunarlegum vandamálum og togstreitu veltur m.a. á vinnulagi og stjórnunarstíl, sem skólastjórinn hefur tileinkað sér. Er best að leggja áherslu á: hreyfanleika eða festu - vald skólastjóra eða ábyrgð starfsmanna - valddreifingu eða eftirlit - árangur eða hagkvæmni?⁴

Ef skólastjóri, sem stendur frammi fyrir erfiðu stjórnunarlegu vandamáli, aðhyllist hugmyndir Fredriks W. Taylor um vísindastjórnun á hann líklega ekki erfitt með að velja "rétta" leið. Í bók sinni The Principles of Scientific Management lítur Taylor svo á að stjórnun í fyrirtækjum og stofnunum eigi að byggja upp vísindalega - út frá skýrum og tæknilegum mælikvörðum. Með nákvæmum reglum sé hægt að ná fram hámarksafköstum starfsmanna og hagkvæmum rekstri í fyrirtækinu^.5 Hið vísindalega módel á að vera leiðarljósið fyrir stjórnendur allra stofnana samkvæmt þessum hugmyndum.

Á seinni hluta aldarinnar fara fræðimenn að líta á stjórnsýslufræði menntastofnana sem hagnýt fræði fremur en hrein vísindi.⁶ Í bókinni The Principalship er Thomas J. Sergiovanni kominn óralangt frá vísindahyggju Taylors er hann vitnar í Nýja testamentið í skrifum sínum um skólastjórnun. Hann telur hugtakið - hinn þjónandi leiðtogi⁷ - lýsa vel hvað það er að vera skólastjóri.

En Jesús kallaði þá til sín og mælti: Þér vitið, að þeir sem ráða fyrir þjóðum, drottna yfir þeim, og höfðingjar láta menn kenna á valdi sínu. En eigi svo meðal yðar, heldur sé sá, sem mikill vill verða meðal yðar, þjónn yðar.⁸

Samkvæmt þessari hugmynd eiga skólastjórar stöðugt að hlúa að þörfum skólans er þeir þjóna. Þarfirnar eru skilgreindar út frá sameiginlegum gildum og markmiðum sem starfsfólk hefur komið sér saman um. Aðhlynningin og þjónustan felur m.a. í sér aðstoð við margra. Skólastjórinn er ætíð til þjónustu reiðubúinn fyrir kennara, nemendur og foreldra og aðhlynning hans felur jafnframt í sér valddreifingu. Hann dreifir valdi til annarra í skólanum. Hvetur kennara til að taka að sér leiðtogahlutverk og sannfærir þá um rétt þeirra til stjórnunarstarfa. Ef skólastjórinn lítur á starf sitt sem eins konar köllun - og siðræn gildi ná undirtökunum á kostnað "býrókratískra" þátta - getur hann náð því að vera hinn siðræni leiðtogi⁹ og þjónn allra samferðamanna sinna.¹⁰ Hér kveður við nýjan tón. Hin hörðu karlmannlegu gildi eiga vart lengur við. Í samræmi við skrif Sergiovannis er árangursríkara í skólastjórnun að hugsunarháttur og stjórnunarstíll skólastjórans einkennist af mannlegri umhyggju og lýðræðislegum starfsháttum fremur en vélrænum afköstum og ósveigjanleika.

Nýjar áherslur í stjórnun eru ekki einungis tengdar skólum því margar rannsóknir á skilvirkni fyrirtækja hafa varpað ljósi á hvers vegna Japan varð stórveldi í iðnaði og viðskiptum á stuttum tíma. Hvað er það sem þeir gerðu öðruvísi en aðrir? Þeir gerðu sér grein fyrir því að hátækni og vélræn afköst væru ekki lykillinn að velgengni fyrirtækja, heldur með hvaða hætti fólki er stjórnað. Mikilvægt sé að byggja upp góðan starfsanda í fyrirtækjum. Stofnanamenning á hverjum stað geti ráðið úrslitum um árangur í hinum harða heimi viðskiptanna. Í rannsóknarniðurstöðum Japanans Williams Ouchi¹¹ kemur fram að helstu einkenni stofnanamenningar í fyrirtækjum, sem eiga hvað mestrar velgengni að fagna eru þau, að þar ríkir traust, samvinna, allir starfsmenn eiga jafna möguleika á starfsframa, starfsmenn vinna heilshugar að verkefnum sínum og bera hag stofnunarinnar fyrir brjósti.¹² Er mögulegt að eitt af því sem skýrir góðan árangur nemenda í stærðfræði og raungreinum í Austur-Asíulöndum, samkvæmt TIMSS-skýrslunni, sé skilvirkari skólastjórnun og markvissari mótun skólamenningar; þar sem allir kennarar og nemendur vinni heilshugar að verkefnum sínum og beri hag eigin skóla fyrir brjósti? Það væri verðugt rannsóknarefni fyrir stofnanafræðinga að bera saman stjórnunarstíl skólastjóra í Asíu og Evrópu. Eflaust getum við lært eitthvað af skólastjórum í Kóreu og Japan á sama hátt og atvinnulíf Vesturlanda hefur sótt góðar stjórnunarhugmyndir til Asíu. Þá bendir margt til að karlar í skólastjórastétt þurfi ekki að fara yfir lækinn til að læra nýjan stjórnunarstíl. Nýrri stjórnunarhugmyndir eru kannski ekki svo fjarri þeim kvenlega stjórnunarstíl, sem góður heimilisbragur byggir á.¹³ Hin dæmigerða kona er þekkt fyrir að leggja sig alla fram við að stuðla að samheldni og velferð fjölskyldunnar. Og til að nálgast það markmið beitir hún alls ekki formlegum og tæknilegum stjórnunaraðferðum.

Karlmannlegur eða kvenlegur stjórnunarstíll?

Fyrr á öldum var heimilið aðal vinnustaður konunnar, sem hún stýrði með sínu lagi af mikilli röggsemi. En það kom að því að fleiri vinnustaðir nytu góðs stjórnvisku kvenna - t.a.m. skólar. Þó er hlutfall kvenna í skólastjórstétt á Íslandi enn mjög lágt. Í nýlegri tölfræðihandbók um menntun og menningu kemur fram að hlutfallið er 27%, þrátt fyrir að mikill meirihluti kennara á grunnskólastigi séu konur eða 79%. Svipaða sögu er hægt að segja í öðrum löndum. Hlutfallið er þó enn lægra í Grikklandi og Danmörku, en mun hærra í Skotlandi og Ítalíu.¹⁴ Jafnvel eru til dæmi um að hlutfall kvenna í skólastjórastörfum hafi farið lækkandi. Á árunum 1973-1983 lækkaði hlutfall kvenskólastjóra í Kanada um 22%.¹⁵ Þessi vitneskja gefur tilefni til vangaveltna um hvað hindri konur í að gerast skólastjórar. Ýmsar rannsóknir16 hafa sýnt fram á að kvenskólastjórar vinna að stjórnunarstörfum sínum á nokkuð annan hátt en karlar, þ.e.a.s. beiti ólíkum stjórnunarstíl og aðferðum. Kannski hefur of mikið verið gert af því að benda konum í stjórnunarstörfum á að taka upp karlmannlegan stjórnunarstíl²⁰ - stíl sem síður er í takt við nýrri stjórnunarhugmyndir, sem Sergiovanni og fleiri fræðimenn hafa kynnt í ritum sínum.²¹

Árið 1992 birtist athyglisverð grein í febrúarhefti tímaritsins Educational Administration Quarterly sem ber yfirskriftina: "Kynferði og stjórnunarstíll skólastjóra. - áhrifsgreining" Þar notuðu þau Eagly, Karau og Johnson "meta-analystíska" greiningaraðferð til að skoða rækilega 50 rannsóknarniðurstöður, sem bera saman stjórnunarstíl kven- og karlskólastjóra í Bandaríkjunum. Þau leituðu í nokkrum tölvugagnasöfnum, sem fjalla um skólastjórnun og menntamál, með ákveðin lykil- eða leitarorð að vopni. Ensku orðin "leadership style", "leader", og "leadership" voru pöruð saman við hugtök eins og "gender", "sex", "sex differences" og women. Á sama hátt voru fleiri mælikvarðar fléttaðir við tiltækt rannsóknasafn um skólastjórnun. M.a. hvort rannsóknin kæmi inn á stjórnunarstíl verkefnastjórans²² og stíl hins gagnkæma mannskilnings ²³ og stillti lýðræðislegum stjórnunarstíl upp andspænis einræðisstjórnun. Verkefnastjóranum er hægt að lýsa sem mikilvægri undirstöðu í formgerð skólans - atferli hans miðar m.a. að því að fá undirmenn til að fylgja settum reglum og markmiðum. Hann skilgreinir vel hlutverk og gerir miklar kröfur um frammistöðu til sjálfs sín og samstarfsmanna. Stjórnunarstíl hins gagnkvæma mannskilnings er best lýst með vinsemd, greiðvikni og mannlegri umhyggju. Velferð nemenda er sett ofar öllu öðru og skólastjóri, sem hefur tileinkað sér þennan stjórnunarstíl, er ætíð til þjónustu reiðubúinn. Þau Eagly, Karau og Johnson skoðuðu marga þætti er snerta skólastjórnun með þessari greiningaraðferð. Þrátt fyrir að rannsóknirnar, sem áhrifsgreiningin náði að flétta saman, væru ekki fleiri en fimmtíu kemur fram augljós munur á stjórnunarstíl eftir kynferði. Konurnar skera sig mest úr þegar lýðræðislegi stjórnunarstíllinn er tekinn til skoðunar. Þær taka virkari þátt í skólastarfinu og líta fremur en karlarnir á kennarana sem starfsfélaga og jafningja. Þær telja t.a.m. mikilvægt að kennararnir taki þátt í ákvörðunartöku innan skólans. Karlarnir eru aftur á móti stjórnsamari og meira leiðandi í stjórnunarstörfum sínum, eða nær svokölluðum einræðisstíl.²⁴ Kvenskólastjórarnir fá jafnframt fleiri stig á þeim kvarða er mælir stjórnunarstíl verkefnastjórans.²⁵ Þar er kynjamunur þó ekki eins mikill og á lýðræðisstjórnunarkvarðanum. Konurnar virðast vera meðvitaðri um starfshætti eigin stofnunar, nauðsynlegustu verkefni og hvernig best sé að nálgast sett markmið. En kynjamunur er óverulegur í greiningu á stjórnunarstíl hins gagnkvæma mannskilnings.

Eftirtalin atriði skýra enn frekar ólíkan stjórnunarstíl kynjanna: Karlskólastjórarnir: - standa fastar á sínu, - hafa löngun til að drottna yfir umhverfi sínu, - eru ráðandi og atorkusamir, - eru harðir í framgöngu, - eru sjálfum sér nógir og sjálfstæðari en konurnar. Konurnar: - eru óeigingjarnar og uppteknari af öðru fólki, - eru vingjarnlegar og hjálpsamar, - eru skilningsríkar og hlýrri, - sýna meiri samkennd og eru stöðugt vakandi yfir tilfinningum annarra.²⁶ Og samkvæmt sömu greiningu reyndust konurnar almennt vera skilvirkari²⁷ skólastjórar.

Niðurstöður rannsókna Carol Shakeshaft²⁸ benda til ámóta tilhneiginga kvenskólastjóra og hér hafa tíundaðar, þrátt fyrir að hún hafi ekki lent í rannsóknaúrtaki þeirra Eaglys, Karau og Johnson. Hjá henni kemur m.a. fram að kvenskólastjórar hafa meiri samskipti við kennara og nemendur en karlar. Þær eyða jafnframt meiri tíma i skólastofum og með kennurum til að ræða faglega þætti skólastarfsins. Þær eru einnig líklegri til að hafa samband við sérfræðinga til að leysa með þeim ýmis vandamál sem upp kunna koma innan skólans. Loks hafa þær meiri samskipti við karlkennara en karlskólastjórar við kennslukonur.²⁹

Það er eftirtektarvert að nýrri skólarannsóknir sýna að þar er meiri munur á stjórnunarstíl skólastjóra eftir kynferði en fram kemur í eldri rannsóknum.³⁰ Í fljótu bragði mætti ætla að þetta væri á hinn veginn í ljósi félagslegrar framvindu og meiri stjórnunarmenntunar skólastjóra. Þeir sem ráða skólastjóra voru e.t.v. uppteknari af því - en ráðamenn í dag - að velja kvenskólastjóra, sem báru með sér dæmigerðan karlmannlegan stjórnunarstíl.³¹ Einnig er hugsanlegt að fyrr á öldinni hafi konur frekar reynt að líkjast körlum í allri framgöngu, en með meiri reynslu og þekkingu í stjórnunarfræðum sjái þær að kvenlegar stjórnunaraðferðir séu árangursríkari og þeim eiginlegri.

Skólamenning

Ef tekið er mið af helstu einkennum kvenna í skólastjórastétt, sbr. rannsóknaniðurstöður, ætti kvenlegi stjórnunarstíllinn að auðvelda nálgun á því sem Thomas J. Sergiovanni kallar "hinn þjónandi leiðtogi". Sú hugmynd er reyndar í anda vinsælla hugmynda um gæðastjórnun, en það sem m.a. einkennir þær hugmyndir er að starfsmönnum stofnana ber að líta á starf sitt sem þjónustu við samstarfsfólk og alla aðra er leita til stofnunarinnar. Þá felur gæðastjórnun í sér markviss vinnubrögð, sem eiga að styrkja gildi er lúta að samvinnu og gildismati. Þau beinast að því að þróa, breyta og bæta. Gera rétta hluti á réttan hátt^.32 Og til að geta gert rétta hluti á réttan hátt þarf stjórnandinn að vera læs á menningu eigin stofnunar.

Hægt er að skilgreina hugtakið - skólamenning - sem sögulega útbreiðslu merkingarbærs mynsturs gilda, norma, hefða og siðareglna innan skólans. Allir meðlimir skólasamfélagsins móta með sér líkan skilning á ýmsum mýtum þess, þótt skilningurinn sé örlítið breytilegur t.a.m. eftir aldri nemenda. Þessi merkingabæra heild mótar hugsunarhátt og athafnir nemenda, starfsfólks og foreldra. Sumir fræðimenn sem hafa sinnt skólarannsóknum hafa komist að því að fylgifiskur öflugrar og heilbrigðrar skólamenningar sé góður árangur og mikill áhugi hjá nemendum. Hjá kennurum leiði sterk skólamenning til meiri afkasta og starfsánægju.³³

Ýmsir fræðimenn - jafnt heimspekingar sem félagsvísindamenn - hafa lengi deilt um merkingu menningarhugtaksins.³⁴ Mannfræðingurinn Clifford Geertz³⁵ hefur lagt sitt af mörkum til að dýpka skilning okkar á þessu mikilvæga hugtaki. Hann telur menningarhugtakið kynna sögulega framvindu merkingarbærs mynsturs. Tjáning þess birtist á táknrænan hátt - t.a.m. í öllu því sem við leggjum trúnað á og drögum vart í efa. Það er gott fyrir skólastjóra sem hafa áhuga á að breyta skólamenningu eigin stofnunar að dýpka skilning sinn á menningarhugtakinu með því að huga fyrst að menningunni er umlykur skólann og þeim fjölþættu mannlegu tengslum sem þar er að finna. Þ.e.a.s. að þeir kynni sér vel menningarhugtakið í víðu samhengi.³⁶

Eru karlskólastjórar treglæsir á eigin skólamenningu?

Það hlýtur að vera visst áhyggjuefni hjá okkur skólastjórakörlum ef fjölmargar skólarannsóknir sýna fram á við erum treglæsir á eigin skólamenningu í samanburði við konurnar. Í títtnefndri áhrifsgreiningu kemur fram að þær eru uppteknari af öðru fólki, vingjarnlegri, hjálpsamari, skilningsríkari og sýna meiri samkennd. Þær hafa margt til að bera sem gæðastjórnunarhugmyndir kalla eftir hjá stjórnendum stofnana. Við skólastjórakarlar verðum vissulega að taka okkur á svo nemendur, kennarar og foreldrar fari ekki að líta á okkur sem dragbíta á skólaþróun. Sá sem ætlar að ná árangri í skólastjórnun þarf að vera vel læs á menningu eigin skóla og hæfur til að byggja upp traustan menningarlegan grunn. Skilvirkur skólastjóri nær m.a. að byggja upp hjá sér heildstæða sýn til skólans. Ef hann hefur öðlast skilning á hugtakinu "skólamenning" á hann auðveldara með að móta heildstæðan ramma um erfið viðfangsefni og flókið samskiptamynstur í skólanum. M.t.t. alls þessa mætti ætla að sá skólastjóri sem ekki skilur mikilvægi menningarlegs samhengis, þess skóla sem hann veitir forystu, hljóti oft að komast í stjórnunarvanda og sé jafnvel óhæfur til að leiða skólamenningarlegar breytingar.

Skilvirkasta leiðin til að hafa áhrif á skólamenninguna er að byggja upp jákvæðan samstarfsanda meðal kennara, nemenda og skólastjóra, sem hefur mótandi áhrif á gildagrunn skólans. Í þeirri uppbygginarvinnu beinist athygli allra að skólastjóranum. Athafnir hans eru túlkaðar af kennurum, nemendum og foreldrum og geta á táknrænan hátt gefið til kynna hvað sé álitið mikilvægt í skólastarfinu. Ef hann leiðir starfið af umhyggju og mannskilningi er líklegra að skólamenningin þróist í átt til sameiginlegrar sýnar á því hvaða gildi eru mikilvæg. Ef skólastjórinn er sjálfhverfur og sýnir litla umhyggju getur það veikt skólamenninguna á þann hátt að meðlimir skólasamfélagsins móta með sér ólíkan skilning á því hvað sé mikilvægast í starfi eigin stofnunar.³⁷ Samkvæmt þessu hefur stjórnunarstíll skólastjórans veruleg áhrif á í hvaða átt skólamenningin þróast.

Til að auka skilning á því hvernig mismunandi stjórnunarstíll skólastjóra getur haft áhrif á skólamenningu er gagnlegt að skoða tvær myndhverfur.³⁸ Það er til dæmis hægt að líkja ósveigjanlega og einsýna skólastjóranum við herforingja. Herforinginn stjórnar af mikilli festu og allir verða að hlýða skilyrðislaust, þar sem hann er yfir aðra hafinn. Herforinginn getur náð árangri, en djúp gjá getur verið í menningu herdeildarinnar, sem gerir honum erfitt fyrir við að koma nýjum hugmyndum í framkvæmd. Það er m.a. vegna skorts á samheldni og lítillar þátttöku undirmanna í mótun sameiginlegs gildagrunns. Orð herforingjans eru nánast sem lög.

Skilningsríkur og umhyggjusamur skólastjóri starfar á allt annan hátt. Hann er fremur í hlutverki hljómsveitarstjórans, sem hefur gott tóneyra og starfar af ástríðu svo tónlist hljómsveitarinnar myndi hljómræna heild. Hann þarf að laða fram allt það besta í hljóðfæraleikurunum og kunna góð skil á þeim möguleikum sem hljóðfærin búa yfir. Ef vel tekst til mynda tónar hljómsveitarinnar ekki einungis hljómræna heild, því persónulegur stíll hljóðfæraleikara fær að njóta sín og þeir allra bestu spila einleik þegar það á við. Hljómsveitarstjórinn þarf að vera þolinmóður, athugull, úthaldsgóður, vinnusamur og hæfilega stjórnsamur. Þetta virðist ekki vera auðvelt verkefni, en gefandi og vinsældir hljómsveitarinnar byggja að verulegu leyti á því hvernig honum tekst að leysa það af hendi.³⁹

Ráðningar skólastjóra - karl eða kona?

Þeir sem hafa tekið að sér það hlutverk að ráða skólastjóra til starfa eiga oft erfitt með að gera upp á milli umsækjenda. Þeir þurfa að ákveða hvað eigi að vega þyngst þegar umsóknir eru metnar, í ljósi þeirrar staðreyndar að aðeins einn er útvalinn. Nú mætti e.t.v. álykta sem svo að rannsóknaniðurstöður, sem hér hafa verið kynntar, geti haft gildi fyrir skólanefndir, sem eru í því vandasama hlutverki að sjá um ráðningar skólastjóra. Ef rannsóknir gefa í skyn að konur eru almennt skilvirkari skólastjórar mætti hugsanlega draga þá ályktun, að þær eigi að ganga fyrir þegar ráðið er í skólastjórastöður. Eagly, Karau og Johnson benda á, þrátt fyrir niðurstöður sínar, að ekki megi líta á sem sjálfgefið að karlmenn geti ekki tileinkað sér skilvirkan og kvenlegan stjórnunarstíl. Auk þess sýna rannsóknir að sumir kvenskólastjórar starfa í anda karlmannlega stjórnunarstílsins.⁴⁰ Þá hafa birst rannsóknaniðurstöður, sem sýna lítið sem ekkert samband á milli stjórnunarstíls skólastjóra og starfsánægju kennara. Árið 1993 var ein slík rannsóknarniðurstaða kynnt í janúarhefti Journal of School Leadership. Heller, Clay og Perkins sendu út spurningalista til 520 bandarískra kennara til að kanna fylgni á milli starfsánægju og: - kynferðis kennara, - kynferðis skólastjóra, - stjórnunarstíls skólastjóra, - starfsreynslu kennara, - og skólagerðar. Í ljósi fjölmargra rannsókna, er sýna áhrif stjórnunarstíls skólastjóra á skilvirkni í skólastarfi, er eftirtektarvert að þessi rannsókn komst að ólíkri niðurstöðu. Nokkuð margir kennarar er svöruðu spurningalistanum voru óánægðir í starfi eða um 50%. Þeir töldu megin ástæðuna vera knappar fjárveitingar til skólamála. Á hinn bóginn voru þeir ánægðir með samkennara sína og ekki var hægt að greina nein umtalsverð tengsl á milli ánægju (eða óánægju) í starfi og kynferðis né stjórnunarstíls skólastjóra^.41 Þetta styður það þá enn frekar að rannsóknaniðurstöður gefi ekki tilefni til að leggja mat á umsækjendur út frá kynferði. Kynferðið eitt er ekki næg trygging fyrir því að einhver verði skilvirkur skólastjóri - stjórnunarstíl skólastjóra þarf fyrst og fremst að skoða einstaklingsbundið.⁴² Loks er breytilegt hvað einkum er lagt til grundvallar mismunandi stjórnunarstíl í rannsóknum . Í skilgreiningu á stjórnunarstíl skólastjóra lögðu Heller, Clay og Perkins t.a.m. litla áherslu á stjórnunarstörf er miða að þróun skólanámsskrár, mati á kennsluháttum og leiðsögn til kennara.⁴³ Það veikir vissulega allan samanburð ef fræðimenn eru ekki með sömu frumbreytur í rannsóknum sem eiga að mæla álíka þætti í skólastjórnun.

Niðurlag

Þrátt fyrir spurningar sem vakna og einstaka rannsóknir, sem gera lítið úr áhrifum stjórnunarstíls skólastjóra, má af framansögðu draga þá ályktun að stjórnunarstíll skólastjóra skiptir verulegu máli fyrir allt skólastarf. Margar rannsóknarniðurstöður renna stoðum undir þá fullyrðingu.⁴⁴ Þá er hagnýtt gildi hugtaksins skólamenning margvísleg fyrir kennara og skólastjóra. Að vera læs á menningu eigin skóla og nánasta umhverfi hefur ótvírætt gildi. Stjórnun skólans er eins konar menningarmótun sem beinist að því að byggja upp hefðir - hefðir til að stuðla að auknum gæðum⁴⁵ og skilvirkni í skólastarfinu.

Í ljósi þessara skrifa um stjórnunarstíl skólastjóra ætti að vera ljóst að allur samanburður á stjórnunarstíl, m.a. út frá kynferði, er erfiður og kallar tíðast á enn fleiri spurningar. Því hefur til dæmis ekki verið svarað hvers vegna konur koma betur út í greiningu á lýðræðisstjórnun hjá Eagly, Karau og Johnson. Eða hvers vegna kvenlegi stjórnunarstíllinn hefur svo góð áhrif í dæmigerðu skólaumhverfi?⁴⁶ Þess háttar spurningar er vakna í tengslum við þessi skrif og lestur heimilda, gefa tilefni til vangaveltna um samband stjórnunarstíls íslenskra skólastjóra og skólamenningar ásamt skilvirkni í starfi grunn- og framhaldsskóla. Eflaust á einhver fræðimaður eftir að varpa skýru ljósi á það fyrr en seinna. Athugun á því sambandi væri m.a. skref í átt til jákvæðrar skólaþróunar á Íslandi.

Tilvísanir

1 Sbr. Eagly & Johnson, 1990. bls. 93 í Educational Administration Quarterly Vol. 28, Number 1 (February 1992). "Gender and Leadership Style Among School Principals: A Meta Analysis"

2 Sbr. sama tímarit bls. 76

3 Sbr. Gray (1985) sjá Rannsókn á störfum skólastjóra í grunnskólum bls. 13. Höf.: Börkur Hansen, Ólafur H. Jóhannsson og Steinunn Helga Lárusdóttir. 1994.

4 Sama rit bls. 13.

5 Fredrik W. Taylor. 1911. Sjá Blau og Meyer bls. 56

6 Sbr. Börkur Hansen, Ólafur H. Jóhannsson og Steinunn Helga Lárusdóttir (1994) bls. 12.

7 Servant leadership

8 Matteus 20.25-26. Sjá Sergiovanni bls. 320 og Nýja testamentið.

9 Moral leadership

10 Sjá Sergiovanni bls. 320

11 Ouchi Williams. 1981. Sjá ""SVONA GERUM VIÐ HLUTINA HÉR!" Stofnanamenning, stjórnun, gæði" eftir Börk Hansen bls. 55 - 56 í UPPELDI OG MENNTUN - (3. árg. 1994).

12 Hoy og Miskel. 1991. Sama tímaritsgrein eftir Börk Hansen bls. 56.

13 Sbr. Kristbjörg Lóa Árnadóttir 1996. Glæður bls. 54.

14 TÖLFRÆÐIHANDBÓK um menntun og menningu bls. 32. Menntamálaráðuneytið 1996.

15 Greyvenstein og Westhuzen. 1991. Sbr. Börkur Hansen, Ólafur H., Steinunn Helga bls. 89

16 Sbr. Eagly, Karau og Johnson. 1992. Einnig Shakeshaft 1987, sjá Börkur Hansen, Ólafur, Steinunn Helga bls. 89

20 Kristbjörg Lóa Árnadóttir. 1996. "Kvenlegur stjórnunarstíll" - Glæður 2/6 1996 bls. 54.

21 Fjallað er um þessar hugmyndir á skemmtilegan hátt í bókinni The Principalship e. Sergiovanni.

22 "Task-orientet style"

23 "Interpersonally orientet style".24 Sjá Eagly, Karau og Johnson. 1992. Education Administration Querterly (Vol 28, Feb. '92) bls. 81.

24 "Autocratic". Sjá Eagly, Karau og Johnson. ´92. Education Administration Querterly bls. 91.

25 "Task orientet style"

26 Sbr. Ashmore, Del Boca & Wohlers, 1