Samvinna sveitarstjórnarmanna og skólamanna

(Skrifað skömmu fyrir flutning grunnskólans til sveitarfélaganna 1996)

Um skólaskrifstofu og valddreifingu.

Það er fagnaðarefni að sveitarfélög á Suðurlandi hafi nú þegar undirritað stofnsamning um skólaskrifstofu fyrir héraðið. Þó á enn eftir að ákveða verkefni og skipulag skrifstofunnar og hvernig þjónustu hennar og samskiptum við skólana verður háttað. Eitt af meginmarkmiðunum með flutningi grunnskólans til sveitarfélaganna er að auka valddreifingu og bæta þannig starf skólanna. Ef valddreifing á að skila sér í betra skólastarfi þarf hún að ná inn í skólana. Skólaskrifstofa á því ekki að sinna málum sem skólar geta gert sjálfir. Hún á hvorki né getur orðið eins og fræðsluskrifstofan. Ýmis verkefni sem fræðsluskrifstofan hefur haft með höndum munu færast til skólanna og sveitarfélaganna, það er hluti af þeirri dreifingu valdsins sem nefnt var hér að ofan. Í stað miðstýringar kemur valddreifing. Því fleiri verkefni sem hægt er að leysa á heimavelli, því betra. Skólaskrifstofan er ný stofnun, hún hefur ekki verið til áður. Hlutverk hennar á að vera að þjónusta skólana þannig að þeir eigi auðveldara með að sinna hlutverki sínu sem er að mennta börn og unglinga. Stjórnendur hvers skóla ákveða í samráði við kennara og sveitarstjórn, hvort og þá hversu mikla þjónustu skólinn þarf að fá frá skólaskrifstofu. Það er því mikilvægt að öll vinna varðandi framtíðarskipulag og verkefni skólaskrifstofu verði í samvinnu og fullu samráði við skólastjóra og kennara í héraðinu. Aðeins þannig er hægt að byggja upp skilvirka þjónustustofnun fyrir skólana, stofnun sem gagnast skólunum í því hlutverki sem þeir gegna. Það ber að varast að gera skrifstofuhald skólaskrifstofu of umfangsmikið og sveitarstjórnir ættu ekki framselja þau auknu völd sem þau fá í skólamálum við flutninginn, til skólaskrifstofu. Slíkt gæti dregið mjög úr kostum þess að taka yfir rekstur grunnskólans. Í hverju sveitarfélagi þarf að ríkja gott samkomulag og skýr verkaskipting milli sveitarstjórnar, skólanefndar og stjórnar skólans. Ef vel er staðið að málum mun valdreifingin skila sér af meiri skilvirkni út í skólastarfið.

Samráð og samstarf er forsenda skólaþróunar

Í þeirri vinnu sem farið hefur fram við undirbúning flutnings grunnskólans til sveitarfélaganna hefur menntamálaráðherra og Samband íslenskra sveitarfélaga gætt þess að fulltrúar kennara og skólastjóra kæmu að þeirri vinnu. Með samvinnu skólastjóra, kennara og sveitarstjórnarmanna er hægt að efla skólastarf og byggja upp enn betri skóla hjá sveitarfélögunum. Eins og áður segir var markmið með breytingu grunnskólalaganna 1995 ekki síst sú þörf sem menn sáu fyrir valddreifingu og auknu sjálfstæði skólanna. Þannig mætti ná fram meiri skilvirkni og auka áhrif og aðhald foreldra. Með stefnumótunarstarfi innan skólanna mun nást fram betri nýting á kröftum og frumkvæði fagmenntaðra starfsmanna og um leið verður ábyrgð skólastjóra skýrari. Á grundvelli slíkrar stefnumótunar mun síðan allt innra og ytra mat á starfi skólanna byggjast. Ákvæði laganna ber að líta á sem lágmarksákvæði þannig að nútímaleg viðhorf til stjórnunar gera ráð fyrir ítarlegri stefnumótunarvinnu sem beinlínis er mælt fyrir í lögum. Má í því sambandi nefna aukna áherslu á gæðastjórnun í menntakerfinu, en hún felur m.a. það í sér að meira vald er fært til skólastjóra.

Hlutverk skólastjóra

Það er alveg ljóst að þegar sveitarfélögin taka við öllum rekstri grunnskólanna mun starfssvið skólastjóra bæði breytast og aukast. Skólastjórar sjá um að skilgreina starfsskyldur starfsmanna og dreifa valdi og ábyrgð til þeirra eftir því sem við á. Hver skólastjóri sér um framkvæmd skyldunáms í sínum skóla og þeirrar skólastefnu sem rekin er í landinu. Hann skipuleggur og stýrir innra starfi grunnskóla að höfðu samráði við kennara, aðra starfsmenn, nemendur, foreldraráð og skólanefnd. Til viðbótar við þetta eru aukin verkefni sem hafa verið að færast á hendur skólastjóra eða bætast við vegna nýrra laga. Má í því sambandi nefna:

* Öll áætlanagerð fyrir skólann, (fjárhagsáætlun, tímaáætlanir fyrir almenna kennslu og sérkennslu, starfsáætlun)

*Skólastjóri ber ábyrgð á að unnið sé að stefnumörkun innan skólans og að skólanámskrá sé kynnt og haldin.

* Skólastjóri ber ábyrgð á að skilgreindar séu sjálfsmatsaðferðir skóla og unnið verði eftir þeim. (sbr. 49. grein).

*Skólastjóri ber ábyrgð á því að allir nemendur skólans fái kennslu við hæfi.

*Samstarf við foreldra. Skólastjóri ber t.d. ábyrgð á stofnun foreldraráðs og situr fundi með því.

*Skólastjóri ber ábyrgð á og fer með daglega umsjón og umráð skólamannvirkja, þar á meðal skólastjóra- og kennarabústaða.

*Skólastjóri ber ábyrgð á námsgögnum og búnaði skólans.

Þá er líklegt að mörg sveitarfélög muni fela skólastjórum aukna fjármálalega ábyrgð og skipulagsvinnu sem gæti leitt til skilvirkara skólastarfs og þess að peningar til skólahalds yrðu betur nýttir. Með fjármálalegri ábyrgð skólastjóra og aðgangi að áætlanagerð er stuðlað að gæðastjórnun og skilvirkara kostnaðareftirliti en víða tíðkast í dag. Skrifstofuhald, þar sem miðstýring og milliliðakostnaður verður til getur að verulegu leyti sparast og aðhald starfsmanna og foreldra (neytendaeftirlit) getur orðið virkara. Skólinn sem stofnun á þá auðveldara um vik að skapa samábyrgð allra sem þar vinna og hagsmuna eiga að gæta um metnaðarfullt starf. Með tilliti til alls þessa er mikilvægt að samkomulag ríki um að :

* Skólastjóri annist ráðningar starfsmanna innan þeirra fjárheimilda sem skólanum er úthlutað.

* Skólastjóri sæi um mótun erindisbréfa, samninga við skólabílstjóra og fleira, ráði forstöðumenn til afmarkaðra verkþátta og beri ábyrgð á og úthluti allri verkstjórn á vinnustað.

*Skólstjóri fái skýrar heimildir til að annast áætlanagerð og fjármálalega umsýslu skólans og ráðstöfun rekstrarfjár verði að verulegu leyti innra mál skólans og tilefni til samráðs við kennara og foreldra.

* Skólstjóri eigi aðild að öllum nefndum og stjórnum sem fara með framkvæmdamál grunnskóla ss. bygginganefnd

* Skólastjóri fari með umráð allra skólamannvirkja allt árið og engin skólatengd starfsemi fari fram á starfstíma skóla nema undir umsjá skólastjóra.

Endurmenntun

Endurmenntun starfsmanna þarf fyrst og fremst að miðast við þarfir hvers skóla. Þarfir skólanna í þessum efnum eru misjafnar, þó að oft eigi a.m.k. nokkrir skólar samleið í hvert sinn. Nokkrar leiðir er hægt að fara í þessu sambandi. Hlutverk skólaskrifstofu gæti verið að kanna þarfir skólanna og koma með tilboð í samræmi við þær eftir því sem hægt er í hvert sinn. Það er mikilvægt að endurmenntunartilboð skólaskrifstofu miðist við þarfir skólanna og að frumkvæðið komi frá skólunum. Eflaust kjósa einhverjir skólar að bera sjálfir megin ábyrgð á þessum málaflokki. Til dæmis með því að fá kvóta til að sinna endurmenntun starfsmanna og bera ábyrgð á að ráðstafa slíkum fjármunum og kaupa þjónustu af Háskóla Íslands, KHÍ eða öðrum endurmenntunarstofnunum. Nú þegar hafa nokkrir skólar á Suðurlandi hafið samstarf um endurmenntun, sem e.t.v. er vísir að því sem koma skal. Slíkt fyrirkomulag ætti að tryggja að ábyrgð skólastjóra til frumkvæðis um endurmenntunaráætlanir starfsfólks (sbr. 50. grein laga nr. 66/1995) gætu skilað sér í því formi að skólarnir kalli eftir því framboði sem hæfi best áherslum þeirra á hverjum tíma.

Sveitarfélög á Suðurlandi eru hvött til að:

* huga vel að þeim breytingum sem eru framundan í skólamálum og marka sér stefnu í þeim. Hafa þau sjónarmið að leiðarljósi sem stuðla að skólaþróun, nemendum til hagsbóta.

* tryggja að allir nemendur fái kennslu við hæfi og vistlegt námsumhverfi. Við úthlutun/skilgreiningar kennsluheimilda þarf að taka fullt tillit til fatlaðra og nemenda með sértæka námsörðugleika (sbr. 37. grein).

* forðast of mikla miðstýringu í skólamálum. Því bera að varast að gera skrifstofuhald Skólaskrifstofu Suðurlands of umfangsmikið - sumt sem skólaskrifstofu er e.t.v ætlað að gera, á heima inni í einstökum skólum. ákvarðanir um skólamál verði teknar heima í héraði en vald ekki framselt t.d. til skólaskrifstofu.

* fela skólastjórum fulla stjórn skólans. M.a. að sjá um ráðningar alls starfsfólks innan ramma fjárhagsáætlunar.

* eiga gott samstarf við kennara og skólastjóra. Fagleg stefnumótun verður marklaus án þátttöku þeirra sem í skólunum starfa.

* tryggja endurmenntun og þjálfun fyrir aðstoðarfólk í skólum, s.s. gangaverði, baðverði, matráðskonur, skólabílstjóra, stuðningfulltrúa o.fl.

Það er einlægur vilji skólastjóra að vinna með sveitarstjórnarmönnum svo þessi mikla breyting í skólamálum megi takast sem best. Allir sem að málinu koma verða að leggja sig fram um að skapa sameiginlega ábyrgð á þeim fjölmörgu verkefnum og þjónustu sem sveitarfélögum ber að veita í skólamálum. Ef allir vinna saman af heilindum tekst okkur að gera grunnskólana á Suðurlandi að enn betri menntastofnunum.

Til baka