BRAUTARHOLTSSKÓLI OG INDVERSKI
SYSTURSKÓLINN BEDKUVADOR
(Skrifað fyrir UPPELDI OG MENNTUN, Tímarit Kennaraháskóla Íslands 3. árg. 1994)
BRAUTARHOLTSSKÓLI
Brautarholtsskóli er í Skeiðahreppi, Árnessýslu. Hann var byggður árið 1933 og þótti á þeim tíma mikil bygging, en um árabil var skólinn einnig eitt helsta samkomuhús sýslunnar. Árið 1986 var byggt við skólann sem bætti verulega alla aðstöðu. Brautarholtsskóli var og er enn í dag aðal félagsmiðstöð Skeiðahrepps og á sumrin er ferðaþjónusta á holtinu. Þar gegna skólinn, skólaleikvöllurinn og Skeiðalaug stóru hlutverki. Í næsta nágrenni er fjallið Vörðufell sem er gömul eldstöð og jökuláin Þjórsá. Jökla- og fjallasýn er fögur frá Brautarholti.
Nemendur eru 26 á aldrinum sex til tólf ára. Kennslufyrirkomulag er nokkuð sveigjanlegt, en oftast er nemendum skipt í tvær deildir. 1.-4. bekkur eru saman í yngri deild og 5.-7. bekkur í eldri deild. Starfstími skólans er níu mánuðir. Eftir nám í Brautarholtsskóla fara nemendur í 8. - 10. bekk Flúðaskóla, en báðir skólarnir eru heimanakstursskólar.
Í desember s.l. var haldið upp á 60 ára afmæli skólans. Þá vitnaði greinarhöfundur m.a. í vígsluræðu Klemensar Þórleifssonar sem var fyrsti skólastjóri Brautarholtsskóla:
" Í listasafni Einars Jónssonar frá Galtafelli er höggmynd, sem hann kallar Dögun.. Mynd þessi sýnir nátttröll, sem farið hefur um nótt til mannabyggða og rænt þaðan ungri og íturvaxinni stúlku og er á leið með hana inn í bergið. En áður en það kemst svo langt, þá rís sól í austri. En það var eðli nátttröllanna, að þola ekki birtuna, þola ekki skin sólar.
Og myndin lýsir því augnabliki þegar fyrstu sólargeislarnir falla í augu tröllsins. Það steytir hnefann móti hinni upprennandi sól og hatur örvæntingarinnar lýsir sér í svipnum meðan líkami þess er að breytast í stein. En ungmærin breiðir faðminn móti ljósinu ylnum og frelsinu og óumræðileg von og gleði ljómar af andliti hennar, því hún veit að fyrir geislum sólarinnar hlýtur jafnvel hinn sterkasti myrkravættur að hníga."
Síðar í ræðunni líkti Klemens íslensku þjóðinni við ungu stúlkuna sem var í örmum nátttröllsins (þ.e. fáfræði). Þjóðin hafði lengi mátt þola innlenda og erlenda áþján, fáfræði og hleypidóma. En um það leyti sem Skeiðamenn stofna Brautarholtsskóla var íslensk þjóð að stíga stórt skref í átt til aukinnar þekkingar og réttlætis. Það er svo okkar að tryggja að "gömlu nátttröllin" gangi ekki aftur. Það þarf umfram allt að efla skólakerfið svo Íslendingar verði um ókomna tíð í hópi menntaðra þjóða. Kennarar Brautarholtsskóla hafa reynt að halda vöku sinni og sinna ekki einungis hefðbundnum kennslustörfum heldur einnig þróunarstarfi. Það sem hefur kannski vakið hvað mesta athygli er systurskólaverkefnið sem er á margan hátt framandi og óvenjulegt, en um leið gefandi fyrir nemendur og kennara.
SYSTURSKÓLI Á INDLANDI - AÐDRAGANDI
Á haustdögum árið 1990 kom félagi minn Kjartan Valgarðsson í heimsókn og færði mér bæklinginn Syskonskola - Råd och erfarenheter från tre u-länder sem SIDA Informationsbyrån í Svíþjóð gaf út árið 1988. Eftir að hafa lesið bæklinginn fékk ég mikinn áhuga á að reyna það sem þar er lýst með nemendum mínum í Brautarholtsskóla. Ég sá fljótt að verkefnið gæti haft mikið uppeldislegt gildi, en það þyrfti þó að undirbúa vel og vinna skipulega. Á þeirri forsendu var sótt um styrk í Þróunarsjóð grunnskóla. Það var svo mikil hvatning að fá jákvætt svar frá sjóðnum.
Fljótlega komumst við í samband við Svíann Åke Sandin sem er einn af stofnendum TUFF (Tyresö Ulands- och Fredsförening). Hann sendi okkur ýmiss konar efni sem kom að miklu gagni í þróunarstarfinu. Í mars árið 1992 rann stóra stundin upp. Þá eignaðist Brautarholtsskóli systurskóla á Indlandi sem heitir Bedkuvador. Í sama mánuði heimsótti ég Åke og fleiri kennara í Svíþjóð sem hafa reynslu af systurskólastarfi. Það var mjög lærdómsríkt að sjá og heyra hvernig skólar í Tyresö og Enskede vinna með systurskólum í þróunarlöndum.
Eitt megin markmið systurskólaverkefnis Brautarholtsskóla var að fá fleiri skóla með í þetta starf, sem enn hefur ekki gerst. Þó bendir allt til að nokkrir kennarar og nemendur í Hjallaskóla í Kópavogi ætli að byrja á systurskólasamskiptum við Indland á skólaárinu 1994-95, sem er gleðilegt.
UPPHAF SYSTURSKÓLASTARFS
Til að hægt sé að koma á samstarfi við systurskóla einhvers staðar í þróunarlöndum þarf það fólk sem ætlar að vinna saman að vera jákvætt. Starfið krefst þolinmæði því samskipti við þróunarlönd eru torveldari en samskipti við nágranna okkar á Vesturlöndum. Það er nauðsynlegt að kynna sér vel systurskólastarf almennt áður en verkefnið er sett af stað. Kennarar mega ekki vera tvístígandi og hætta kannski við rétt eftir að verkefnið er hafið. Það gæti skapað gífurleg vonbrigði í systurskólanum og væri ekki siðferðilega rétt breytni. Grunnur að öflugu systurskólastarfi er góður undirbúningur. Myndbönd og litskyggnur frá systurskólaverkefnum, t.a.m. í Svíþjóð, geta svarað mörgum spurningum sem vakna hjá kennurum. Þegar til lengri tíma er litið er æskilegt að systurskólaverkefnið verði viðurkennt sem eðlilegur þáttur skólastarfsins og það þarf helst að falla auðveldlega að námsgreinum skólans, t.d. heimilisfræði, tónmennt, landafræði og sögu. En auðvitað er það í verkahring hvers skóla að skipuleggja verkefnið með hliðsjón af eigin kennsluháttum.
Samfélagið er umlykur skólann þarf að fá upplýsingar um framvindu systurskólaverkefnis. Kynningarfundir fyrir foreldra eru nauðsynlegir og einnig skiptir umfjöllun fjölmiðla miklu máli. Kannski eru fjölmiðlar ekki mjög uppteknir af skólastarfi á Íslandi, en það ætti að vera skylda þeirra að skýra meira frá ýmsu merkilegu þróunarstarfi sem fram fer í mörgum skólum. Það auðveldaði kennurum starfið og styrkti um leið ímynd skólanna. Það var til dæmis hvatning fyrir nemendur og kennara Brautarholtsskóla að Sunnlenska fréttablaðið, Dagskráin, Morgunblaðið og Tíminn skyldu fjalla um systurskólaverkefni okkar í máli og myndum. Það eitt að fá tvo blaðamenn í heimsókn virkaði sem vítamínsprauta á nemendur og kennara. Í þessum efnum geta íslenskir kennarar e.t.v. tekið sig taki og verið ófeimnari við að koma ýmsu úr skólastarfinu á framfæri við fjölmiðla.
SAMSKIPTI BEDKUVADOR OG BRAUTARHOLTSSKÓLA
Systurskólarnir Bedkuvador og Brautarholtsskóli hafa skipst á ljósmyndum, bréfum og margs konar myndum sem lýsa skólastarfinu á báðum stöðum, dýralífi, landslagi, menningu o.fl. Þar sem megin markmið samskiptanna er hjálparstarf var fyrsta verkefni okkar í Brautarholtsskóla að kanna hvað helst þyrfti að bæta í Bedkuvador. Í bréfasamskipum okkar kom strax í ljós að vatnsmálin voru í mesta ólestri. Brunnurinn var bæði opinn og óhreinn, vatnsleiðslur lélegar svo og bað- og snyrtiaðstaða. En hvernig átti að safna peningum svo hægt væri að aðstoða við uppbyggingu? Við fórum þá leið að selja falleg indversk kort sem eru myndskreytt af nemendum í Bedkuvador og næstu nágrannaskólum. Þessi leið er dæmi um skemmtilega samvinnu tveggja ólíkra menningarsvæða. Indversk listsköpun sem er komið í verð af vinum á Íslandi. Í fyrstu seldum við kort fyrir 40.000 krónur, en sú upphæð dugði nánast fyrir nýjum vatnsbrunni. Það sýndi okkur að vinnulaun og verðlag er allt annað á Indlandi en Íslandi. Hvað lítil peningaupphæð á Íslandi gat gert mikið hjá þeim vakti verulega athygli okkar því nýi vatnsbrunnurinn er all mikið mannvirki. Þá var gaman að geta fylgst með framkvæmdum. Fyrst fengum við ljósmyndir af gamla vatnsbrunninum og svo u.þ.b. ári síðar af þeim nýja. Þarna sáum við svart á hvítu í hvað peningarnir höfðu farið.
Það getur verið erfitt að setja sig inn í menningu framandi þjóðar með því að lesa einungis landafræðina. Ef við ætlum að skilja hana betur þarf að kafa dýpra. Bein samskipti við fólk í framandi landi hljóta að auka skilning okkar og gera námið um leið áhugaverðara og árangursríkara. Til dæmis hafa nemendur Brautarholtsskóla séð að allt of margir á Indlandi búa við miklu verri aðstæður en nokkur maður á Íslandi. Margt af því sem hér telst sjálfsagt er munaður hjá þeim.
BHIKU og KOKILA VYAS
Hjónin Bhiku og Kokila Vyas eru aðal tengiliðir okkar á Indlandi. Þau hafa helgað líf sitt aðstoð við fátæka landa sína og vinna í anda Mahatma Gandhis. Það var ómetanlegt að SIDA (Þróunarsamvinnustofnun Svíþjóðar) skyldi bjóða þeim til Íslands í september 1992. Bhiku og Kokila voru þá í kynningarferð í Svíþjóð og ferðin til Íslands var einnig hugsuð sem kynningarleiðangur, en það vakti nokkra athygli SIDA að íslenskur skóli tæki þátt í sænsku systurskólastarfi á Indlandi. Vegna systurskólasamvinnu TUFF njóta u.þ.b. sex þúsund indversk börn skólagöngu. Þrátt fyrir að lög á Indlandi kveði á um menntun fyrir börn og unglinga er fátækt sumra héraða þvílík að margar milljónir barna komast ekki í skóla. Auk þess er heilbrigðisþjónusta nánast engin í þeim héruðum. Þótt nemendur systurskólans Bedkuvador séu aðeins 265 lýsir hluti kínverskrar dæmisögu þeirri hugsun sem er grunnur systurskólaverkefnis okkar auk margra annarra.
Margir litlir hlutir,
gerðir á mörgum litlum stöðum
af mörgu litlu fólki,
mun breyta ásýnd
heimsins.(Sandin o.fl. 1988:35 -þýðing greinarhöfundar)
KOSTIR SYSTURSKÓLASTARFS
Kostir systurskólastarfs eru ótvíræðir. Ef verkefnið er vel afmarkað þá er peningunum vel varið og tryggt er að hver króna renni til systurskólans. Það er t.a.m. nauðsynlegt að indverski systurskólinn velji og skilgreini verkefnið. Systurskólaverkefni er einnig jákvætt fyrir starfsandann í skólanum okkar. Það kallar oft á uppbyggilegar samræður nemenda og vinnur gegn fordómum í garð þeirra sem búa í þróunarlöndum, þar sem nemendur eru komnir í persónulegt samband við börn þar. Verkefnið gefur tilefni til að að nemendur verða stoltir af eigin verkum. Skólinn er allt í einu farinn að hafa áhrif á gang mála í framandi landi og nemendur eru komnir í persónulegt samband við börn þar. Þannig stuðlar skólastarfið sjálfkrafa að meiri fræðslu um þróunarlönd og andstæður auðs og fátæktar á jörðinni verða nánast áþreifanlegar. Loks er systurskólaverkefni skemmtilegt fyrir nemendur og kennara, m.a. vegna þess að upplýsingar um árangur verkefnisins berast til okkar.
ALÞJÓÐLEG ÁBYRGÐ KENNARA OG NEMENDA
Á tímum sívaxandi fjölmiðlunar, alþjóðlegra samskipta og viðskipta verður hlutverk kennara og annarra uppalenda enn mikilvægara. Það þarf að leggja meiri áherslu á umfjöllun um íslenska menningu án þess að það leiði til hleypidóma gagnvart öðrum þjóðum. Það getur verið vandasamt því jafnframt þarf að efla alþjóðlegan hugsunarhátt nemenda. Skólafólk má ekki falla í þá gryfju að vera hlutlausir áhorfendur. Við höfum frekar þörf fyrir virka gerendur í alþjóðlegu samstarfi. Við skiljum betur en áður að allt er öðru háð. Sérhver maður er háður náttúrunni og þjóðir heims eru hver annarri háðar. Þetta ættu nemendur Brautarholtsskóla að þekkja vel í dag vegna samskiptanna við systurskólann á Indlandi. Það er ánægjulegt að nemendur í grunnskóla á Íslandi geti aðstoðað fátækan skóla í þróunarlandi við að bæta vatnsból sitt, en skortur á hreinu vatni er bein orsök 80% allra sjúkdómstilfella í þróunarlöndum. Loks getur samstarf við framandi þjóðir stuðlað að friðvænlegri veröld. Ef mannkynið ætlar ekki að falla á skynsemisprófinu þarf að rækta með börnum aukna ábyrgðartilfinningu gagnvart ýmsum sammannlegum þáttum, s.s. friði og samstöðu fólks, kynþátta, kynja og þjóða.
FRAMTÍÐARSÝN
Hér hef ég reynt að lýsa í stuttu hvað systurskólaverkefni Brautarholtsskóla snýst um, en allir sem hafa áhuga á að reyna eitthvað svipað geta fengið nánari upplýsingar. Ef okkur tekst að efla þetta starf í íslenskum skólum má sjá fyrir sér aukið samstarf skóla og þeirra aðila sem láta sig þróunaraðstoð varða hér á landi. Í Svíþjóð er til dæmis sá háttur hafður á að SIDA fjórfaldar þá peningaupphæð sem nemendum tekst að útvega í systurskólaverkefni í þróunarlöndum. Sú aðferð stuðlar að niðurbroti "múra", sem eru oft á milli stofnana þjóðfélagsins. Þurfa Íslendingar kannski að brjóta niður einhverja "múra"?
Á undanförnum árum hefur margt gerst í íslenskum skólamálum og ný tegund skólastarfs er að mótast. Hér er auðvitað átt við Íslenska menntanetið. Þeir möguleikar sem það býr yfir stuðla að minni einangrun kennara og nemenda. Tölvusamskiptin opna nýjar leiðir í alþjóðlegum samskiptum, sem efla um leið alþjóðlegan hugsunarhátt skólafólks. Á þann hátt á systurskólaverkefni a.m.k. eitt sameiginlegt með menntanetinu. Systurskólaverkefni getur þó ekki höfðað til tæknidýrkunar mannsins enn sem komið er. En vonandi tekst á næstu árum að rækta jafnframt með íslenskum nemendum hugsun sem sem stuðlar að samstöðu og samhjálp á alþjóðavettvangi.
Heimildir
Klemens Þórleifsson. Ræða flutt í vígslu Brautarholtsskóla 16.desember 1933 \-[ Ópr. handrit].
Rolf Lasse Lund. 1989. Umheimurinn og ábyrgð okkar. [ Þýðandi Sveinbjörg Sveinbjörnsdóttir.] Reykjavík, Menningar- og fræðslusamband alþýðu. .
Sandin, Åke o.fl. 1988. . 1988. SYSKONSKOLA Råd och erfarenheter från tre u-länder (SIDA, Internationelle serien nr 13).
Tyresö Ulands- och Fredsförening. 1992. Tuff bulletinen. Okt. 1992.
Þorsteinn Hjartarson. 1992. Systurskólar í þróunarlöndum. [Ópr. lokaskýrsla fyrir Þróunarsjóð grunnskóla.