| "Leggja verður áherslu á að hinn almenni skóli geti boðið nemendum sínum upp á fjölbreytt listnám svo komist verði hjá þeirri mismunun sem óhjákvæmilega verður þegar slíkt nám fer að miklu leyti fram utan skólans á kostnað foreldra svo sem í sérstökum tónlistar- og myndlistarskólum" 1
"H.Í.K. telur brýnt að efla framboð verk- og listgreina á grunnskóla - og framhaldsskólastigi og að þær greinar verði metnar til jafns við bóknámsgreinar, hvort sem um er að ræða kjarnanám, valnám eða sérhæft nám." 2 |
| Í orði kveðnu er enginn hörgull á stuðningi við það sjónarmið að listgreinar séu mikilvægur þáttur í almennri menntun nemenda bæði á grunn- og framhaldsskólastigi. Þótt hér að ofan sé vitnað í nýjar stefnuskrár kennarasamtaka er vandalaust að finna álíka jákvæð viðhorf til gildis þessara greina í ýmsum ritum sem menntamálaráðuneyti og einstakir áhrifamenn í skólamálum hafa frá sér sent. Allt um það mun staða listgreina í almennum skólum óvíða bágbornari en hérlendis, einkum þó á framhaldsskólastiginu. Undirritaður spurði forsvarsmenn tólf stærstu framhaldsskóla landsins, hvort unnt væri að ljúka stúdentsprófi frá skóla þeirra án þess að hafa einhverja þekkingu eða færni í listgreinum. Að undanskildum einum skóla var spurningunni svarað játandi (um undantekninguna verður fjallað nokkru nánar síðar í þessari grein).
Að sjálfsögðu fer það eftir viðhorfum manna til hlutverks skóla og menntunar hvort þeir líta á það sem styrk eða veikleika skólakerfis að sinna í engu listmenntun almennings og meta lítils menntunargildi listgreina en þetta tvennt einkennir íslenska framhaldsskóla. Þrátt fyrir það víðsýna markmið framhaldsskólalaga að skólinn skuli "búa nemendur undir líf og starf í lýðræðissamfélagi" virðist nám í framhaldsskólum nær eingöngu miða að því að mæta kröfum atvinnulífs og æðri skólastiga um sérþekkingu ásamt því að sinna þeirri almennu grunnmenntun sem ekki verður án komist til að ná því markmiði.
Þröng námskrá eða víðFásinna væri að andmæla því meginhlutverki framhaldsskóla að sjá atvinnulífinu fyrir vel menntuðum starfskröftum og að veita nemendum sem bestan undirbúning til æðra náms, en það er háskalegt að líta á þetta sem eina hlutverk hans. Skólar sem það gera skila frá sér fólki sem í besta falli er þjálfað en tæpast menntað; fólki sem vera kann þokkalega búið undir hin ýmsu störf, en illa undir það búið að njóta afraksturs vinnu sinnar. Þótt velferð efnahagslífs hverrar þjóðar sé að verulegu leyti komið undir menntun þegnanna er ekki þar með sagt að til heilla horfi, að menntamálum sé stjórnað nær eingöngu með velferð efnahagslífsins að leiðarljósi. Slík stefna leiðir jafnan til þröngrar skilgreiningar á almennri menntun; þrengt er að húmanískum greinum námskrárinnar einkum listgreinum. Afleiðingin verður skólakerfi sem þjónar einkum nemendum með ákveðna tegund greindar. Erlend reynsla og rannsóknir hafa sýnt að beint samband virðist milli einhæfrar námskrár framhaldsskóla og mikils brottfalls nemenda úr skólum, þarf engan að undra þá niðurstöðu. Nýlegar tölur benda til að allt að 40% þeirra 5000 útskriftarnema grunnskólans sem árlega hefja nám í íslenskum framhaldsskólum falli úr skóla án þess að ljúka neinu formlegu námi. Að óbreyttu má búast við að þetta hlutfall hækki enn, nú þegar ákveðið hefur verið að íslenski framhaldsskólinn skuli vera handa öllum, líka þeim sem ekki hafa lokið grunnskólaprófi.Of einhliða áhersla á faglega sérhæfingu á kostnað víðrar menntunar hefur þann ókost að þjálfun í flestum atvinnugreinum úreldist á tiltölulega skömmum tíma. Skapandi og gagnrýnin hugsun ásamt ályktunarhæfni gerir það miklu síður, slíkir eiginleikar (sem við trúum að séu afrakstur breiðrar menntunar) eru reyndar grundvöllurinn að hæfni fólks til stöðugrar endurnýjunar í starfi og til starfsgreinaskipta. Við vitum t.a.m. ekki hvers konar starfskunnáttu verður krafist af vinnuaflinu í hinum ýmsu greinum á fyrri hluta næstu aldar þegar framhaldsskólanemar dagsins í dag verða á blómaskeiði starfsferils síns. En þótt við getum ekki í dag kennt þeim allt sem þeir þurfa þá, getum við gefið þeim flest sem þarf til að lifa innihaldsríku lífi vel fram á næstu öld, í skólakerfi sem hefur það að markmiði er hlutverk listgreina eigi lítið. Mismunandi greindUm aldir hafa víðsýnir skólamenn gert sér grein fyrir að ekki hafa allir nemendur sams konar gáfnafar. Ýmsir námssálarfræðingar nútímans staðfesta þetta viðhorf þegar þeir tala um hina samsettu greind. Einn þeirra er Howard Gardner sálfræðingur við Harvard háskólann sem nýverið hefur sett fram kenningu (n.b. ekki vísindalega staðreynd) sem mikla athygli hefur vakið. Samkvæmt henni er mannleg greind samsett úr a.m.k. sjö þáttum, sem hver einstaklingur býr yfir í misríku mæli, en stærri hópar fólks samkvæmt einhvers konar normaldreifingu. Gardner kýs að tala um orðræna greind, rökræna, stærðfræðilega, formræna, tónræna, hreyfigreind og samskiptagreind. Hann heldur því fram að við öðlumst skilning á sjálfum okkur og umheiminum með samþættri notkun allra þessara þátta. Eigi þessi kenning við rök að styðjast er skólakerfi sem nær eingöngu leggur áherslu á fyrstu þrjá greindarþættina vont skólakerfi vegna þess að það mismunar nemendum á grundvelli meðfæddra eðlisþátta. Víst skal viðurkennt að að þessu leyti endurspeglar skólinn ríkjandi gildismat samfélagsins á þörfum þess sjálfs fremur en þarfir einstaklingsins, að svo miklu leyti sem hægt er að greina þar á milli.
Hvað geta listgreinar gert fyrir nemendur?Í grein í Nýjum menntamálum (4. tbl. 1987) tjáir Kristín Sigfúsdóttir framhaldsskólakennari áhyggjur sínar af því "að á fyrsta ári framhaldsskólans nú sé það niðurdrepandi fyrir margt ungt fólk að halda áfram í námkvæmlega sömu námsgreinum og grunnskólinn býður upp á" (bls. 11). Við þessa athugasemd er því að bæta að það sem nemendur í námserfiðleikum þarfnast mest er sú uppörvun, sem af því hlýst að ná árangri í einhverri af námsgreinum skólans. Það er kaldhæðnislegt að framhaldsskólinn skuli taka á móti þeim nemendum sem árum saman hafa verið að sligast undan stærðfræði og íslenskukröfum grunnskólans með ennþá stærri og illviðráðanlegri skammti af sömu námsgreinum. Hins vegar eru þeir sviknir um þá uppörvun sem þeir þarfnast og reynslan hefur sýnt að margir nemendur hafa sótt í viðfangsefni á sviðum list- og verkgreina. Ekki þó vegna þess að þessar greinar geri minni kröfur heldur annars konar kröfur. Forsendur náms eru ekki síður tilfinningalegar en vitsmunalegar; langanir, viðhorf og sjálfsímynd nemenda hafa ekki síður áhrif á námsárangur. Margir kennarar hafa orðið vitni að því, hvernig nemendum hefur aukist sjálfstraust við það að standa sig vel í myndlist, leiklist eða því að ná árangri á hljóðfæri, og einnig því að slík uppörvun virðist oft skila sér í bættum árangri í bóklegum greinum einnig.Listgreinar spanna bæði vitsmuna- og tilfinningasvið manneskjunnar, þær blanda saman hinu huglæga og því hlutlæga á hinn æskilegasta hátt þar sem annað sviðið agar hitt. Í ríkara mæli en flestar aðrar greinar kenna listirnar ungu fólki að margar spurningar í lífinu hafa ekki eitt einfalt svar; að það sem er öðruvísi þarf hvorki að vera betra né verra, aðeins öðruvísi. Slík reynsla og vitneskja er ungu fólki í dag afar nauðsynleg og nýtist því við lausn hinna ólíkustu vandamála. Í listum jafnt sem í vísindum er að finna eftirsóknarverð lífsgæði. Aðgangur að þessum lífsgæðum byggist á skynjun og skilningi táknmáls sem fæstir einstaklingar þróa með sér sjálfkrafa og án örvunar. Að tjá sig listrænt og að njóta listrænnar tjáningar annarra hefur fram til okkar daga um of verið forréttindi hinna efnaðri stétta, líka í íslensku samfélagi. Nægir þar að nefna að markviss listmenntun barna og unglinga fer að mestu fram í einkaskólum gegn námsgjaldi sem er nógu hátt til að útiloka hluta nemenda af efnalegum ástæðum. Slíkt fyrirkomulag stuðlar að menningarlegri stéttarskiptingu og þar með þjóðfélagi sem líklegt er að fæstir landsmenn vilji stefna að, eða taka að sér að verja. Það sem er gott, fagurt og eftirsóknarvert fyrir hina efnameiri í þjóðfélaginu er líka gott, fagurt og eftirsóknarvert fyrir hina efnaminni. Að þessu leyti á framhaldsskólinn jafnt sem grunnskólinn að vinna sem menningarlegt jöfnunartæki.
Skylt er að geta þess að veg listgreinanna ber að þakka einum manni, Guðmundi Sveinssyni fyrsta skólameistara skólans, sem lét ekki nægja að fara hástemmdum orðum um uppeldisgildi listanna, heldur breytti hann orðum í veruleika. Nú þegar þessi víðsýni skólamaður er horfinn frá stjórnvelinum, vega ýmsir hart að hlut listgreinanna í námskrá skólans og kysu helst að sjá þær felldar út úr almennum menntakjarna nemenda. Er nú áformað að listgreinaeiningum til stúdentsprófs verði fækkað úr 6 í 4 einingar. Því miður geta talsmenn slíkrar "hagnýtishyggju" í menntamálum sótt stuðning við málstað sinn í gildandi viðmiðunarnámskrá menntamálaráðuneytisins (frá1986), sú skólastefna sem þar birtist hefur ekkert við framhaldsskólanám án listfræðslu að athuga. Undir áhrifum slíkra viðhorfa, virðist núverandi stjórnendur F.B. skorta bæði styrk og vilja til að standa að fullu vörð um hinn hóflega sess, sem listfræðsla hefur skipað í almennri menntun nemenda. Hlutur listgreina í námskrá F.B. hefur þó frá upphafi verið óverulegur miðað við flest erlend viðmið, saman-burðurinn verður fyrst merkilegur þegar miðar er við aðra hérlenda framhaldsskóla. Mestur er þó skaðinn af því fordæmi sem skólinn gat orðið öðrum á sviði almennrar listfræðslu, eftir niðurskurð er sú fyrirmynd ekki söm og fyrr.
Í þeim listfræðsluáföngum F.B. sem ætlaðir eru hinum almenna nemanda er reynt að sneiða hjá þeim tæknilegu atriðum listsköpunar sem varða gerandann meira en njótandann. Markmiðið er að nemendur skynji, skilji og upplifi táknmál listanna og verði þannig upplýstari og gangrýnni njótendur listar. Að svo miklu leyti sem þekking hefur áhrif á viðhorf og áhuga njótandans þá kemur slík kunnátta og færni að gagni. Í tónlistaráföngum kanna nemendur t.a.m. notkun og áhrif helstu efnis- og túlkunarþátta tónlistar með hlustun, greiningu og síðan umræðum. Með samanburði á notkun þessara þátta í klassískri tónlist, rokk- og djassmúsík má ferðast frá hinu þekkta til hins óþekkta. Nemendum verður ljóst að Mozart og Micahel Jackson eru ekki með öllu óskyldir, báðir ná áhrifum með því að nota sameiginlegt hráefni allrar tónlistar: hryn, laglínu, hljómgun, tónstyrk o.s.fr. Þannig hefur brú verið smíðuð milli dægurmenningar og svokallaðrar fínmenningar að þessu leyti, en það sem meira er um vert; reynslan hefur sýnt að nám sem þetta höfðar til nemenda , nánast allir nemendur eru færir um að ná verulegum árangri í greinandi hlustun af þessu tagi.
Menntaskólarnir gera almennt enga kröfu um listfræðslu þótt nemendur áfangaskóla geti að vísu nýtt slíkt nám sem valeiningar. Hið sama gildir um þáttöku í skólakórum og leiklistarstarfsemi en hvort tveggja er víða stundað, sums staðar með frábærum árangri t.a.m. kórstarfið í Menntaskólanum við Hamrahlíð. Eins jákvæð og þátttaka í listflutningi er getur hún þó aldrei orðið það form listfræðslu sem hentar nema minni hluta nemenda.
Flestir framhaldsskólar veita sérhæft stúdentspróf í listgreinum fyrir nemendur sem hyggja á æðra listnám. Algengastar eru tónlistarbrautir í tengslum við tónlistarskóla en hliðstæðar brautir eru til fyrir myndlist, leiklist og listdans, en miklu óvíðar. Listnámið fer fram í einkaskólum og er hlutverk framhaldsskólans það eitt að skrá þetta nám inn á námsferil nemenda (undantekning er þó myndlistarsvið F.B. þar sem námið fer fram innan skólans). Listabrautirnar veita því lítilli listiðkun inn í skólana og ber ekki að rugla þeim saman við listmennt hins almenna nemanda sem er viðfangsefni þessarar greinar.
Mest er þó um vert að þau víðsýnu viðhorf til menntunar, sem í slíkum skrifum birtast, komist lengra en á pappírinn í þetta sinn. Auðvitað, skiptir framkvæmdin í skólastofunni enn meira máli en tíminn í stundaskránni, sem þó er frumskilyrði. Ástæðulaust er þó að óttast að vel menntaðir kennarar og skynsamlegt námsefni muni ekki fylgja á eftir í þessum greinum sem öðrum. Listgreinakennarar í nútíð og framtíð þurfa ekki að biðjast afsökunar á að þeir kenna greinar sem óneitanlega veita nemendum litla hjálp við að ná í betur launuð störf. Þeir hjálpa fólki að lifa innihaldsríkara lífi.
1Mennt er máttur. Skólastefna, Kennarasamband Íslands, Febr. 1990, bls. 4.
|