Eitt af undrum veraldar á hve margvíslegan hátt er hægt að setja saman tónlist. Það sýnir sú fádæma fjölbreytta stílflóra sem orðið hefur til í tónlist heimsins í gegnum tíðina. Í fyrsta sinn í sögunni standa þessi ósköp nú öllum til boða, ýmist í lifandi flutningi eða á geisladiskum heima í stofu. Öll væri þessi tónlist þó meira eða minna merkingarlaus síbylja ef ekki kæmi til sá merkilegi hæfileiki okkar að geta aðgreint og flokkað þennan aragrúa stílbrigða.

Aðferð hugans við að glíma við flókna veröld er að þjappa líkum hlutum saman í merkingarbærar heildir. Án flokka og hugtaka væri hugarstarf okkar glundroði. Það gildir jafnt um tónlist sem önnur fyrirbæri. Sýnt hefur verið fram á að börnum frá þriggja ára aldri er eiginlegt að draga líka tónlist saman í stílflokka sem hafa merkingu út frá þeirra eigin reynsluheimi, svo sem sjónvarps-, kúreka-, kirkju- og pabbatónlist.

(Sjá t.d. Zwink, C. S. (1988). Verbal Categorization of Holistic Musical Stimuli by Preschool Children: Implications for Cognitive Categorization).

Á hverju byggir fólk slíka flokkun? Rannsóknir í hugfræði (cognitive psychology) hafa leitt í ljós að hugurinn nemur sérkenni hvers stíls og flokkar eftir þeim. Ef sérkennin eru nógu afgerandi lærist flokkunin ómeðvitað og sjálfkrafa, semsagt án nokkurrar kennslu. Sem dæmi má taka aðgreiningu milli rokktónlistar og klassískrar tónlistar. Oft er blæbrigðamunur á stíl tónlistar miklu fínni en í þessu dæmi og eykst þá þörf fyrir kennslu og þjálfun.

Þegar í hlut eiga tónverk með svipaðan stíl, eins og til dæmis tónsmíðar samtíðartónskálda, getur munurinn verið svo hárfínn að þrautþjálfaðir hlustendur hafa ekki annað að reiða sig á en “menntaða ágiskun" eins og áhorfendur hins vinsæla sjónvarpsþáttar Kontrapunkts hafa ítrekað orðið vitni að.

Í námskrám í tónlist verður mönnum tíðrætt um það markmið að nemendur læri að njóta tónlistar og upplifa hana sem hlustendur jafnt og flytjendur. Nýjar námskrár fyrir grunnskóla og tónlistarskóla eru ekki undantekning hvað þetta varðar. Gott samkomulag er um að ákveðinn vitsmunalegan skilningur á tónlist sé forsenda þess að þetta markmið náist. Í því felst að skilja sögulega stöðu tónverka, form og byggingu, stíl, hljóðfæraskipan og tengsl tónlistar við þjóðfélag og tíðaranda.

Mér og öðrum tónlistarkennurum hættir oft til að líta svo á að slíkur skilningur aukist sjálfkrafa því fleiri og flóknari lög sem nemendur leika og því betur sem þeir flytja þau. Þetta er því miður ekki reyndin. Stíllæsi og annan skilning á tónlist þarf að kenna með beinum hætti og rannsóknir hafa sýnt að jafnvel lítt tónmenntað fólk getur nýtt sér tónfræðilegar upplýsingar um stíleinkenni svo sem um hljómferli, tónvef, taktslag, hendinga- og hljóðfæraskipan.

(Sjá t.d. Þórir Þórisson (1996). Að greina Mozart frá Mendelssohn: Myndun hugtaka um stíl í tónlist. Uppeldi og menntun - Tímarit Kennaraháskóla Íslands 5. árg. 1996, 23-42).

Í nýrri aðalnámskrá tónlistarskóla (2000) er þessi staðreynd viðurkennd með því að leggja meiri áherslu á hlustun og almenna tónlistarþekkingu nemenda, enda mun mikill meirihluti nemenda tónlistarskólanna fyrst og fremst njóta tónlistar sem hlustendur í framtíðinni. Þörf fyrir innlent kennsluefni á þessu sviði er því brýn. Nýútkomið námsefni, Lærðu að hlusta nefnist nýútkomið námsefni eftir undirritaðan sem bætir að nokkru leyti úr þeirri þörf.

Efnið skiptist í þrjú hefti. Í því fyrsta læra nemendur að heyra og skilja frum- og túlkunarþætti tónlistar. Annað heftið segir sögu vestrænnar tónlistar frá endurreisn til 20. aldar í stuttu máli og tekin eru dæmigerð tónverk frá hverju tímabili til greiningar. Í þriðja heftinu er djass, popp og heimstónlist gerð nokkur skil. Áherslan er á stíllæsi og að nemendur þjálfist á að beita fagorðaforða tónlistar með virkum hætti. Í námsefninu er hverju atriði fylgt eftir með æfingum, hlustunarverkefnum, lestrar-spurningum og smáhópaverkefnum.1 Efnið má taka í hvaða röð sem er. Heftin þjóna sem vinnubækur nemenda en skólum gefst kostur á að kaupa hlustunarefnið, sem er á 7 geisladiskum ásamt kennarasvörum og prófbanka. Mörg verkefnanna geta einnig nýst í efri bekkjum grunnskóla og auðvelt er að tengja þau við skapandi viðfangsefni og hreyfingu.

Nánari lýsingu á efni hvers heftis má finna á: Námsefni