Um þjóðtrú í Árneshreppi á Ströndum

Það má ekki benda á Skyrkollustein

Vilmundur Hansen

(Hér kemur seinna mynd af Skyrkollusteini frá Vilmundi)

Grein sem birtist í Morgunblaðinu 9. október 1994

Íseinni tíð hafa þjóðsögur og þjóðtrú tapað nokkru af upprunalegu gildi. Má eflaust finna margar ástæður til þess, svo sem betra húsnæði, þéttbýlismyndun og aukna efnishyggju. Þrátt fyrir þetta má enn finna hér á landi staði þar sem menn viðhalda trúnni á þann heim sem býr bak við okkar heim, einn þessara staða er Árneshreppur á Ströndum.

Árneshreppur er nyrsti hreppur í Strandasýslu og nær frá Spena í suðri og norður undir Geirólfsnúp. Ströndin er vogskorin og undirlendi lítið. Þetta er harðbýl sveit, sem nú er að mestu komin í eyði vegna snjóþungra vetra og erfiðra samgangna. Frá fyrstu tíð hefur landbúnaður verið nokkur og íbúar stundað sjóróðra og lifað í tengslum við hafið. Sumur eru stutt og hafís liggur oft við land langt fram á sumar. Á löngum vetrum, þegar kuldinn og myrkrið umlykja landið, fer hugmyndaflugið af stað og fólk býr sér til alls konar hugmyndir og lausnir til að móta heimsmynd sína.

Sögur um drauga, huldufólk, álfa, tröll og trú á kynjaverur hafa lifað góðu lífi í hugmyndaheimi hreppsbúa allt frá fyrstu tíð. Náttúran var í raun öðru vísi en hún er í dag, hennar var ekki notið líkt og margir nútímamenn gera. Mannlífið var samofið hringrás náttúrunnar. Tilvist engla, djöfla, vatnavera og skrímsla var staðreynd sem engin vogaði sér að draga í efa.

Af lifandi þjóðsagnaverum í Árneshreppi má nefna tröllkarlinn Kálf í Kálfatindum og skessuna Kleppu. Kleppa pissaði á grundirnar við Finnbogastaði og bætti því við að þar skyldi aldrei vaxa gras. Hóllinn Kleppa er kenndur við fyrrnefnda skessu, en hún á að liggja undir honum eftir að Finnbogi rammi sparkaði kletti úr Finnbogastaðafjalli og hún varð undir. Þar má einnig finna trú á álagabletti sem ekki má slá, svo sem Grænuflöt í Naustvík.

Í miðjum hreppnum er svokallaður Skyrkollusteinn. Í honum býr huldufólk og oft hafa sést ljós frá steinunum. Þau álög hvíla á honum að ekki má benda á hann því þá sker viðkomandi sig í fingurinn. Þegar vegurinn til Norðurfjarðar var lagður var tekinn á hann lykkja til að ekki þyrfti að hrófla við Skyrkollusteini. Gvendarsæti eða sæti Guðmundar góða var einnig hlíft í þessum vegaframkvæmdum. Sagan segir að Guðmundur góði hafa vígt Urðirnar á ferð sinni um Strandir og að þar hafi aldrei orðið slys á mönnum. Fleira mætti til nefna eins og drauginn Ingólfsfjarðarmóra sem stundum er nefndur Ófeigsfjarðar- eða Seljanesmóri. Móri þessi er svo magnaður að hann hefur meira að segja komið fram á ljósmynd. Indriði Guðmundsson, bóndi í Munaðarnesi, segist ekki geta sofið á bænum Felli vegna ágangs Móra og Axel Thorarensen á Gjögri sagði mér að afi hans hefði lent í útistöðum við hann.

Árið 1652 kom upp einkennilegur faraldur sem lagðist á kvenfólk í sveitinni og þá helst þegar það sótti kirkju. Segir sagan að konurnar hafi fallið í yfirlið með hljóðum og froðufalli og stundum varð að bera konurnar út úr kirkjunni vegna hávaða og óhemjuláta. Í framhaldi af þessu voru svo þrír menn brenndir á báli í Kistunni. Í Naustvík heyra menn stundum glamrið frá Flöskudraugnum, en hann ráfar þar um með strigapoka á bakinu fullan af tómum brennivínsflöskum.

Í Árneshreppi eru tuttugu og tveir bæir og flestir íbúar á miðjum aldri, frá fertugu til sextugs. Af fyrr nefndum dæmum má sjá að þjóðsögur lifa góðu lífi í hreppunum, en þó einkum meðal eldra fólks. Börn virðast einnig leggja nokkra rækt við sögurnar og þá helst á þeim bæjum þar sem afi eða amma segja sögur. Fólk á miðjum aldri, sem er upptekið af daglegu amstri og brauðstriti, telur þetta í besta falli skemmtilega afþreyingu sem gaman er að segja forvitnum meira af í gamni en alvöru.

Strandamenn hafa löngum þótt íhaldssamir og lítið gefnir fyrir nýjunar. Tíminn líður hægar á Ströndum en annars staðar á landinu. Því hefur verið haldið fram að kaþólskur siður og galdratrú hafi lifað þar góðu lífi, löngu eftir að þvíumlíkt lagðist af í öðrum héruðum landsins. Fjölmiðlar hafa einnig haft minni áhrif á Ströndum en víða annars staðar vegna slæmra móttökuskilyrða.

Þjóðtrúin er komin frá uppsprettum sem liggja langt aftur í aldri og í tímans rás hefur hún runnið saman við aðrar hugmyndir, líkt og ótal lækir sem renna saman í fljót á leið til sjávar. Lífsþróttur þjóðtrúarinnar í Árneshreppi er afleiðing einangrunar sveitarinnar, hrjóstrugrar náttúru og þrjósku Strandamanna.