Þessi ritgerð okkar er byggð á könnun sem við gerðum í desember 1997 og fjallar um tölvunotkun grunnskólakennara í Reykjavík. Þar skoðuðum við aðallega hvort og þá hvernig kennarar noti tölvur og Internetið í kennslu. Hvort þeir hafi áhuga og þá hve mikill áhugi þeirra á tölvu- og upplýsingamálum er. Einnig veltum við upp hugmyndum um framtíðarnotkun tölva í skólastarfi. Svörunin í þessari könnun var nokkuð góð eða um 62%, þ.e.a.s. af þeim 400 spurningalistum sem við sendum út fengum við 247 til baka.

Helstu niðurstöður okkar eru þær að kennarar hafa mikinn áhuga á tölvu- og upplýsingamálum og hafa sótt sér námskeið að einhverju leyti. Þeir eru farnir að nýta sér tölvur og Internetið við undirbúning kennslu, en þá aðallega ritvinnslu og tölvupóst en lítið farnir að tileinka sér Veraldarvefinn. Þeir nota þessa tækni ekki mikið með nemendum sínum að öðru leyti en því að nota hefðbundin kennsluforrit. Kennarar hafa þó margar skemmtilegar hugmyndir um notkun tækninnar í framtíðinni.

Við teljum að margt athyglisvert hafi komið fram í þessari könnun og vonum að hún sé áhugaverð fyrir lesendur og gagnist þeim e.t.v. að einhverju leyti.

Efnisyfirlit

Arna Heiðmar Guðmundsdóttir   Árný Hulda Friðriksdóttir

 Inngangur

1.1 Ástæðan fyrir efnisvali okkar

Í upphafi kviknaði sú hugmynd að rannsaka bókasöfn og hlutverk þeirra en hún vék fljótlega fyrir þeirri nýstárlegu hugmynd að kanna tölvunotkun kennara og annað sem tengist henni. Þessi hugmynd varð til þegar við veltum fyrir okkur framtíðarsýn bókasafna og aukinni tölvunotkun samfara því. Einnig veltum við fyrir okkur hlutverki veraldarvefsins í framtíðinni. Við höfum mikinn áhuga á tölvum og veraldarvefnum og fannst gaman að geta tvinnað þennan áhuga saman við þetta verkefni. Sú hugmynd að gera könnun var með allt frá upphafi vegna þess að okkur þótti áhugavert og lærdómsríkt að vinna slíka könnun frá upphafi til enda. Einnig þótti okkur það gefa raunhæfa mynd af því sem er að gerast í skólunum í tölvumálum.

Við veltum fyrir okkur hvert hlutverk skólastjórnenda væri í þessu sambandi, þ.e. hvort viðhorf þeirra til tölvumála skiptir yfirhöfuð máli og einnig hvort hvatningin til að leita aukinnar fræðslu kemur frá þeim og ef ekki, hvaðan kemur hvatningin þá?

Það sem hafði úrslita áhrif á efnisval okkar var hve Salvör Gissurardóttir leiðsagnakennari okkar var strax jákvæð gagnvart efninu og sýndi okkur góðan stuðning.

1.2 Hvers vegna við tvær?

Við ákváðum fljótlega að vinna saman vegna þess að við höfðum gert það áður með góðum árangri. Þetta er einnig áhugamál okkar beggja. Samvinna reynir á félagslega færni og tveir heilar eru betri en einn! Með þetta efni í höndunum er full þörf á að geta kastað fram hugmyndum og rætt þær.

1.3 Skilgreiningar

1.3.1 Internet

Fyrstu hugmyndir um Internetið komu fram skömmu eftir 1960 hjá bandaríska hernum en þróun þess og síðari notkun var einkum í háskóla- og vísindageiranum. Í dag er þó útbreiðslan orðin almennari og gróskan mikil á viðskiptasviðinu. Netið er samheiti yfir þau tölvunet sem tengjast með TCP/IP samskiptastaðli. Eitt þessara neta er Íslenska menntanetið, tölvunet Háskóla Íslands er annað, tölvunet Kennaraháskóla Íslands er það þriðja og svo mætti áfram telja. Netið hefur valdið byltingu í samskiptatækni. Það teygir anga sína um allan heim og er áætlað að notendur þess séu um 60 milljónir. Með aðgangi að Netinu opnast áður óþekktir samskiptamöguleikar. Auk þess opnast aðgangur að gífurlegu magni upplýsinga frá flestum þjóðríkjum heims og möguleikar skapast til að miðla upplýsingum til þeirra sem tengjast Netinu. Netið er lifandi gagnabanki. Allan liðlangan sólarhringinn eru nýjar upplýsingar að koma inn á Netið einhvers staðar í heiminum og með því að taka þátt í tölvuráðstefnum og öðrum samskiptum opnast aðgangur að sameiginlegum þekkingarsjóði milljóna manna. Taka skal fram að tölvupóstur tilheyrir Internetinu. Margir kennarar litu á þetta sem tvo ólíka þætti vegna þess hvernig við settum könnunina upp, sbr. spurningar númer 2.7 og 2.4. Þar er eins og þessir þættir séu aðskildir en auðvitað tilheyrir tölvupósturinn Internetinu (Í krafti upplýsinga:1996).

Efnisyfirlit

1.3.2 Veraldarvefur

Veraldarvefurinn er hluti Internetsins og er samansafn af upplýsingum sem geymdar eru í tölvum víðsvegar um heim. Flest efni á Veraldarvefnum er geymt í síðuformi. Ef áhugi er fyrir einhverju efni er best að byrja á því að sækja eina síðu til að kynnast innihaldinu og síðan er hægt að sækja meira seinna ef áhugi er fyrir hendi. Innihald síðna á veraldarvefnum getur verið margs konar og geta þær geymt texta, myndir og hljóð. Það er því hægt að finna margs konar efni á vefnum en vandamálið getur oft falist í því að afmarka það sem leitað er að (Í krafti upplýsinga:1996).

1.4 Rannsóknarspurningar

Ýmsar spurningar vakna þegar velt er fyrir sér hlutverki tölva í skólum og hvernig megi nýta þær. Hér á eftir koma nokkrar spurningar sem við gengum út frá í könnun okkar.

• Hve algeng er að tölva sé á heimili kennara?
• Hve algeng er tölvunotkun kennara?
• Hver er áhugi og viðhorf kennara til tölvu og upplýsingatækninnar?
• Hvernig er tölvunotkunin í skólum?
• Hafa kennarar aðgang að veraldarvefnum?

• Hvernig telja kennarar að nota megi veraldarvefinn með nemendum?

• Hver er framtíðarsýnin í þessum málum?

1.5 Tölvukostur skólanna

Til að glöggva okkur á stöðu tölvumála í grunnskólunum fengum við eintak af starfsáætlun Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur 1998 en þar er könnun sem gerð var meðal grunnskólanna sumarið 1997. Þar kemur fram tölvukostur í grunnskólunum ásamt fjölda kennara og nemenda á hverja tölvu. Að meðaltali eru 11,2 kennarar og 24 nemendur um hverja tölvu. Nánari niðurstöður má sjá á meðfylgjandi fylgiskjali (fylgiskjal 4).

Í könnun sem gerð var á vegum Menntamálaráðuneytisins skólaárið 1996 - 1997 kemur fram að skólastjórnendur eru mjög meðvitaðir um þróunina í tölvu- og upplýsingamálum. Þeir voru beðnir um að forgangsraða verkefnum skólans miðað við mikilvægi. Þeir voru flestir á þeirri skoðun að tölvuvæðing kæmi í fyrsta og annað sæti yfir mikilvægi þeirra verkefna sem framundan væru (Jóhann Ásmundsson:1997).

1.6 Aðalnámskrá grunnskóla

Í þeirri námskrá sem nú er í gildi og kom út 1989 er aðeins tæpt á þessum málum. Hún gefur reyndar mjög mikið svigrúm fyrir skólastjórnendur að skipuleggja tölvu- og upplýsingamál skólans. Í námskránni kemur fram nauðsyn þess að íslenskt efni sé á boðstólnum fyrir nemendur. Talað er um að flétta tölvukennslu saman við aðrar kennslugreinar og að tölvan sé hjálpartæki við sérkennslu. Framtíðarsýnin er því sú að nemendur hafi aðgang að tölvu í kennslustofunum ásamt því að skólinn hafi sérstaka tölvustofu til afnota og að skólarnir tengist sín á milli með upplýsingasöfnum (Internetinu).

Á Internetinu er hægt að nálgast uppkast að nýrri námskrá sem verið er að vinna að. Þar er þessum málum gerð betri skil. Þar er sagt frá nýju námssviði upplýsinga- og tæknimennta. Þar er lagt til að fjórir námsþættir, nýsköpun og hagnýting þekkingar, skólasafnskennsla, smíði og tölvur í grunnskólum, sameinist undir þetta svið. Til samans eiga þessir þættir að taka á tæknisviðum upplýsingasamfélagsins og veita nemendum grundvallarfærni og þekkingu í að nýta sér tæknina á upplýstan, ábyrgan og siðferðislegan hátt. Meðal þeirra markmiða sem lúta að tölvu- og upplýsingatækni í þessum drögum að nýrri námskrá er;

að nemendur;

• geti beitt skipulegri upplýsingaöflun, sjálfsnámi og þarfastýrðu samtímanámi við úrlausnir verkefna
• temji sér að nýta þekkingu mismunandi vísinda-, fræða-, og listasviða við úrlausnir verkefna (heildrænar lausnir)
• geti kynnt hugmyndir og framleiðslu sína á einfaldan og árangursríkan hátt.

Í markmiðum læsis segir meðal annars um upplýsinga- og tölvulæsi;

að nemendur geti;

• sótt og metið upplýsingar
• skipulagt upplýsingasafn og uppfært
• túlkað og miðlað upplýsingum
• notað tölvur til að vinna upplýsingar
• tileinki sér tölvunotkun, tölvusamskipti og upplýsingatækni þannig að tæknin verði eðlilegur og sjálfsagður hluti í daglegu lífi

• búi yfir þekkingu og færni til að nýta sér upplýsingatækni í starfi og leik

2.2.3 Aldur nemenda

Mjög jöfn dreifing var á þeim þrem aldurstigum sem þátttakendur kenndu, þ.e. yngsta-, mið- og elsta stig. Á yngsta stigi eru nemendur á aldrinum 6 - 9 ára, á miðstigi eru þeir 10 - 12 ára og á elsta stigi 13 - 15 ára. Sumir kenndu á fleiri en einu stigi og kom það þannig út að meðalfjöldi kennara á hverju stigi var 100!

2.2.4 Hvaða námi hafa kennarar lokið?

Flestir kennarar í könnuninni hafa lokið námi frá KHÍ eða KÍ og eru það rétt tæplega 85% eða 208. Íþróttakennarapróf hafa um 2% þátttakenda eða 5 manns. Um 13% svarenda hafa lokið öðru prófi og þar kennir ýmissa grasa, svo sem tónlistarnám, iðnnám, sérkennsla, myndlistarnám, sjúkraliðanám, leiklist, talmeinafræði og starfsleikninám. Einnig var töluvert um það að kennarar væru útskrifaðir úr Háskóla Íslands í sérgrein með kennsluréttindum.

2.2.5 Hvaða ár var námi lokið?

Samkvæmt þessum niðurstöðum eru flestir þeir sem svara könnuninni útskrifaðir eftir 1971 eða 207 manns. Sjá má nánar hér að neðan hvernig dreifingin er.

2.2.6 Hefur þú farið á námskeið í tölvu og upplýsingatækni

á síðastliðnum tveimur árum?

Rétt rúmlega helmingur þátttakenda hefur farið á námskeið í tölvu og upplýsingatækni á síðastliðnum tveimur árum og er skiptingin eins og kemur fram á súluriti hér að neðan.

2.2.7 Í hverju hefur þú farið á námskeið?

Algengast er að kennarar hafi farið á ritvinnslunámskeið eða tæp 57% sem eru 72 kennarar. Námskeið í notkun Internetsins kemur næst með rúmlega 30% hlutfall eða 39 manns. Námskeið í töflureikni var ekki eins vinsælt og voru aðeins 9 kennarar eða 7% sem höfðu farið á þess konar námskeið. Valmöguleikinn "annað" hafði að geyma m.a. netstjórn, bókhald, tölvugrafík, skólanet og windows og þar voru 7 kennarar eða 5.5% sem höfðu nýtt sér þau.

2.3 Tölvan og heimilið

2.3.1 Er tölva á heimilinu?

Í þessari könnun kom fram að tölvukostur kennara er mjög almennur eða um 90% þeirra sem hafa aðgang að tölvu heima hjá sér. Þó svo að tölva sé á heimilinu er ekki hægt að fullyrða að hún sé í eigu kennarans sjálfs. Skiptingin er mjög jöfn eftir kyni og aldri.

2.3.2 Hve oft notar þú tölvuna?

Samkvæmt niðurstöðum okkar sem koma fram á súluritinu hér að neðan kemur í ljós að þrátt fyrir að tölvueign sé eins almenn og raun ber vitni þá eru 7% þeirra sem eiga tölvu sem nota hana hreinlega ekkert. Mjög stór hluti kennara notar þó tölvu nálægt einu sinni á dag eða 38%.

2.3.3 Hvernig notar þú tölvuna?

Flestir nýta sér tölvuna til ritvinnslu eða rúmlega 44%. Tölvusamskipti eru í öðru sæti yfir notkun með rétt liðlega 21% svörun. Aðrir möguleikar á notkun eru töflureiknar, leikir, teikniforrit og annað, t.d. bókhald og blaðaútgáfu.

2.3.4 Ert þú með tölvupóstfang og hve oft notar þú það?

Um 65% aðspurðra eða 161 kennari kváðust hafa tölvupóstfang en forvitnilegt var að sjá hve margir af þeim nýttu sér það. Samkvæmt könnuninni eru 29% aðspurðra eða 46 manns sem nýta sér það einu sinni á dag, 31% eða 50, nýta póstfangið einu sinni í viku, um 25% eða 41, einu sinni í mánuði og 15% aldrei.

2.3.5 Hvernig notar þú tölvupóst?

Af þeim valmöguleikum sem upp voru gefnir voru flestir sem notuðu tölvupóstinn í samskiptum við vini og ættingja. Í ljós kom að kennarar eru duglegir að hafa samband sín á milli., dreifa upplýsingum, gefa ráð eða halda sambandi við þá sem búa í dreifbýli. Kennarar nota tölvupóstinn auðsjáanlega ekki mikið með nemendum en hvað vitum við um það hvað framtíðin ber í skauti sér?

2.3.6 Hefur þú aðgang að Internetinu heima hjá þér og hve

oft notar þú það?

Tæplega helmingur þátttakenda í könnuninni eru nettengdir, þ.e.a.s. 114 kennarar en 17% þeirra segjast þó ekki nýta sér þennan möguleika.

2.3.7 Hve mikill er áhuginn á Internetinu og hvaðan kemur

sá áhugi?

Eins og sjá má á neðangreindum kökuritum hafa flestir einhvern áhuga á Interneti, u.þ.b. 38% aðspurðra hafa mikinn eða mjög mikinn áhuga á því. Þó eru 15% sem segjast hafa mjög lítinn áhuga.

Spennandi er að sjá hvaðan áhuginn kemur og samkvæmt könnuninni kemur hann að mestu leyti frá vinum og vinnunni, þ.e.a.s. skólanum. Einnig virðast námskeið ýta undir áhugann. Við héldum reyndar að nemendur ættu stærri þátt í að efla áhuga kennara en svo var ekki. Ýmsar rannsóknir staðfesta það að nemendur eru meðal virkustu þátttakenda Internetsins.

2.4 Tölvan og skólinn

2.4.1 Hefur þú aðgang að Internetinu í skólanum þínum,

þ.e. er skólinn þinn nettengdur og notar þú Internetið

þar?

Vert er að taka fram að skilgreining á því að vera nettengdur er að viðkomandi hafi mótald tengt við tölvuna sína. Núna er reyndar algengt að tala um að sá sé nettengdur sem er beintengdur við Internetið en það er ekki það sem við eigum við hér. Almennt eru skólar nettengdir eða um 86%, en forvitnilegt var að sjá að tæp 5% þátttakenda vissu ekki hvort skólinn þeirra væri nettengdur eða ekki. Af þeim sem eru nettengdir í skólunum eru tæp 46% sem nota það aldrei. Í könnun Jóhanns Ásmundssonar segir að um 80% skóla séu tengdir við Internetið þegar miðað er við grunnskóla á landsvísu (Jóhann Ásmundsson:1997). Þetta sýnir að grunnskólar á landsbyggðinni eru á svipuðu reki í þessum málum og skólar í Reykjarvík.

2.4.2 Hvernig nýtir þú þér Internetið?

Algengast er að kennarar noti leitarvélarnar til þess að leita að ákveðnum upplýsingum og fletti upp ákveðnum vefsíðum á fyrirframgefnum slóðum.

2.4.3 Ef þú notar ekki Internetið hver heldur þú að sé

helsta ástæðan fyrir því?

120 kennarar af 247 svöruðu þessari spurningu eða 27% karla og 56% kvenna. Helsta ástæðan sem kennarar gefa upp er sú að þá vanti þekkingu til að nýta sér Internetið. Í valmöguleikanum annað kom meðal annars fram áhugaleysi, tímaskortur og lélegur tölvukostur.

2.4.4 Aðstoð við tölvur í skólanum

Kennarar hafa ýmsa aðila til að leita til í sambandi við aðstoð við tölvurnar í skólunum. Algengast var að kennarar leituðu til þeirra sem höfðu með umsjón tölvanna að gera, einnig var töluvert um það að kennarar veittu hvor öðrum aðstoð. Undir liðnum "aðrir" svöruðu t.d. þrír að eiginmaðurinn aðstoðaði og fimm nefndu son sinn.

2.4.5 Er skólinn með heimasíðu?

Þessar niðurstöður komu á óvart. Þær sýna að um 40% þeirra sem svöruðu, þ.e. 99 manns, sögðu skólann sinn vera með heimasíðu. Tæplega 19% sögðust þó ekki vita til þess að skólinn væri með heimasíðu sem segir okkur það að hluti kennara er ekki meðvitaður um tölvu- og upplýsingamál viðkomandi skóla.

2.4.6 Ert þú með vefsíðu?

Af þeim 247 kennurum sem svöruðu könnuninni voru aðeins 18 eða rétt rúmlega 7% sem höfðu eigin vefsíðu.