3 Niðurstöður

3.1 Almennar upplýsingar

Hlutfall kynja og aldur kennarana í könnuninni voru í samræmi við þær upplýsingar sem við höfðum til hliðsjónar frá Fræðsluskrifstofu Reykjavíkur um raunverulegt hlutfall og hugmyndir okkar um stöðuna í þessum málum. Það sem e.t.v. kom okkur mest á óvart var dreifing kennara á kennslustigin. Þ.e.a.s. karlkennararnir kenndu langflestir á unglingastigi eða 50 af 78. Kvenkennarar voru flestir á yngsta og miðstigi eða 175 af 232.

Langflestir þátttakenda í könnuninni eru útskrifaðir úr almennu kennaranámi, sem kom okkur ekki á óvart. Áhugavert var að sjá hversu fjölbreytt önnur menntun kennara er. Fjölmennastir svarenda eru útskrifaðir eftir 1991.

Algengt var að kennarar sem svöruðu könnuninni hefðu farið á námskeið tengt tölvu- og upplýsingatækni síðastliðin tvö ár eða 127 kennarar sem er rúmlega helmingur þeirra sem svöruðu. Flestir þeirra höfðu farið á námskeið í ritvinnslu og Internetinu.

3.2 Tölvan og heimilið

Tölvueign á heimilum kennara er mjög almenn eða yfir 90% og skiptingin er jöfn eftir kyni og aldri. En áhugavert var að sjá að 7% notuðu aldrei þá tölvu sem til var á heimilinu. Algengara var þó að þeir nýttu sér hana oft og voru 38% þeirra sem notuðu hana einu sinni á dag. Flestir nýttu sér tölvuna við ritvinnslu eða 44% og 21% notuðu hana við tölvusamskipti.

65% kennara í könnuninni hafa aðgang að tölvupósti og margir þeirra notuðu hann eða 85% þeirra sem höfðu aðgang. Flestir þeirra sem nota póstinn nota hann í samskiptum við vini og ættingja ásamt því að hafa samskipti sín á milli. Lítið var um að kennarar nýttu tölvupóstinn með nemendum.

Kennarar virðast hafa mikinn áhuga á tölvu- og upplýsingatækni. 38% segjast hafa mikinn eða mjög mikinn áhuga, 57% karla eru í þessum hópi og 33% kvenna. Af þeim 29% sem hafa lítinn eða mjög lítinn áhuga á þessum málum er hlutfallið 22% karlar á móti 32% kvenna. Áhuginn virðist að mestu koma frá ættingjum og vinum en einnig hefur vinnan mikið að segja.

3.3 Tölvan og skólinn

Samkvæmt okkar könnun eru rúm 86% skóla í Reykjarvík tengdir við Internetið. Það er sambærilegt miðað við aðrar kannanir. Könnun Jóhanns Ásmundssonar sýnir að 80% skóla á landsvísu eru nettengdir og tölur frá Ísmennt sýna að 90% skóla á öllu landinu séu með þessa tengingu (Jóhann Ásmundsson;1997). Stór hluti kennara sem hefur aðgang að Internetinu notar aldrei þennan möguleika eða tæp 46%. Af þeim sem nýta sér Netið eru langflestir sem nýta sér það við upplýsingaleit. Þeir sem ekki nýta sér Internetið segja að helstu ástæður þess séu vanþekking og áhugaleysi.

Þegar kennarar þurfa að leita sér aðstoðar við tölvurnar í skólunum þá er algengast að þeir leiti til kennara sem hafa á hendi tölvuumsjón eða 52% aðspurðra. Álíka margir eða um 3% kennara taldi sig geta leitað til nemenda sinna og sami fjöldi taldi sig geta leitað til skólastjórnenda.

Þegar kennarar voru spurðir hvort skólinn þeirra væri með heimasíðu kom í ljós að 40% þeirra svaraði því játandi sem sýnir okkur það að skólarnir eru byrjaðir að taka þátt í þessari þróun. Tæp 20% aðspurðra svöruðu því til að þeir vissu ekki hvort skólinn þeirra væri með heimasíðu eður ei. Þetta gæti sagt okkur að hluti kennara er ekki meðvitaður um tölvu- og upplýsingamál í sínum skóla. Af þeim 247 kennurum sem svöruðu voru einungis 18 eða 7% með eigin vefsíðu en það er sjálfsagt eðlilegt miðað við hvað þetta form miðlunar er nýtt.

Hvar fá kennarar óformlega kynningu á Internetinu? Þegar þeir voru spurðir að þessu kom í ljós að 36% þeirra höfðu fengið þannig kynningu í gegnum ættingja og vini og 21% höfðu fengið sína kynningu með því að "horfa yfir öxlina á einhverjum".

Kennarar eru almennt duglegir að skoða kennsluforrit, einungis 5,7% eða 14 af 247 hafa aldrei skoðað kennsluforrit. En af þeim sem hafa skoðað þessa tegund námsefnis eru 52 eða 22% sem ekki hafa nýtt sér þau í kennslu. Forrit í íslensku og stærðfræði virðast vera algengust og kemur það einnig fram í könnun Jóhanns Ásmundssonar (Jóhann Ásmundsson;1997). Sá hópur sem mest nýtir sér kennsluforritin eru kennarar yngstu nemendanna eða rúmlega helmingur. Ástæðurnar gætu verið margar, t.d. þær að flest forritin sem til eru í skólunum hentuðu þessum aldri best eða kennarar eru óöruggir gagnvart eldri nemendum sem kunna oft meira en kennarinn sjálfur. Við höfum ekkert ákveðið svar við þessari spurningu og látum hana standa opna fyrir lesendur.

Flestir kennaranna taldi að skólinn þeirra hefði gert átak í tölvu- og upplýsingamálum og samræmist það starfsáætlun Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur sem við höfum vitnað í hér að framan. Mikil vakning virðist eiga sér stað út í skólunum í þessum málum og eins og fram kemur hér að framan er ætlunin að stórauka tölvukost fyrir skólaárið 1998-1999.

Kennarar voru yfirleitt sammála um það að staðsetning tölva í skólunum hefði mikið að segja um notkun þeirra. Þeir vildu flestir sjá tölvurnar staðsettar bæði í tölvuverum svokölluðum og í kennslustofunum sjálfum. Samkvæmt könnun J. Á. kemur skýrt fram að því auðveldara sem aðgengið er að tölvunum því meiri notkun (Jóhann Ásmundsson;1997). Meirihluti kennara í könnuninni okkar taldi að ákjósanlegast væri að sérstakur tölvukennari sæi um tölvukennslu nemenda ásamt bekkjarkennara.

Kennarar eru almennt sammála um mikilvægi upplýsingahrað-brautarinnar. Um 97% þeirra telja hana vera mikilvægari heldur en hitt. Rúmlega 70% kennara hafa reynt að nota tölvur í kennslu og þegar við spurðum nánar út í hvernig það gekk kom margt forvitnilegt í ljós. Margir töluðu um að allt eða flest allt hefði gengið vel, einnig töluðu þeir um að nemendur væru áhugasamir og kennsluforrit og ritvinnsla hefði reynst vel. Þetta segir okkar að tölvur eru skemmtilegur og ákjósanlegur kostur í kennslu en þegar við spurðum kennarana hvað hefði gengið miður voru svörin yfirleitt á þann veg að tölvukosturinn hefði verið lélegur, nemendafjöldinn of stór, lélegur undirbúningur kennara og þekkingaleysi hans hefði verið fjötur um fót.

Þeir kennarar sem svöruðu spurningunni "hvernig telur þú að Internetið geti gagnast þér í kennslu?" voru 162 eða tæp 66% þeirra sem tóku þátt í könnuninni. Flestir eða 125 bentu á þann möguleika að hægt væri að nýta það við upplýsingaöflun. Einnig komu fram skemmtilegar hugmyndir um samvinnu og samskipti milli nemenda, kennara og jafnvel milli skóla. Vinaskólasamband er víða að komast á og heimasíður skólanna gefa óþrjótandi möguleika á samskiptum. Á meðfylgjandi skjali (fylgiskjal 3) eru svör kennara tekin beint upp úr spurningalistanum.

Staða kennara í dag virðist vera sú að þeir hafi mikinn áhuga á tölvu- og upplýsingamálum og eru byrjaðir að afla sér þekkingar á þessu sviði. Þeir eru aðeins farnir að nýta sér tölvur og Internet við undirbúning kennslu en eru ekki tilbúnir að nota þessa tækni með nemendum. Ástæður þess geta verið margar. Þekkinga- og tímaleysi ásamt óöryggi og lélegum tölvukosti virðast vera helstu ástæðurnar.

Að mati kennara er eitt af því sem þarf að gera til að tölvur séu notaðar á markvissan og skilvirkan hátt er að bæta tölvukostinn sem er reyndar á stefnuskrá Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur vorið 1998. Einnig þyrfti að fækka í nemendahópnum í hverjum tölvutíma og jafnvel stefna að auknu sjálfstæði nemendanna við tölvurnar. Þar að auki telja kennarar nauðsynlegt að þeir undirbúi sig vel undir kennsluna alveg eins og í öðrum námsgreinum, en til þess að það verði að veruleika þarf að ætla þeim meiri tíma. Til þess að kennarar nái að nýta sér Internetið á virkan hátt er nauðsynlegt að þeir fái aukna fræðslu og meiri tíma í undirbúning kennslunnar heldur en gert er í dag.

Þeir kennarar sem útskrifast frá og með vorinu 1999 úr Kennaraháskóla Íslands koma til með að hafa ágætis grunn í tölvu- og upplýsingamálum vegna tilkomu nýrra námskeiða í kjarnanámi þar. En það er ekki nóg. Mikilvægi endurmenntunar er einnig talsverð vegna þeirra kennara sem þegar eru útskrifaðir.

Hverjir eiga eftir að móta framtíðina í þessum málum? Það virðist vera mikil vakning í grunnskólum landsins og hjá yfirvöldum, samanber rit menntamálaráðherra um nýja skólastefnu; Enn betri skóli, ný drög að aðalnámskrá grunnskóla, Í krafti upplýsinga og starfsáætlun Fræðsluskrifstofu Reykjavíkurborgar. Eins og áður hefur komið fram er nú á vori 1998 strax byrjað að auka við tölvukostinn. Komin er í gang áætlun um endurbætur í tölvu- og upplýsingamálum skólanna sem felst í því að bæta við 345 nýjum tölvum. Þar af verður bróðurparturinn staðsettur í tölvuverum, hluti á bókasöfnum og við stjórnun.

Vegna alls þessa er spennandi að reyna að sjá fram í tímann og gera sér í hugarlund hvernig svörun úr álíka könnun og þessari hér kæmi út eftir 5 ár! Miðað við hraðann í þróun í tölvu- og upplýsingatækni á undanförnum árum er nánast ógerningur að segja hvað bíður okkar.

Nauðsynlegt er að vera vel vakandi fyrir nýjungum og þeirri þróun sem á sér stað. Ljóst er að tölvan mun skipa æ stærri sess í starfsemi skóla í framtíðinni. Allt samfélagið er að tölvuvæðast. Atvinnulífið jafnt sem heimilin taka þátt í þessari þróun. Þess vegna er eðlilegt að nemendur fái tækifæri til að kynnast þessari tækni og taka þátt í þróun hennar.

Hlutverk kennara mun breytast með auknum áherslum á nýtingu tækninnar. Í framtíðinni er t.d. alveg hugsanlegt að kennarinn sé ekki á staðnum í kennslu, heldur munu gagnvirkar kennslustofur bjóða upp á að nemendur starfi saman að lausn verkefna um tölvunet. Áhersla mun þá verða lögð á námskeið fyrir kennara um þessa breyttu starfshætti samfara nýtingu tölva í mismunandi námsgreinum. Hægt verður að sjá fyrir sér að aukin áhersla verði lögð á samvinnu og samskipti á milli skóla. Einnig er hægt að hugsa sér að vefsíður kennara og skóla muni þróast ört í nánustu framtíð. Þær muni gegna ýmsu hlutverki t.d. sem hugmyndabanki kennara, samskiptatæki milli heimila og skóla þar sem vel væri hugsanlegt að fyrirmæli um heimavinnu nemenda lægi fyrir.

Framtíðin í þessum málum er í okkar höndum. Búið er að leggja drögin að henni en nú veltur á góðri samvinnu allra sem hlut eiga að máli, svo sem kennara, skólayfirvalda og nemenda um það hvernig til tekst. Við horfum björtum augum til framtíðar.

Aðalnámskrá grunnskóla. 1989. Reykjavík, Menntamálaráðuneytið.

Enn betri skóli, þeirra réttur - okkar skylda. 1998. Reykjavík,

Menntamálaráðuneytið.

Í krafti upplýsinga, tillögur menntamálaráðuneytisins um menntun,

menningu og upplýsingatækni 1996-1999. 1996. Reykjavík,

Menntamálaráðuneytið.

Jóhann Ásmundsson. 1997. Tölvur í grunnskólum, niðurstöður úr könnun

um ógreinabundið nám í grunnskólum skólaárið 1996-1997.

Reykjavík, Menntamálaráðuneytið.

Starfsáætlun fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur 1998. 1997. Reykjavík.