eða
Hinn hugrakki nýi heimur samrunans
ã I. O. Angell 1997
Árið 1932 var gefin út bókin "Brave New World" eftir Aldous Huxley. Þar lýsir höfundurinn stýrðu og tilfinningalausu framtíðarsamfélagi. Huxley þykir hafa orðið æði sannspár um marga hluti og bók hans hafði mikil áhrif. Hagfræðiprófessorinn Ian Angell spáir líka fram í tímann og dregur í þessari grein upp afar dökka mynd af hvernig samruni tölvutækni og fjarskiptatækni muni breyta vinnumarkaði framtíðar.
Þessi grein
birtist upprunalega í "Public Network Europe,
Special Issue, January 1998".
Einu sinni, ekki fyrir svo ýkja löngu þá sögðu spámenn hátækninnar eins og Nicholas Negroponte okkur ævintýri um hvernig tölvu- og fjarskiptatækni myndu mætast og renna saman og breyta heiminum til hins betra. Eftir það myndum við lifa hamingjusömu lífi. Þetta tal um samruna er svo þægilegt og friðsælt orðalag, það geislar af tilfinningu um að eitthvað færist saman, sé endanlegt, fullkomið og stýranlegt. Það vekur upp tilfinningu um framfarir. Betur að svo væri! Staðreyndin er hins vegar sú að þessi samruni gerir EKKI heim okkar betri heldur gerir hann öðruvísi...verulega mikið öðruvísi. Þessi hugrakki, nýi heimur "Brave New World" mun verða eins ólíkur því tímabili sem við erum á núna eins og tíminn núna er ólíkur dögunum fyrir iðnvæðingu.
Hvers vegna hinn nýi heimur? Nýi vegna þess að nýrri skipan er þrengt upp á grunlausa heimsbyggðina þegar fjarskiptatækni, tölvur, margmiðlun og flutningar renna saman. Grundvallar valdakerfi samfélagsins eru að breytast. Við erum á þröskuldi nýrrar byltingar, upplýsingabyltingar sem mun færa okkur úr öld vélanna inn í veröld sem enginn þekkir, hinn hugrakka, nýja heim "Brave New World".
Hvern vegna hinn hugrakki heimur? Hugrakki, vegna þess að þetta verður ekki heimur hinna óframfærnu. Aðeins þeir áræðnu munu sigra. Félagshagkerfi tuttugustu aldar er að hrynja. Hin nýja skipan mun skoða öld okkar ekki eins og baráttu milli hreyfinga til hægri og vinstri kanti stjórnmála heldur sem tíma þar sem einstaklingar lúta valdi ættbálka og þar sem viðskiptahömlur helgast af hugmyndafræði stjórnmálafylkinga.
Til þess að byggja upp nýjar hagrænar stofnanir fyrir upplýsingaöld þá eru hinn mikli tæknisamruni núna að eyðileggja dauðadæmdar stofnanir hinnar hverfandi vélaaldar. Allt er að breytast: stjórnmál, hagfræði,viðskipti - samfélagið í heild. Eiginleikar fyrirtækisins, vinnustaðarins, vinnunnar, samfélagsins, stjórnsýslunnar, jafnvel kapítalismans taka stökkbreytingum. Þetta er ekki hin þægilega, hægláta breyting sem tunguliprir sölumenn básúna á "námskeiðum um stjórnun breytinga"; ekki snyrtileg umskipti, heldur yfirþyrmandi breyting í engu samhengi við fortíðina.
Tölvunet ná um allan heim gegnum kapalkerfi og gervitungl og gera öllum sem hafa ráð á því kleift að "tala við" alla aðra. Þeir sem ekki taka þátt í því eru úr leik. Fjölþjóðlegar stofnanir draga úr miðstýringu og hreyfa sig og flytjast land úr landi gegnum þessar upplýsingahraðbrautir. Sýndarfyrirtæki koma fram á sjónarsviðið. Þau eru búin til úr laustengdum bandalögum fyrirtækja, tengdum saman gegnum alheimsnet: rafræn net,flutninganet og mannleg net. Þessi sýndarfyrirtæki eru sett saman þegar það er hagkvæmt vegna viðskipta og eru svo leyst upp þegar verkefni er lokið.
Hvert og eitt sýndarfyrirtæki er verkefnamiðað og þróað utan um flókin upplýsingakerfi sem samruni tækninnar geri mögulega. Upplýsingakerfið ER sýndarfyrirtækið; það ER höfuðstöðvar þess; og það getur verið staðsett hvar sem er í netheimum. Sýndarfyrirtækið getur brugðist skjótt við og það er óháð landamærum og hindrunum. Það getur flutt sig þangað (efnislega, stjórnsýslulega og á rafrænan hátt) sem hagnaður er mestur og viðskiptahömlur minnstar.
Hugmyndin um vinnuna, hugmynd sem fæddist á vélaöld, er að breytast svo mikið að hún verður vart þekkjanleg. Þessi breyting er eins viðamikil og þegar landbúnaðarverkamenn fluttu í borgirnar og allt þjóðfélagið gjörbreyttist. Fjarvinnsla(telecommuting) er fyrsta þrepið þar sem þekkingarstarfmenn eða hugverkamenn fara úr borgunum inn í netheima. Starfmenn á skrifstofu verða nú fótgöngulið í sýndarskrifstofu sem þó er ekkert annað en færanlegur hnútur í tölvuneti. Hin efnislega skrifstofuaðstaða þarf ekki hvorki að vera föst né í eigu fyrirtækisins. Fyrirtæki munu yfirgefa skrifstofur og verksmiðjur ef þeim finnst kröfur starfsmanna of miklar. Einföld færibandavinna í verksmiðjum og skrifstofum verður vélvædd eða flutt þangað á hnöttinn þar sem tilkostnaður er minni.
Þegar fyrirtækin
eru ekki lengur bundin af einhverri staðsetningu þá geta
þau sniðgengið samtök launþega. Fyrirtæki
á Vesturlöndum eru að komast að því að
flestir starfsmenn skila nettó tapi - þeir kosta miklu meira
en þeir skapa í verðmætum. Fyrirtæki munu
lækka laun og fækka starfsmönnum í þjónustu
og framleiðslu; það er ekki slys að mörg eru að
hrinda af stað hagræðingu sem felur í sér fækkun
starfsmanna, færri stjórnstig og ráðningu undirverktaka.
Í næstum tvær aldir hafa Vesturlönd þurft
að stela frá þróunarlöndum til að borga
hinn mikla launakostnað; en EKKI LENGUR! Þegar billjónir
nýrra verkamanna koma á vinnumarkaðinn munu þeir
sem falla utan við vinnumarkaðinn ekki allir búa í
þróunarlöndum. Vesturlönd verða að taka
sinn skerf.
Enginn vill fleiri verkamenn í þjónustustörf, á þá er alltaf litið meira og meira eins og efnahagslegan bagga. Ríki setja alls staðar upp hindranir á vinnu utanaðkomandi verkamanna í þjónustu, hvert ríki hefur þegar of marga sem það þarf að framfleyta. Samt halda vestrænir stjórnmálamenn í þann þykjustuleik að þau mörgu störf sem fyrirsjáanlegt er að hverfi sé hægt að jafna út með því að búa til ný störf. Þeir bera þannig beint saman upplýsingabyltinguna og iðnbyltinguna. Iðnbyltingin breytti einni gerð af líkamlegri vinnu í aðra. Upplýsingabyltingin þarf vöðva úr hugviti. Hefur starfsfólkið sem var í einföldum skrifstofu- og verksmiðjustörfum þá færni sem upplýsingaöldin krefst? Það er engin dómnefnd mætt á svæðið en í besta falli má búast við nokkrum týndum kynslóðum: tveim kynslóðum af vandræðum.
Þrátt fyrir þetta þykjast stjórnmálamenn geta sært fram ný störf fyrir þá fjölmörgu sem brátt munu missa vinnuna. Hvenær munu þeir læra að tækni er vandamálið, ekki lausnin? Núna þarf í vélvæddri framleiðslu einungis nokkra eftirlitsmenn með vélunum. Vöxturinn kemur frá hugviti kunnáttustarfsmann, ekki frá vinnu verkafólks í einföldum framleiðslu- og þjónustustörfum. Vöxturinn hefur verið skilinn frá vinnunni.
Hin nýja dagskipunin
fyrir alla er að auka verðmæti eða snauta burtu. Það
er ekkert rúm fyrir viðkvæmni í þessum hugrakka
nýja heimi. Fyrirtæki og þjóðlönd verða
að spyrja og svara nokkrum mjög ruddalegum spurningum um hvaða
starfmenn skapa verðmæti og hvaða starfsmenn eru byrði.
Það merkir þó ekki að þau séu harðgeðja,
ófyrirleitin, samviskulaus og siðblind. Í því
náttúruvali sem mun skapa hinar nýju stofnanir upplýsingaaldar
er náttúran ekki siðblind þó hún
hafi ekki samúð með þeim sem náttúruvalið
útrýmir. "nature is not immoral when it has no pity for the
degenerate" (Nietzsche)
Það eru verk þekkingarstarfsmanna sem eru raunveruleg uppspretta auðs. Það eru gífurleg tækifæri fyrir þá sem hafa kraft, þrótt og þor til að brjótast undan hindrunum frá fortíðinni og sem geta sett sér eigin takmörk og markmið. Þeir munu verða velkomnir hvar sem er í heiminum. Fyrirtæki og lönd munu meira að segja reiða fram fé til að laða að þekkingarstarfsmenn og kappkosta að fæla þá ekki burtu. Eins og er þá eru þekkingarstarfsmenn trygglyndir af fúsum og frjálsum vilja. En trygglyndi og hollusta eru ekki fæðingarslys. Það er einstaklingurinn en ekki ættbálkurinn sem skiptir máli, samningar en ekki réttsýni; að gæta meðvitað eigin hagsmuna án þess að skammast sín.
Við horfum nú
á valdabaráttu milli þeirra sem búa yfir hugviti
og bandalaga fjármagnseigenda og ráðamanna.
Þetta breytir líklega grundvallareðli kapítalismans.
Þessi barátta verður eins hatrömm og baráttan
á milli landeigenda og iðnrekenda á fyrri hluta nítjándu
aldar sem náði hámarki með kornlögunum "Repeal
of the Corn Laws" og hafði mótandi áhrif bæði
á nútíma kapítalisma og þróun
þjóðríkja.
Niðurstaðan er sú að borgararnir hafa misst trúna á þjóðríkið og sjá það aðeins sem sérkennilegt fyrirbæri tuttugustu aldar. Ríkið er núna eins og hver annað viðskiptafyrirtæki sem leitast við að útvega öllum störf. Ekkert þjóðríki hefur sjálfkrafa tilverurétt. Það verður að reka ríkin eins og fyrirtæki og þau verða að spjara sig. Hlutverk ríkisins í hinni nýju skipan er að framleiða rétta fólkið, með rétta þekkingu og færni eins og hráefni fyrir alheimsfyrirtæki, til að þjónusta þau fyrirtæki og veita þeim öflugt og öruggt viðskiptaumhverfi með fáum reglugerðargirðingum. Ef ríkið getur ekki framleitt nógu mikið magn af hæfu starfsfólki þá verður að kaupa það erlendis frá. Hvert ríki verður að leita uppi þekkingarstarfmenn hvað sem aldri, kyni, kynþátti eða trú líður.
Til þess að halda uppi atvinnustigi og fá þannig inn skattgreiðslur þá munu ríkin bítast sín á milli en einnig mun hvert landsvæði keppa á móti öðrum landsvæðum, borg á móti borg. "Þjóðríkið er of lítið fyrir stóra hluti og of stórt fyrir litla hluti" (Daniel Bell). Vegna tæknisamrunans er engin girðing utan um ríkið. Landsvæði geta í sjálfu sér orðið að byrði. Hvers vegna að verja fé í að niðurgreiða stór landsvæði full af atvinnulausu fólki og rykföllnum atvinnugreinum? Það mun ekki hægt að komast hjá því að þjóðríkin liðist sundur: rík svæði munu henda burt þeim fátækari.
Einn fylgikvilli þessara breytinga verður sá að frjálslynt lýðræði, hugmyndafræði frá vélaöld þegar verkafólk var nauðsynlegt í framleiðslunni, verður ekki viðeigandi lengur. "Lýðræði getur ekki verið til sem varanlegt stjórnskipulag. Það getur aðeins verið til þangað til meirihluti kjósenda uppgötvar að þeir geta kosið um stórar úthlutanir handa sjálfum sér úr ríkissjóði" (Alexander Tytler; heimspekingur á 17. öld). Með úthlutunum er átt við rétt til bótagreiðslna og heilbrigðisþjónustu.
Samruni tækninnar hefur þó frelsað forréttindastéttina frá því að þurfa að halda uppi hinum vanþakkláta lýð; frá kennisetningum, reglum og siðfræði sprottnum úr samvinnuhugsun gærdagsins. Samruninn hefur fært einstaklingum frelsi til að flakka um víðáttur netheima og hrundið af stað samfélagsþróun. Engin þróun er í eðli sínu mild, þróunin hefur blóðrauðar vígtennur og klær og getur af sér bæði kjötætur og jurtaætur. Kjötætum dagsins í dag er alveg sama um hið kurteisa samfélag tuttugustu aldarinnar; samfélag með sín handahófskenndu rök, kenningar og siðfræði, heimspeki og stjórnmál, samfélag sem hampaði tepruskap og borgaralegri viðkvæmni, samfélag sem er að líða undir lok.
Kjötætum er alveg sama um það frjálslynda lýðræði og leikreglur þjóðþinga sem eru svo dæmigerð fyrir jurtaætur. Frami í hinum hugrakka nýja heimi verður ekki auðveldur og hann verður ekki fallegur. Það verður ekki komist hjá árekstrum. Jurtaætur, verið á verði, sjakalarnir eru á sveimi og hýenurnar hlæja.
________________________
Ian O. Angell, er prófessor í upplýsingakerfum við London School of Economics.
Salvör
Gissurardóttir sneri lauslega á íslensku í
nóvember 1998.