Klæðnaður Svaðastaðasystra

Tel sjálfsagt að byrja á að lýsa hátíðabúning Rannveigar, ömmu minnar, sem hún vann í föðurgarði, og lýsir menningu þess tíma í þeirri grein. Una dóttir hennar erfði þennan búning. Klæddist hún honum aðeins við altarisathafnir, sem fram fóru ætíð hvert haust. Skautbúningur þessi var af svörtu klæði, balderaður með silfur´vir í svarta flauelsborða á börmum eftir skrautlegum rósauppdrætti. Laus kragi var um háls með sama munstri, hann var krókaður saman með kornsettum silfurpörum. Beltið við hann var balderað í sama stíl. Íburðarmikil silfurpör voru á því með laufum. Þrír stórir hnöttóttir silfurhnappar kornsettir með laufum voru festir í beltið máðum megin við pörin. Flauelsleggingar þrjár á baki treyjunnar. Knipluð oddastíma af silfurvír lögð báðum megin með þeim. Búningnum fylgdi svokölluð herðafesti, sett saman af stórum fóðruðum víravirkis silfurmillum. Silfurkross stór var um samskeytin á brjósti við læsingu hennar. (Þessa festi notaði Una aldrei). Samfellupilsið var með blómstursaum, stórum bekk, neðst á því var breið svört flauelslegging, klippt laufaskurði. Amma mín, Rannveig, bjó sér til við búninginn skó með rós á rist. Þá notuðu ekki aðrir en hún.

Einnig átti hún eftir sig annan búning í sama formi, settan mjög smáum svörtum gljáandi perlum. Þær voru festar niður á flauelsborða eftir fallegum laufauppdrætti. Kragi og belti af sömu gerð. Með þrem flauelsböndum á baki treyjunnar var saumuð niður fín svört silkisnúra. Á belti og kraga voru slétt krotuð silfurpör. Samfellan(pilsið) var af svörtu rósasaxoní, það var fóðrað með svörtu þunnu taui. Svört breið rósabönd voru um hana nokkuð frá pilsfaldi og með þeim saumuð fín silkisnúra. Gamli faldurinn var notaður við báða búningana með tilheyrandi skýjabekkja- silkiklútum.

Þessum búningi klæddist amma mín, Rannveig, til kirkju vanalega og við önnur tækifæri, þegar minna var við haft, og reið þá oft í honum. Hatt átti hún háan svartan með tauborða sem passaði yfir faldinn. Hetta af klæði var við þennan höfuðbúnað í verri veðrum. Þjrár silfurmillur litlar voru festar á báða barma að framan og reimaðar saman með snúru og silfurnálar í endum hennar.

Fyrirverð ég mig að segja frá, að perluborðana af ofannefndum búningi gaf mamma mín mér í æsku minni að punta með reiðföt mín, en það sýnir hve mörgu var á glæ kastað af fornum minjum, sem nú hefði verið þakkað fyrir að fá á söfn.

Kápu átti amma mín af svörtu útlendu efni. Á börmum hennar að framan voru breiðir borðar með rósaflosi(af toga) ofan á fald (Í eigu ættingja).

Reiðkjól af sterku útlendu efni átti Una móðursystir mín, mjög sérkennilegan að sniði og gerð, sennilega erft hann eftir móður sína. Hann var sléttur að framan með mjög breiða boðanga, hnepptur frá hálsi niður á fald, með aflöngum, svokölluðum pinnahnöppum. Sléttur var hann á herðar en víkkaði mikið undir hönd. Bakið því rykkt í mittisstað. Listi af sama efni stunginn yfir. Báðum megin í endum hans var hnapparöð af svörtum smáum hnöppum. Ermi feikilega víð. Stokkrykkt yfir ermi á öxl og svo aftur á olnboga og þar festur í stór kúptur hnappur. Þar frá var ermin sniðin slétt fram á úlnlið og þétt röð af smáum hnöppum á yfirermi með saum upp að rykkingum á olnboga. Stór kragi í hálsmáli með hvössum hornum. Allur kjóllinn tvístunginn og allir hnappar yfirdekktir af svörtu taui. Háan hatt átti Una og notaði á yngri árum en á efri árum bara skýluklút.

efst á síðu

Viðhafnarklæðnaður Rannveigar Þorkelsdóttur

Viðhafnarklæðnaður hennar var hellulitaður kjóll af fínu vaðmáli og að því leyti sérkennilegur, að svört silkisnúra var saumuð niður með hverjum saum. Kræktur var hann með krókapörum frá mitti og upp í hálsmál og löng klauf á ermi. Yfir hverjum krók var festur krotaður svartur útlendur hnappur, flauelsmittisband, og af sama efni mjó líning í háls. Svunta af silki með flosdoppum, fallegur skýjabekkur neðst á henni, sver silkisnúra í haldinu, bundin framan á og í endum hennar fallegur útlendur hnappaskúfur. Kögraður skýjabekkjaklútur á herðum. Öðrum enda hans brugðið yfir hinn og skreyttu endarnir kjólinn að framan. Svonefndur skugghattur af hérahári var höfuðfatið. Um hann miðjan var bundinn svartur rósaborði í slaufu öðru megin. Fremst á fóðri hans að innan var felldur hvítur bobinettsborði er nam við brún hans að framan. Hattinum var smeygt yfir höfuðið fram fyrir eyru og huldi hárið nema að framan, kollur hans stóð aftur af höfðinu. Svartur borði festur í hann og bundinn í slaufu undir höku.

Reiðföt átti Rannveig, grá að lit með vormildúksvendu er hún í æsku vann að öllu leyti. Pilsið var fellt undir hald. Listi af sama efni eftir því miðju að framan með gisinni skrauthnapparöð. Reiðtreyjan með einföldu sniði rykkt framan með gisinni skrauthnapparöð. Reiðtreyjan með einföldu sniði rykkt undir laust belti, hneppt með hnöppum sams konar og voru á pilslistanum. Mjó líning af flaueli í hálsmáli. Notaði ætíð klút í skýlu. Ullarsjal með klæðavend átti hún og notaði bæði við kirkju og reið með það í seinni tíð og hnýtti það þá á baki. Það var með allavega litum bekk og kögrað. Allt var þetta óslitið eftir hennar dag. Bruðgna hálfsokka höfðu systurnar utan yfir ilskónum við reiðföt sín.

efst á síðu

Spari- og hversdagsklæðnaður Svaðastaðasystra

Nærföt af vaðmáli, fínu eða grófu eftir ástæðum, hvít eða blákemmd. Síð nærskyrta með mjótti lérefsbryddingu í háls. Ermar sniðnar slétt fram á úlnlið með kræktri klauf á látungskrókapörum sömuleiðis í hálsmáli. Nærskjól lokulaust krókar á baki (aðeins notað spari). Nærpils fellt undir hald. Millumföt, pils ofið marglitum bekk neðst á því eða af einlitu vaðmáli með útsaumuðum bekk.

Upphlutur, ýmist af svörtu eða rauðu vaðmáli með léreftsfóðri, bryddur með rauðum fótofnum böndum, ef hann var svartur, en með svörtum ef bolurinn var rauður. Pjötlur svonefndar voru á börmum hans úr klæði(hversdags) og balderað í þær rósamunstur af mislitum silkitvinna, kniplaðar þrjár leggingar á baki af ullarþræði í mörgum litum. Átta koparmillur á börmum hans með reim og nál af látúnsvír. Oft var lagður á herðar, sirsklútur, og endum hans smeygt ofan í bolinn (snöggklætt) og dúksvunta við. Utan yfir til skjóls var aðskorin svört vaðmálstreyja, er vanalega var girt niður í pilsið, sem var af sama efni. Það var fellt undir hald og vasi í saum á hlið. Prjónaskotthúfa á höfði með heimaunnum þráðarskúf(af toga) allt litað svart, lítill silfurhólkur á henni, einnig heimagerður og vírbrugðinn. Hárið var snúið saman í tvær lengjur og nældar undir húfuna á hnakka með litlum laufaprjón.

Vanalegur kirkju- og tilhaldsklæðnaður systranna voru peysuföt af hellulituðu fínu vaðmáli. Flauel á börmum peysunnar og brydd í hálsmáli af sama efni, fóðruð með þunni nankini, ýmist krókuð saman upp í hálsmál eða lítið op yfir brjóstið, og þá balderað brjóst við. Sléttar ermar með krókaðri klauf og náði flauelið á erminni jafnlangt henni. Oft var peysan prjónuð og þá ófóðruð, en að öllu öðru eins. Silkiklútur af ýmsri gerð bundinn um háls. Dúksvunta notuð við, stykkjótt eða með marglitum röndum, augnofin bönd í haldi hennar, bundin að framan í mittisstað. Á sumrin notuðu systurnar til viðhafnar, önnur svart rósadamaskssjal en hin stykkjótt tausjal, en svuntur við af útlendu efni. Oft lögðu þær á herðar aðeins stóran kögraðan silkiklút. Djúp svört prjónahúfa á höfði með svörtum silkiskúf og snúnum silfurhólk. Hárið fléttað í tvær fléttur og nældar undir húfuna á hnakka með silfurlaufaprjónum. Hellulitaðir sokkar spari, en sauðsvartir til slits. Augnofin sokkabönd til sparnaðar, en hversdags aðeins tennt. Margvafin voru þessi bönd um fótinn fyrir neðan brugðninginn á sokknum, sem náði upp á hné. Nærháleistar voru hvítir spari og prjónuð í þá á ristinni áttablaða rós en hversdags gráir (ullarliturinn). Svartir ilskór af sauðskinni með hvítum eltisskinnsbryddingum og í þeim prjónaðir rósailleppar, óþvengdir voru þessir skór og héldu lagi eftir fætinum, því trémólt var sett í þá á milli þess að þeir voru notaðir. Þeir entust svo tugum ára skipti eins og nýir. Alltaf mátti skafa bryddingarnar hvítar þótt félli á þær. Ætíð bornar með á vetrum þegar gengið var og þá brotið upp á ysta pilsið, eða stytt undir drýlað band, sem var bundið um mittið.

efst á síðu

Klæðnaður Svaðastaðafeðga

Innst klæða var hvít vaðmálsnærskyrta með mjóum kraga í háls af sama efni. Á honum voru saumuð (kappmelluð) göt báðum megin og gegnum þau þrædd snúra er kraginn var bundinn saman með. Á endum snúrunnar voru festar silfurnálar (eyrnaskefill og naglahreinsari). Ermar felldar að framan undir breiðar líningar og kræktar saman með látúnskrókapörum. Nærbuxur hvítar eða blákemdar sléttprjónaðar fóðraðar í op eins og haldbreidd af þunnu bolange. Hnepptar með stórum krotuðum látúnshnapp. Hneppt mikið út á, því buxnaklauf var aðeins brydd. Sokkar náðu upp að hné. Ullarlitur á þeim ýmist mórauður eða gráir hversdags, en blákembdir spari. Brugðinn langur bekkur í fit af hvítu bandi með röndum, einnig í hæl og tá. Nærháleistar hvítir til spari, en grákemdir annars. Ætíð illeppar í skóm með garðaprjóni, ýmist með marglitum röndum eða með rósum spari.

Sauðskinna eða leðurskór af stórgripahúðum verptir með margföldum togþræði, hælþvengir og ristarbönd af skinni. Til viðhafnar bryddir með hvíteltu skinni, þvengdir í hæl af sama efni.

Lokubuxur af svörtu lituðu vaðmáli hnepptar á báðum hliðum með stórum prinsmetal hnöppum. Axlabönd spjaldofin hverdags en fallega útsaumuð spari. Sprotar á þeim af álúnsgörfuðu leðri með fótofnu svörtu bandi. Hneppt með krotuðum tinhnöppum. Bryddaðar ermar að framan ásamt klauf og tveir hnappar í hverri. Spari var peysan blá (indigolitur), brydd með rauðu fótofnu bandi. Holir kúptir silfurhnappar sex á barmi með litlum silfurhnöppum. Bakið úr svörtu rósasaxoni, fóðrað og saumuð göt með bil á milli neðst á því og í þau þrædd svört silkisnúra til að víkka það og þrengja eftir þörfum. Brjósthlíf af svörtu silki með þremur slaufum af sama efni. Svartur silkiklútur hnýttur um háls. Hversdags brjósthlíf af fínu lituðu vaðmáli, snúrulögð millufóður (ullarflík). Klútur um háls eða lítill prjónatrefill, en oftast einungis brjósthlífin, fór það eftir veðri og árstíðum.

Yst fata var stutttreyja af hellulituðu vaðmáli með stórum útafliggjandi hornum, tvíhneppt með flötum krotuðum silfurhnöppum spari, en annars svörtum beintölum, og var þá oft sortulyngslitað vaðmálið og af grófara efni. Bakið með þrem saumum (síðustykki).

Í seinustu tíð átti Jón jakkaföt af fínu hellulituðu vaðmáli, sem þá voru almennt notuð, en aðeins klæddist hann þeim við sérstök tækifæri. Svartan háan hatt af hérahári bar hann á mannafundum og í ferðalögum.

Skotthúfu notuðu þeir feðgar ætíð heima. Hún var svört sléttprjónuð með allavega lituðum röndum á uppbroti. Skottið breitt með röndum neðst og mislitur skúfur í sem náði aðeins niður fyrir brún húfunnar.

Einnig áttu þeir sléttprjónaðar nátthúfur af hvítu þelbandi, sem þeir ætíð sváfu með. Fyrr á tímum var því haldið fram að fyrir þá sem notuðu höfuðföt alla daga, væri óhollt að vera án þeirra í rúminu, enda verði það hárroti og styrkti heyrn og minni.

Aftur á móti var það nokkuð algengt í gamla daga að afklæðast öllum fötum til nætursvefns. Systkinin sögðu það venju ættfólks síns, og því fylgdu þau flest til síðasta.

Reiðföt voru af vormildúk hellulituð, fóðruð. Hempa sem náði niður á hné með stórum kraga tvíhneppt með svörtum heimasmíðuðum horntölum (kýrhorn). Reiðbuxur hnepptar utanlærs frá vösum ofan á rist með saumum, fóðraður strengur af sama efni sem huldi hnappa og hnappagöt. Heimasútað kálfskinn saumað til hlífðar innanlæris og skálmar bryddar neðan af sama efni.

Þegar blautt var um eða í lengri ferðalög voru skinnleistar notaðir, sniðnir eftir fætinum, skór af sterkara skinni voru saumaðir neðan í þá og brydd saman af þynnra skinni.

Gömul ógatslitin hríðarúlpa var þarna til af svellþæfðum gráum vormildúk, víð og síð, fóðruð til mittis með loðnu sútuðu svörtu lambsskinni og breitt belti við með stórum gráum beintölum. Höfuðfatið við var sléttprjónuð fóðruð hetta sem náði á herðar niður, opin að framan, aðeins fyrir augu og nef og munn. Hneppt með sprotum undir höku. Ekki þarf að taka fram, að öllum fatnaði eins og öðru var vel viðhaldið og notað til hins ýtrasta.

Margrét Símonardóttir frá Brimnesi
f. 10.júlí 1869 - d. 2. maí 1963
Efni þetta lá frammi á ættarmóti afkomenda
Sigurlaugar Þorkelsdóttur og Símonar Pálmasonar
sem haldið var á Hólum í Hjaltadal í júní 1997


Salvör Gissurardóttir setti á vef.
Myndskreyting er hluti af mynd frá Gaimard 1836.

efst á síðu