Knattkol ķ nįttśrunni

Fyrst žegar menn bjuggu til knattkol töldu žeir aš žau myndu aldrei finnast ķ nįttśrunni, žau vęru ašeins "vķsindaleg višundur". Nśna į allra sķšustu įrum hefur hiš gagnstęša komiš ķ ljós.


Fyrsta dęmiš um knattkol ķ nįttśrunni fanst žegar vķsindamenn śr fylkishįskólanum ķ Arizona ķ Bandarķkjunum skošušu svarta gljįandi bergtegund - kallaš Shungite - frį NA-Rśsslandi. Shungite er sjaldgęft, kolefnisrķkt berg sem er tališ vera 600 milljón til 4 milljarša įra gamalt. Žegar bergsżni af žvķ var skošaš ķ rafeindasmįsjį sįst mynstur hvķtra hringja meš svarta mišju, svipaš og hafši sést į rafeindasmįsjįrmyndum af knattkolum framleiddum į tilraunastofu.
Žegar bergiš var skošaš nįnar kom ķ ljós aš žaš innihélt talsvert af C60 og C70, algengustu knattkolunum. Žaš kom vķsindamönnunum talsvert į óvart aš finna žessi efni ķ nįttśrunni žvķ aš žau vilja helst ekki myndast nema ķ umhverfi óhvarfgjarnra efna eins og helķum. Frekar hefši mįtt bśast viš žvķ aš žetta vęri bergsżni śr loftstein žar sem aš nįlęgš viš slķk óhvarfgjörn efni er minna mįl. Nżlega hafa fundist bergsżni śr fjöllum ķ Colorado ķ Bandarķkjunum sem innihalda knattkol. Žetta berg er kallaš Fulgurite og myndast žegar eldingu slęr ķ bergiš ķ fjöllunum.

Jaršfręšingar segjast geta ķmyndaš sér ašstęšur ķ eldfjalli žar sem aš nęgilegur hiti er til stašar til aš mynda knattkol og samtķmis sé lķtiš af hvarfgjörnum efnum ķ nįlęgš (eins og t.d. sśrefni og nķtrógen).


Komiš hefur ķ ljós aš knattkol er aš finna ķ skżjum af geimryki. Engin furša aš Huffman og Krätscmer fundu knattkol viš ransóknir sķnar į "heimatilbśnu geimryki"

© Hrafnkell Eirķksson 1995.
hkelle@ismennt.is