Tölvutengt fjarnám og Vefurinn - endalok skólans?
Georg R Douglas, Menntaskólanum við
Hamrahlíð, 105 Reykjavík
george@mh.is
Inngangur, núverandi staða, gullin tækifæri vefsins, endurhönnun skólans, heimildir
Í þessari örstutt grein verður fjallað um fjarnám frá ákveðnu sjónarhorni, í þeirri von að þetta veki fólk til umhugsunar. Margar góðar yfirlitsgreinar eru nú þegar til um helstu verkfærin, sem notuð eru við fjarnám, þau kennslufræði sem liggja að baki fjarnámstillögum og um ýmis fjarnámsumhverfi (1). Hér verður áherslan lögð á hvernig fjarnám (þ.e. kennsla í gegnum Vefinn og notkun Vef upplýsinga) getur bætt nám almennt.
Fyrir mig er fjarnám einfaldlega öll kennsla sem fer fram í gegnum Internetið. Ég geri engan greinarmun á milli tölvutengds fjarnáms þar sem langt er á milli kennara og nemenda eða þar sem þeir eru jafnvel á sama herbergi, enda hef ég fundið að í svona tilfellum þarf nemandinn helst að hafa aðgang að Netinu líka heima hjá sér, hvort sem er. Flest vandamál sem menn eru að glíma við, eða nýjungar, eru eins hvort sem um er að ræða hreina fjarkennslu eða Net bætta kennslu.
Þegar rætt er um fjarnám í dag á Íslandi, er yfirleitt átt við að bjóða nemendum sem eru fjarstaddir, upp á hefðbundið skólanám í gegnum Internetið. Hefðbundið námsefni er set upp á vefsíður eða flutt með tölvupóst til nemandans. Svörunin (feedback) er í formi próf verkefna eða því líku, sem er í raun mjög sambærilegt við það sem er gert í flestum skólastofum. Besta dæmi á menntaskólastigi er sennilega VMA (2) sem þjónar fólki sem af ýmsum ástæðum getur ekki sótt skóla en vilja uppfylla kröfur fyrir ákveðið námsstig (t.d. stúdentspróf). Víða á Vefnum, má sjá svipað nám allt frá barnaskólum til háskóla.
Í besta tilfelli er það mjög jákvætt að fleiri hafa aðgang að menntakerfinu með svona fjarnám, en hins vegar bendir lítið til að slík notkun Netsins bæti á nokkurn hátt gæði eða dýpt námsins, eða að það auki skilning á viðfangsefninu fram yfir það sem hefðbundið nám gerir. Og í versta tilfelli þurfum við að passa okkur á að við séum ekki að þróa fjarkennslu í snarvitlausa átt.
Mörg tækifæri gefast hins vegar nú þegar til að stór bæta gæði náms og magn, bæði í fjarnámi og í hefðbundnu námi ef Vefurinn er notaður til fulls, en kennarar virðast ekki enn notfæra sér þessi tækifæri í miklu mæli. Þetta finnst mér mjög undarlegt og óskiljanlegt. Ég ætla ekki að tíunda helstu kostina, sem Vefurinn bíður upp á til að auka gæði námsins en nefni aðeins örfáa sem mér finnst snerta þetta námskeið um fjarnám og þær umræður sem nú þegar hafa verið í gangi okkar á milli. Um almenna umfjöllun um kosti Vefsins og aðgang að upplýsingum, sem þar fást, vísa ég í The World Wide Web in Education(Carvin A (3)) og í grein sem ég skrifaði í Ný Menntamál 1997 Vefsíður í raungreinum (4).
Ástæðurnar fyrir þessum vannýttu tækifærum kennara geta verið margar: þekkingarleysi, hræðlsa við að raska starfsvið þeirra, vantrú á að Vefurinn sé komið til að vera og að tæknilega sé hann ekki tilbúinn, eða hömlur í núverandi skólakerfi.
Gagnvirkni
Í umræðum um fjarnám í gegnum Vefinn er mikið gert úr gagnvirkni nemandans. Gagnvirkni ber árangur en óvirkni gefur lítið af sér.(5). Mikið hefur verið rætt nú þegar á þessu námskeiði um hugtakið "vefleiðangur" þar sem kennarinn leiðir nemandinn í gegnum ákveðið námsferli með því að fylgja krækjum í ákveðinni röð. Það er hins vegar stór spurning að hvað miklu leyti hugsun kennarins færist yfir til nemandans með slíkri tilhögun - sérstaklega ef vefsíðurnar eru aðallega texti. Þetta er sambærilegt við að segja nemandanum í kennslutíma að lesa hérna, hérna og hérna. Hér er enga gagnvirkni eða viðbrögð við því sem nemandinn er að gera. Það þarf meira til.
Meðal þeirra hugmynda, sem hafa verið uppi, er að beina nemandanum á leið til að leggja fram sín eigin gögn á kennsluvefsíðu, krækjur sem honum finnst gaglegar, eða sínar eigin athugasemdir. Þannig geta aðrir nemendur líka séð mismunandi túlkun á sama efni. Ég leyfi mig að gefa sem dæmi af svona kennara-nemanda samvinnu virtual field trip á slóð Lakagossins 1873. Önnur aðferð er að nota margþátta nám (integrated learning?) þar sem margar mismunandi Internet þjónustur eru notaðar fyrir sama námsviðfangsefni, allt í gegnum sömu vefsíðu. (5).
Námshvatning (motivation)
Hluti af kennarahlutverk er að vekja og halda áhuga nemandans. Persónulega, ef ég geri það ekki, finnst mér að mér hafi mistekist. Vefkennsla leyfir kennaranum að velja fleiri en eina leið til að ná athygli eða nálgast áhugasvið nemandans. Það er hægt að bjóða upp á smærri námseiningar á vefnum innan heildar ramma námsins. Í hefðbundinni kennslustofu hefur kennarinn varla tíma til að tala við alla nemendur hvern fyrir sig, hvað þá að sinna mismunandi áhugasviðum. Auðvitað kostar svona vinnubrögð mun meira undirbúningstíma eða að fleiri en einn koma þar að, en það má minnka fyrirlestratíma á móti. Námshvatning er vanmetið afl í námi en með henni vinnst orustan gjarnan.
Það er kannski þess vegna að Vefnum hefur tekist svo vel í óhefðbundin námi eins og í endurmenntun eða þar sem nemendur eru ekki upteknar við að ljúka ákveðinni námsgráðu en eru að leysa ákveðinn vandamál tengd raunveruleiki (6). Spurningin er hvort ekki sé hægt að notfæra sér þessa eiginleika Vef fjarkennslunnar í hefðbundinn kennslu. Víða í skólakerfinu eru nemendur sem mundu græða á slíkum stuðningi. Við eigum að reyna að finna leið til að gera fjarkennslu hluta af nám allra nemenda..
Það er langt á milli þess annars vegar að nota tölvuna sem tæki í námsæfingum (drill) og hins vegar sem tæki til að læra af meiri dýpt. Nemendur gefa ekki lengur "hið rétta svar" heldur læra að spyrja margra spurninga og að finna margar leiðir til að leysa vandamálið.
Ef tölvutengt fjarnám á að lifa og blómstra, verður það að auka námsgæðin og skilning nemanda verulega, hvort sem verið er að tala um kennslu í hefðbundnum skólum eða hreint fjarnám. Til þess að það sé hægt, sýnist mér augljóst að við þurfum að endurhanna skólann og skipulag hans þannig að allir kostir Vefsins séu nýttir. Frá mínu sjónarhorn er það greinilegt að tæknin sem til þarf er nú þegar til staðar, þar sem öll þróun virðist vera á Vefnum eða að færast ört yfir á Vefnum, jafnvel tölvupóstur. Þetta er mjög heppilegt. Verkfæri eins og WebCT (og fleiri) eru að birtast sem munu hjálpa kennurum og nemendum að virkja þennan nýja heim. En kennarar þurfa mikið svigrúm til að prófa nýjar kennslueiningar, nýjar leiðar til að leiðbeina og til að meta árangur nemandans, sérstaklega ef það á að meta námið til stúdentsprófs eða slíks.
Íslenska Menntamáluráðuneytið hefur sem sína framtíðarsýn eftirfarandi:
| "Menntakerfið lagi sig að breyttri þjóðfélagsmynd og miði almenna menntun og símenntun við kosti upplýsingasamfélagsins um leið og það stendur vörð um tungu okkar og menningu." (7) |
Það verður varla gert án þess að gefa kennurum nokkuð frelsi til að breyta núverandi kerfi. Þróun í þessa átt hefur aðeins byrjað í Bandaríkin:
(8)
Fólk í viðskiptaheiminum, hvort sem er á Íslandi eða Japan, hefur fyrir löngu gert sér grein fyrir að heimurinn og markaðurinn hefur breyst með komu Vefsins og allar forsendur þar með. Skólakerfið virðast ætla að vera síðasti vettvangurinn til að taka upp þessa tækni, skilja kostir þess og aðlaga sig að því. Mér finnst ekki vera spurning um hvort fjarnám geri kennsluna betri en hefðbundinn skóli, heldur að fjarnám leikur lykil hlutverk í að undirbúa nemandann undir framtíðina - hlutverk sem hefðbundin kennsla einfaldlega getur ekki gert. Ný gildi skipta meira máli en áður og spegla þarfir samfélagsins og atvinnulífsins þ.e. samvinna, gagngrýnin hugsun og samskipti.
Vonandi er fjarnám upphafið á endalokum skólans eins og við þekkjum hann og að bráðum komi sú tíð að kennarinn geti loks uppfyllt allar skyldur sínar með hjálp þessa nýja miðils.
En þetta verður ekki gert með því að pakka gömlum aðferðum inn í nýjar umbúðir. Það þarf hugmyndaríka kennara sem eru óbundnir af gömlum hefðum og fá svigrúm til að þróa þessar nýju leiðir.
Ég legg líka fram eftirfarandi grein um svipað efni:
Designing and using web pages for science teaching - new roles for the
teacher
(Proceedings of the second Euro Education conference, Aalborg, Denmark. Ed. Tom J
van Weert.) Georg R Douglas
(1) Using the
World Wide Web to Support Classroom-Based Education: Opportunities and Challenges for IS
Educators
Brian S. Butler, Carnegie Mellon University.
(2) Fjarkennsla/fjarnám - Aðferðir og hugmyndir Haukur Ágústsson (VMA).
(3) Andy Carvin: The World Wide Web in Education (http://edweb.gsn.org/web.intro.html).
(4) Ný Menntamál 1997 Vefsíður í raungreinum, Georg R Douglas, Menntaskólinn við Hamrahlíð.
(5) Interaction Options for Learning in
the Virtual Classroom -Terry Anderson, Academic Technologies for Learning
terry.anderson@ualberta.ca
(6) Continuous Education: A Model for WWW Based Education. Brian Butler, Carnegie Mellon University
(7) Framtíðarsýn íslensku ríkisstjórnarinnar um upplýsingasamfélagið.(8) Re inventing schools - the technology is now. National Academy of sciences.
Heimildir fyrir ofan voru fengnar frá:
Vefleiðangur fyrir væntanlega fjarkennara unninn af Þórunni Óskarsdóttur Salvör Gissurardóttir: Ýmislegt um nám og kennslu á VefnumBeginners Guide to Teaching and Learning Technology - Heriot-Watt University
Distance Education at the University of Alberta
Key Issues in Transitioning From Distance Education to Distributed Learning - Robert Martin
Web Based Learning Articles - WestEd (non-profit research, development and service agengy)