Mállýsing

ŝ

ATH. Ef hér að ofan er spurningarmerki, veldu þá síðu án esperanto-stafa. Ef þú sérð hattað s, skaltu halda áfram með þessa.

Stafróf
Endingar
Samsvörunarorð
Aðskeyti

Stafróf

Esperanto er í raun hljóðritað, þ.e. til hvers bókstafs svarar eitt, og aðeins eitt hljóð. "Umhverfi" skiptir ekki máli.

Esperanto-stafrófið telur 5 sérhljóða og 23 samhljóða.

Sérhljóðar

Einhljóð

Sérhljóðarnir eru a, e, i, o og u.

Öll sérhljóð eru löng. a, e og o eru borin fram eins og í íslensku. i er hins vegar borið fram eins og íslenskt í og u eins og íslenskt ú.

Tvíhljóð

Tvíhljóð eru mynduð með því að bæta j aftan við sérhljóða.
aj (svipað og íslenskt æ).
ej (svipað og íslenskt ei).
oj
uj (eins og új)

Samhljóðar

Í esperanto eru 23 samhljóðar, þar af 6 sem táknaðir eru með bókstöfum sem aðeins koma fyrir í esperanto.

b, d, f, h, j, l, m, n, p, r, s, t og v eru bornir fram eins og í íslensku.

g og k eru alltaf bornir fram eins og í íslensku orðunum karl og garn (uppgómmælt), aldrei eins og í kerling, gisting (framgómmælt) eða þegar.

c samsvarar nokkurn veginn ts í íslensku
ĉ samsvarar ch í enska nafninu Churchill eða tsj í rússneska nafninu Tsjúganov
ĝ samsvarar nokkurn veginn g eins og í enska nafnorðinu Germany
ĥ samsvarar nokkurn veginn ch í þýska nafninu Bach.
ĵ samsvarar nokkurn veginn j í franska nafninu Jacques.
ŝ samsvarar nokkurn veginn sch í þýska nafninu Schubert.
ŭ kemur aðeins fyrir á eftir a, e og o:
aŭ sem íslenskt á
eŭ sem eú (eitt atkvæði)
oŭ sem oú (eitt atkvæði)
z er raddað s-hljóð

Endingar

Sagnir

-i: nafnháttur. veni að koma
-as: nútíð. mi venas ég kem
-is: þátíð. mi venis ég kom
-os: framtíð. mi venos ég kem (þ.e. ég mun koma)
-us: viðtengingarháttur. mi venus se vi irus ég kæmi ef þú færir
-ant: lýsingarháttur áhrifsmyndar í nútíð. mi estas kantanta ég er syngjandi
-int: lýsingarháttur áhrifsmyndar í þátíð. mi estas leginta ég er syngjandi
-ont: lýsingarháttur áhrifsmyndar í framtíð. En tempo estonta esperanto ludos gravan rolon Á komandi tímum mun esperanto hafa mikilvægu hlutverki að gegna
-at: Þolmyndarending í nútíð. La domo estas konstruata verið er að byggja húsið (áframhaldandi verknaður).
-it: Þolmyndarending í nútíð. La Unua libro de Esperanto estis eldonita en Varsovio mil okcent okdek sep Fyrsta bók esperanto var gefin út í Varsjá átjánhundruð átta-tíu og sjö (verknaður sem var lokið).
-ot: Þolmyndarending í framtíð. Islanda antologio estas eldonota je la fino de la jarcento Sýnisbók íslenskra bókmennta verður gefin út (ákveðið er að gefa hana út) í aldarlok.

Atviksorð

-e: atviksorð. bone vel

Nafnorð

-o: nafnorð. hundo hundur

Lýsingarorð

-a: lýsingarorð. bona góður, góð, gott

Fleirtala og þolfall

Hægt er að beygja nafnorð og lýsingarorð í tölu og falli:
-j táknar fleirtölu. granda kato stór köttur, grandaj katoj stórir kettir
-n táknar þolfall. bona tago góður dagur, bonan tagon góðan daginn

Samsvörunarorð

-u-o-a-om-am-al-e-en-el-es
kihverhvaðhvers konarhversu mikiðhvenærhvers vegnahvarhverthvernighvers (eign)
tiþessiþettaþess konarsvona mikiðþáþess vegnaþarþangaðþannigþess (eign)
ĉisérhversérhvertalls konarallt (magn)alltafallra hluta vegnaalls staðartil allra staðaalla vegaallra (eign)
ieinhvereitthvaðeinhvers konareitthvað (magn)einhvern tímaeinhverra hluta vegnaeinhvers staðareitthverteinhvern veginneinhvers (eign)
nenienginnekkertengan veginnekkert (magn)aldreiaf engum ástæðumhvergitil einskis staðarengan veginneinskis (eign)

Aðskeyti

Aðskeyti (forskeyti og viðskeyti) gegna mjög veiga-miklu hlutverki í esperanto því að regluleg notkun þeirra gerir miklu léttara fyrir að afla orðaforða en gengur og gerist í þjóðtungunum. Því er ráðlegt að læra þau og dæmi um notkun þeirra snemma á námstímanum.

Forskeyti

bo- Táknar tengdir: frato bróðir, bofratomágur, filo sonur, bofilo tengdasonur.
dis- Merkir sundrungu eða dreifingu: doni gefa, disdoni útbýta, peco hluti, partur; dispecigi skipta einhverju í hluta; li dispecigis la florvazon- hann mölvaði blómavasann.
ek- merkir byrjun: iri ganga,fara; ekiri fara af stað, dormi sofa, ekdormi sofna.
eks- þýðir fyrrverandi, uppgjafa-: ministro ráðherra, eksministro fyrrverandi ráðherra, moda í tísku, eksmoda úr tísku, gamaldags.
fi- táknar eitthvað fyrirlitlegt eða glæpsamlegt: homo maður, fihomo glæpamaður, fama frægur, fifama þekktur að illu, þekktur að endemum.
ge- notað þegar fjallað er um kvenkyn og karlkyn í sama orðinu: sinjoro herra, gesinjoroj herrar og frúr, frato bróðir, gefratoj systkini.
mal- Sé mal- tengt framan við orðstofn fær orðið gagnstæða merkingu við það sem í orðstofninum segir: bona góður, malbona vondur, kvieta rólegur, malkvieta órólegur.
mis- merkir ranglega og hefur mjög líka merkingu og íslenska forskeytið mis-: kompreni skilja, miskompreni - misskilja, aŭdi heyra, misaŭdi misheyra.
pra- merkir forn, frum- : patro faðir, prapatro forfaðir, tempo tími, pratempo fornöld, frumtími.
re- táknar aftur, að nýju: sendi senda, resendi senda til baka, endursenda, vidi sjá, revidi að sjá aftur.

Viðskeyti

-aĉ merkir eitthvað lítilmótlegt, ógeðslegt: libro bók, libraĉo skrudda, domo hús, domaĉo hreysi.
-ad táknar áframhald eða varanleik: parolo tal, parolado ræða, fumi - að reykja, fumado reykingar.
-aĵ merkir hlut eða eitthvað hlutkennt: pentri að mála, pentraĵo málverk, manĝi að borða, manĝaĵo matur, krei að skapa kreaĵo vera, sköpunarverk.
-an merkir félagsmann, íbúa, áhanganda: klubo klúbbur, félag, klubano félagsmaður, Islando Ísland, islandano Íslendingur, Kristo Kristur, kristano kristinn maður.
-ar merkir samsafn eða heild: arbo tré, arbaro skógur, homo maður, homaro mannkyn.
-ebl táknar möguleika: kompreni að skilja, kompreneble skiljanlega, vidi að sjá, videbla sjáanlegur.
-ec merkir eiginleika, ástand: riĉa ríkur, riĉeco ríkidæmi, juna ungur, juneco æska.
-eg táknar mikla stækkun, aukningu: domo hús, domego stórhýsi, riĉa ríkur, riĉega vellauðugur.
-ej merkir stað: opero ópera, operejo óperuhús, lerni að læra, lernejo skóli, glacio ís, glaciejo jökull.
-em táknar hneigð, hæfileika: timi hræðast, timema hræðslugjarn, helpi - hjálpa, helpema hjálpsamur.
-end merkir eitthvað sem verður að gera: lerni að læra, lernenda eitthvað sem verður að læra, pagi að greiða, borga, pagenda sumo upphæð sem verður að greiða.
-er merkir einstakling, einingu úr heild: fajro eldur, fajrero neisti, mono peningar, monero einstök mynt.
-estr táknar foringja, "stjóra": ŝipo skip, ŝipestro skipstjóri, lernejo skóli, lernejestro skólastjóri.
-et merkir mikla smækkun: pluvo rigning, pluveto smárigning, suddi, áleiðing, dormi sofa, dormeti blunda.
-i er viðskeyti til að mynda landanöfn af þjóðarheiti: Ruso rússi, Rusio Rússland. (Viðskeytið i er ekki upprunalegt en mikið notað í seinni tíð,sjáuj).
-uj hefur fleiri en eina merkingu: a) ílát: mono peningar, monujo peningaveski, teo te, teujo tebaukur; b) nafn á tré sem kennt er við ávöxt: pomo epli, pomujo eplatré (notkun viðskeytisins uj í þessari merkingu hefur orðið sjaldgæfari með árunum, gjarnan sagt pomarbo, arbo merkir tré. c)uj er einnig notað til að mynda nafn lands af nafni þjóðarinnar sem byggir það: Dano dani, Danujo Danmörk, Hispano spánverji, Hispanujo Spánn. Í landaheitum má einnig nota -lando, t.d. Danlando (sjá einnig viðskeytið i).
-ul er notað um einstakling sem hefur það til að bera sem orðstofninn segir: almozo ölmusa, almozulo beiningamaður, forta - sterkur, fortulo - kraftakarl.
-um hefur víðtæka merkingu eins og sjá má af dæmum hér á eftir: folio blað, foliumi fletta blöðum, akvo vatn, akvumi að vökva, gusto bragð, gustumi - að bragða, kruco kross, krucumi að krossfesta.
-ĉj og -nj Þessi viðskeyti eru okkuð sér á báti. Þeim er yfirleitt ekki bætt við allan orðstofninn heldur nokkra fyrstu stafi í orðum eftir hentugleikum. Þau eru bæði notuð til að mynda gæluorð, -ĉj í karlkyni og -nj í kvenkyni: patro faðir, paĉjo pabbi, patrino móðir, panjo mamma, Vilhelmo Vilhjálmur, Vilĉjo Villi.
Auk viðskeyta sem þegar hafa verið talin skulu hér nefnd þrjú viðskeyti sem notuð eru með töluorðum:
-obl sem táknar sinnum: du tveir, duoble tvöfalt duoble du estas kvar tvisvar sinnum tveir eru fjórir.
-on sem notað er um brot: duono helmingur, kvarono einn fjórði, fjórðungur.
-op sem notað er um stærð hóps eða heildar: triope þrír saman. Ni kantis triope við sungum þrjú saman.