Hvaš er stam?


Hvernig eru einkenni stams?

 Stam birtist ķ tali og skošast žvķ sem talgalli. Žaš er kallaš stam žegar sį sem talar endurtekur hljóš, atkvęši eša orš. Žaš er einnig kallaš stam žegar sį sem talar festist meš talfęrin ķ įkvešinni stöšu žannig aš hljóš lengjast įberandi svo tališ slitnar ķ sundur.
Žetta eru ašaleinkenni stams, en hjį mörgum žróast żmis aukaeinkenni. Žau geta veriš aukahreyfingar og grettur, andköf og żmis "brögš" til aš draga śr staminu, hętta viš aš tala eša reyna aftur. Hjį mörgum ber meira į žessu en sjįlfum endurtekningunum og lengingunum.
Stamiš er ekki bara talvandamįl, heldur einnig samskiptavandamįl. Oft reynir sį sem stamar aš skipta śt įkvešnum erfišum oršum meš öšrum aušveldari, foršast įkvešnar ašstęšur, eša ķ versta falli aš foršast aš tala yfirleitt. Afleišing af žessu getur veriš vķtahringur af ótta viš aš tala, minnimįttar- og sektarkennd, skortur į sjįlfsįliti og félagsleg einangrun. Stami er oft lķkt viš ķsjaka, en einungis tķundi hluti hans stendur uppśr vatninu, žvķ žaš er einungis lķtill hluti stamsins sem er sjįanlegt.

Hverjar eru orsakir stams?

 Engin einhlķt skżring er til į žvķ hvers vegna fólk byrjar aš stama. Żmsar kenningar eru til en ekkert hefur veriš sannaš žrįtt fyrir miklar rannsóknir.

Hversu algengt er stam?

 Erlendar athuganir hafa sżnt aš į bilinu 0,7% - 1,0% fólks stami. Žaš mį žvķ reikna meš žvķ aš į bilinu 1800-2500 Õslendingar stami. Tališ er aš fjögur af hverjum hundraš börnum byrji aš stama en žrjś žeirra hętti žvķ įšur en žau komast į fulloršinsįr. Flestir byrja aš stama į aldrinum 3 - 7 įra og stam er 3 - 4 sinnum algengara hjį körlum en konum.

Hvernig er stam mešhöndlaš?

 Žaš er engin töfraašferš til viš stami, en almennt mį segja aš žvķ fyrr sem eitthvaš er gert ķ mįlinu, žvķ betra. Hjį ungum börnum er fyrst og fremst um aš ręša óbeina mešferš sem felst m.a. ķ upplżsingum og rįšgjöf til foreldra og starfsfólks skóla og leikskóla.
Hin sķšari įr hefur bein mešferš barna žó fęrst ķ vöxt erlendis meš góšum įrangri.
Hjį eldri börnum, unglingum og fulloršnum er ašallega um beina mešferš aš ręša. Žar er įtt viš talkennslu- og žjįlfun sem getur veriš meš żmsu sniši.

Hvar er hęgt aš fį frekari upplżsingar?

 Tvęr bękur eru til į ķslensku um stam og er žessi texti m.a. byggšur į žeim. Žęr eru:

* STAM: Upplżsingar um stam og žį sem stama, Elmar Žóršarsson,
© Elmar Žóršarson 1991

* Um stam skólabarna, L. Larsson,
© K. Svanholm, Nįmsgagnastofnun 1987

Žś getur hjįlpaš žeim sem stamar meš žvķ aš:

 - Hlusta rólegur og grķpa ekki fram ķ.
- Hvetja hann til aš tala.
- Horfa į hann žegar hann talar.

Hvernig geta foreldrar og kennarar hjįlpaš?

 Rįšin sem gefin eru upp hér aš ofan eiga lķka viš um börn. Mestu mįli skiptir aš hlustaš sé į barniš žegar žaš talar og žvķ sżndur įhugi. Žaš er lķka gott aš vera barninu góš fyrirmynd meš žvķ aš tala hęgt og rólega.

Hvert skal leita eftir ašstoš?

 Heyrnar og talmeinastöš Ķslands ašstošar fólk sem vill leita hjįlpar vegna stams, hvort sem um er aš ręša börn eša fulloršna.
Flestir skólar og leikskólar hafa talkennara sem foreldrar geta leitaš til og ęttu foreldrar ekki aš hika viš aš leita til žeirra. Börn į skólaaldri eiga rétt į aš fį talžjįlfum į vegum skóla sķns.
Nokkrir talkennarar/talmeinafręšingar starfa sjįlfstętt og taka aš sér börn og fulloršna sem stama.