Aðalnámskrá grunnskóla

NÁTTÚRUFRÆÐI Í 5.-7. BEKK

Inngangur

Áfram skal byggt á dæmum úr náttúru landsins, nánasta umhverfi nemenda og þeim raunveruleika sem við þeim blasir. Námið skal tengt merkingarbærum og áhugaverðum verkefnum sem fela í sér athuganir, úrvinnslu og túlkun niðurstaðna og leitast skal við að opna augu nemenda fyrir hagnýtu gildi þekkingar og tæknikunnáttu.

Aukna áherslu skal leggja á að nemendur kynnist og átti sig á samhenginu í náttúrunni og að námið efli ábyrgðartilfinningu nemenda gagnvart náttúru og umhverfi.

Nemendur á þessu aldursstigi ganga í gegnum miklar breytingar, bæði líkamlegar og félagslegar. Nauðsynlegt er að vinna eftir áhuga og þörfum ólíkra einstaklinga af báðum kynjum þegar kennslan er skipulögð. Nemendur hafa mikla þörf fyrir að tjá sig, sjálfsvitund eykst og oft gætir óöryggis um félagslega stöðu. Það þarf að taka tillit til alls þessa en aukin námsgeta gerir kennurum kleift að skipuleggja kennslu á fjölbreyttan en krefjandi hátt. Nú er í auknum mæli krafist sjálfstæðari vinnubragða af hendi nemenda, að þeir skipuleggi og framkvæmi athuganir og verkefni af ýmsu tagi sjálfir og í samvinnu og þjálfist í að kynna hugmyndir, aðferðir sínar og lausnir í töluðu máli og skriflega. Námsefnið skal áfram sótt í öll sviðin og alla efnisþætti þeirra þannig að nemendum séu tengingar á milli þeirra sem ljósastar. Það er æskilegt að bjóða upp á þemaverkefni af ýmsum toga sem kalla á umfjöllun um hlutverk og eðli náttúruvísinda og verklega nálgun.

Lykilorðin á miðstigi eru forvitni, sköpun, leit, upplifun í lengri og skemmri ferðum, ákveðin vinnubrögð, tjáning, öryggi, aukinn skilningur á völdum hugtökum og vinnubrögðum.

Dæmi um samþættingu þar sem unnið er úr mörgum efnisþáttum:

• veðurfræði: mælingar, skráning, hiti, úrkoma, vatn, snjór, gufa og skýjamyndun
• sólarljós og orka: regn, lækir, vatnsföll, raforka og áveitur
• ljóstillífun: sólarljós, koltvísýringur, gróðurhúsaáhrif, skógar, vistkerfi skógar
• landmótun: jöklar, framburður, jarðvegur
• fjaran: mótun hafs, hafstraumar, vistkerfi hafs og fjöru, landmótun, hafsbotninn, sjávarföll

Námsmat

Áfangamarkmið við lok 7. Bekkjar

Hagnýting þekkingar
• geta tengt þekkingu og beitingu vinnubragða í náttúrufræðinámi við lausn annarra verkefna
• í skólanum
• í daglegu lífi
• sýna frumkvæði við að tengja saman þekkingu og reynslu úr ýmsum þáttum námssviðsins
• sýna áhuga og frumkvæði við að afla sér þekkingar á fjölbreyttum viðfangsefnum
• hafa öðlast færni og sjálfsöryggi í því að leysa verkefni á fjölbreytilegan hátt
Vísindaleg þekking
• sýna vilja til að deila upplýsingum og útskýringum
• með samnemendum og starfsfólki skólans
• með aðilum utan skólans
• gera sér grein fyrir að vísindaleg þekking felst í alhæfingum út frá takmörkuðum staðreyndum og því geti hún aldrei orðið algildur sannleikur
• þekkja hver eru einkenni vísindalegrar tilraunar og athugunar
• gera sér grein fyrir þýðingu þess að mælingar séu nákvæmar
• gera sér grein fyrir mikilvægi gagna og líkana við að útskýra hluti og fyrirbæri
Saga vísinda
• þekkja ýmis dæmi um vísindalegar útskýringar frá ólíkum tímum, s.s.
• blóðrásarkerfi
• kraft á tímum Forn-Grikkja og á miðöldum
• jarðmiðjukenningar
• geta fjallað um hvenær eigin skoðanir byggjast á vísindalegri þekkingu
• geta skýrt með dæmum hvernig vísindalegur skilningur þróast með hugmyndum sem breytast eftir því sem aukinnar þekkingar er aflað, s.s.
• líffræði og jarðfræði — þróunarkenningar
• efnafræði — atómkenning
Vísindi, tækni, samfélag
• geta fjallað um með hvaða hætti framfarir í vísindum og tækni hafa breytt daglegu lífi, s.s. í
• samgöngum
• samskiptum fólks
• heilbrigðisþjónustu
• ýmiss konar iðnaði
• gera sér grein fyrir því að maðurinn ákveður hvað er rannsakað eða þróað á hverjum stað, s.s. geimrannsóknir og erfðarannsóknir
• geta nefnt dæmi um vel þekktar tækninýjungar eða vísindauppgötvanir og áhrif þeirra á
• íslenskt samfélag
• umhverfi og náttúru
• hafa fjallað um takmarkanir þess sem maðurinn, í nafni vísinda og tæknikunnáttu sinnar, getur stjórnað, s.s. veðurfari, ódauðleika
• gera sér grein fyrir nauðsyn þess að fólk sé upplýst um hugsanleg áhrif nýjustu tækni og vísinda
Viðhorf til umhverfis, náttúru og vísinda
• geta greint á milli þess sem er
• endurnýjanlegt í náttúrunni
• einungis til í takmörkuðum mæli
• bera virðingu fyrir lifandi verum, lifnaðarháttum þeirra og búsvæðum
  • þekkja grunnþarfir og lifnaðarhætti algengra lífvera
  • skilja eðlilegar takmarkanir á nýtingu þeirra
  • geta rætt um siðfræðileg viðhorf til lífvera
• gera sér grein fyrir því hvernig skilningur á umhverfinu þróast í ólíkum menningarsamfélögum
• sýna ábyrgð á íslenskri náttúru og gera sér grein fyrir sérstöðu hennar sem markast fyrst og fremst af
• því hve landið er jarðfræðilega ungt
• tegundafæð
• áhrifum hafstrauma umhverfis landið
• gera sér grein fyrir að maðurinn er hluti af náttúrunni og lífsafkoma komandi kynslóða byggist á umgengni manns við náttúruna

Efni og sérkenni efna
• skilja að sérhvert efni breytir um ham við ákveðið hitastig
• frá föstu í fljótandi
• frá fljótandi í lofttegund
• þekkja að andrúmsloftið er samsett úr nokkrum efnum
• þekkja frumeindakenninguna, þ.e. að allt efni sé gert úr frumeindum
• geta sýnt fram á að við blöndun á tveimur efnum geti orðið til nýtt efni
• gera sér grein fyrir að greina má efni eftir sérkennum þeirra
Kraftur og hreyfing
• þekkja að til eru ólíkar gerðir krafta, t.d. flotkraftur, þyngdarkraftur, núningur og loftmótstaða
• átta sig á að því skemmri tíma sem það tekur hlut að færast frá einum stað til annars, því hraðar hreyfist hann
• þekkja að hraði er mælikvarði á hve fljótt hlutur flyst úr stað
• gera sér grein fyrir að vélar eru tæki sem hjálpa okkur við vinnu
Ljós, hljóð og bylgjuhreyfing
• gera sér grein fyrir að til að hlutir sjáist verður ljós að berast frá þeim til augna okkar
• gera sér grein fyrir að ljós berst eftir beinum línum
• gera sér grein fyrir að hljóð myndast við öra hreyfingu
• geta lýst sýnilegum einkennum bylgjuhreyfinga
• þekkja hugtökin tíðni og styrkur hljóðs út frá eigin athugunum
Rafmagn og seglar
• gera sér grein fyrir að í stöðurafmagni er um tvenns konar hleðslu að ræða
• gera sér grein fyrir að lokaða straumrás þarf til að rafmagn leiði
• geta nefnt dæmi um segulmögnuð efni í daglegu lífi
Orka og orkunýting
• geta sagt til um áhrif aukins hita á mismunandi efni
• þekkja íslenska orkugjafa
• margbreytileika
• nýtingu/beislun
• framtíðarmöguleika
• gera sér grein fyrir að efni þenst út við hita

Jörðin í alheimi
• þekkja stöðu og hreyfingu jarðarinnar og reikistjarnanna í sólkerfinu
• geta lýst áhrifum sporgangs tunglsins
• á jörðina
• á athafnir lífvera
• þekkja nokkrar kenningar um myndun og þróun jarðar
Loft, láð og lögur
• geta lýst hringrás vatns í aðalatriðum og mikilvægi fyrir
• lífríki jarðar
• búsetu manna
• gera sér grein fyrir mikilvægu samspili hafs, lofts og lands og afleiðingum þess
• gera sér grein fyrir ástæðum mismunandi loftslags og veðurfars
• á jörðinni
• eftir landsvæðum hér á landi
• þekkja lofthjúp jarðar
• samsetningu
• þýðingu fyrir jörðina og íbúa hennar
Jarðfræði — landmótun
• þekkja hvaða innri öfl hafa áhrif á mótun landslags
• á jörðinni
• á Íslandi
• þekkja í stórum dráttum jarðsögu Íslands
• þekkja orsakir jarðvegseyðingar og möguleg úrræði

Einkenni og fjölbreytni lífvera
• geta útskýrt hvernig lífverur eru flokkaðar í ríki eftir skyldleika
• þekkja og geta borið saman hina mismunandi flokka hryggdýra
• geta borið saman mismunandi búsvæði á Íslandi m.t.t. ýmissa þátta
• einkennis lífvera
• fjölda tegunda
• umhverfisþátta
• átta sig á að nauðþurftir allra lífvera eru þær sömu óháð tegundum og búsvæðum
• þekkja jákvæð og neikvæð áhrif mannsins á fjölbreytni lífvera
Lífsferlar
• geta lýst helstu breytingum sem verða á líkama mannsins frá fæðingu til elliára
• geta tekið skynsamlega afstöðu í kynferðismálum út frá þekkingu á einkennum og hlutverki kynþroskaaldursins
• þekkja hvernig barn verður til og fóstur þroskast
Erfðir, aðlögun, þróun
• þekkja að það sem stjórnar erfðum lífvera er erfðaefnið DNA sem er í kjarna frumunnar
• gera sér grein fyrir að þær lífverur, sem eru best aðlagaðar umhverfinu, eru hæfari en aðrar til að lifa af og fjölga sér
Tengsl lífvera innbyrðis og við umhverfi sitt
• geta útskýrt hugtökin fæðukeðja og fæðuvefur og ályktað um hvað gerist ef röskun verður á fæðukeðjum lífvera
• gera sér grein fyrir að lífverur hafa margvísleg áhrif hver á aðra, s.s. í samkeppni um fæðu og búsvæði
• geta lýst samspili lífvera og lífvana þátta, s.s. landslags, hita, raka og seltu
• þekkja mismunandi hlutverk lífvera eftir því hvort þær eru
• framleiðendur
• neytendur
• sundrendur
Bygging og starfsemi lífvera
• gera sér grein fyrir að allar lífverur eru úr frumum
• þekkja að frumur eru mismunandi að gerð og gegna mismunandi hlutverkum
• þekkja líffærakerfi mannslíkamans
• gerð og starfsemi
• samspil
• samsetningu
• skilja að hann getur sjálfur haft mikil áhrif á eigin heilsu og jafnvel komið í veg fyrir ýmsa sjúkdóma
Atferli
• þekkja að flest í fari dýra hefur einhvern tilgang, s.s. mökunaratferli, fuglasöngur og farflug fugla

Skilgreining viðfangsefna
• gera sér grein fyrir mun á
• spurningu sem finna má svar við með rannsókn
• spurningu sem ekki er hægt að svara með aðferðum vísindanna
• geta prófað og unnið út frá tilgátu eða rannsóknarspurningu, sinni eigin eða annarra
Áform og skipulagning
• geta framkvæmt fjölbreytilegar athuganir og notað til þess mælitæki og viðeigandi búnað
• geta beitt algengustu hugtökum og heitum úr efnisþáttum námssviðsins sem kenndir eru á miðstigi við áform og skipulagningu verkefna
• geta nálgast úrlausn verkefna á fjölbreyttan og skapandi hátt
• taka virkan þátt í vali á verkefnavinnu og ákvörðun um kynningu
Framkvæmd, skráning og úrvinnsla
• geta af auknu sjálfstæði aflað sér upplýsinga um tiltekið efni eftir fjölbreyttum leiðum
• í gegnum tölvusamskipti
• með athugunum í kennslustofunni og á vettvangi
• með heimildavinnu
• geta skráð atburði og athuganir á ákveðinn og skýran hátt
• með tölum og orðum
• með aðstoð tölvu
• með teikningum og aðstoð líkana
• geta flokkað á grundvelli ýmissa ytri einkenna þegar munurinn er meiri en sameiginleg einkenni
• gæta fyllsta öryggis í verklegum æfingum
  • skilja mikilvægi þess að fara eftir leiðbeiningum
  • fylgja settum öryggisreglum
  • þekkja merkingu allra öryggistákna sem notuð eru
  • geta brugðist rétt við ef óhöpp verða eða neyðarástand skapast
• geta metið og flokkað þær upplýsingar sem aflað er eftir
• gerð
• vægi
Túlkun og mat
• hafa þjálfun í að draga sjálfstæðar og jafnframt rökstuddar ályktanir af þeim upplýsingum sem aflað er
• hafa þjálfun í að vinna með öðrum
• hlusta á reynslu og skoðanir annarra
• komast að sameiginlegri niðurstöðu
• geta gefið skýringu út frá niðurstöðu eða hugmynd sem sprottið hefur af fyrri athugunum eða reynslu
• geta sett fram röklegar tilgátur sem eru í samræmi við gögn
• geta lagt mat á hvort niðurstöður séu í samræmi við aðra þekkingu
• geta kannað áreiðanleika heimilda og upplýsinga með því að nota
• veraldarvefinn
• hand- og fræðibækur
• aðrar upplýsingaveitur
• geta túlkað niðurstöður athugana en jafnframt lagt rökrétt mat á áreiðanleika
• geta skipt um skoðun í ljósi
• nýrra upplýsinga
• niðurstaðna
Framsetning og miðlun
• geta sett niðurstöður athugana sinna fram á skýran og skilmerkilegan hátt
• munnlega
• í formi greinargerðar/skýrslu
• með aðstoð tölvu og annarra rafrænna miðla
• með teikningum og líkönum
• með aðferðum leikrænnar tjáningar
• geta notað upplýsingar í ýmsu formi, s.s. töflur, línurit og kort til að skýra og greina frá niðurstöðum
  • með aðstoð tölvu
  • án aðstoðar tölvu
• sýna ábyrg viðbrögð í ljósi upplýsinga eða niðurstaðna