EFNISYFIRLIT
0. Um skýrslu forvinnuhóps
1. Inngangur
2. Rökstuðningur fyrir listasvið
3. Meginmarkmið, ferli, innihald og skipan
4. Listgreinar í skólakerfinu: rökstuðningur, lokamarkmið
4.1 Handavinna
4.2 Hönnun
4.3 Myndlist
4.4 Tónmennt
4.5 Dans og líkamstjáning
4.6 Leiklist / leikræn tjáning
5. Viðauki
5.1. Um húsnæði og búnað vegna tónmenntakennslu
Skipan hópsins, erindisbréf og vinnutilhögun
Forvinnuhópurinn var skipaður með erindisbréfi menntamálaráðherra dags. 26. febrúar 1997. Í hópnum voru:
Arngunnur Sigurþórsdóttir, handmenntakennari.
Auður Ólafsdóttir, listfræðingur.
Gréta Mjöll Bjarnadóttir, myndmenntakennari.
Guðrún Helgadóttir, aðstoðarskólastj. Myndlista- og handíðaskóla Íslands (formaður hópsins).
Njáll Sigurðsson, deildarsérfræðingur í Menntamálaráðuneytinu.
Robert S.C. Faulkner, tónmenntakennari.
Faglegur umsjónarmaður endurskoðunar aðalnámskrár á sviði lista Halldóra Thoroddsen, vann með hópnum. Bakhópar, sem fagfélög tón-, hand-, og myndmenntakennara stofnuðu voru fulltrúum sínum í hópnum til stuðnings. Aðilar á sviði dans, leiklistar og hönnunar voru einnig kallaðir til skrafs og ráðagerða.
Í erindisbréfi var hópnum falið að:
Meðal gagna má telja:
Í aðalatriðum má skipta vinnu hópsins í eftirtalda þætti:
Kröfugreining. Vinna úr formlegri námskrárstefnu ráðuneytisins, alþjóðlegum kröfum, kröfum skóla og atvinnumarkaðar.
Röksemdafærsla. Áðurgreindar kröfur rökstuddar og vægi þeirra metið.
Gróf þáttagreining námsviðs / námsgreina. Á grundvelli rökstuðnings voru námsgreinar og námsþættir ákvarðaðir fyrir grunn- og framhaldsskóla.
Samanburður við gildandi námskrá. Tekið var tillit til helstu gagnrýni, sem fram hefur komið á gildandi námskrá og áhrifa nýrrar stefnu í menntamálum.
Mótun nýrra markmiða. Lokamarkmið fyrir grunn- og framhaldsskóla ákvörðuð.
Mikill hluti vinnunnar fór fram utan funda. Formaður hópsins og faglegur umsjónarmaður héldu utan um verkið og skipulögðu fundi, verkaskiptingu og miðlun gagna.
Eins og mælt er fyrir um í ábendingum frá verkefnisstjórn endurskoðunar aðalnámskrár reyndi forvinnuhópurinn m. a. að taka mið af eftirfarandi atriðum í vinnu sinni:
Efni skýrslunnar er skipt í kafla.
Fyrsti kaflinn er almennur og þar er fyrst skilgreining listasviðs og grind námskrárinnar lauslega útskýrð. Einnig er gerð grein fyrir þeim áherslubreytingum sem lagðar eru til.
Í öðrum kafla eru settar fram þær forsendur sem hópurinn gaf sér um tilgang og eðli lista sem fræðasviðs og kennslugreina.
Í þriðja kafla er sett fram meginmarkmið listkennslu og gerð grein fyrir skipan námsins í skólakerfinu. Þar eru einnig nákvæmari útskýringar á þeirri greiningu markmiða sem gengið er út frá.
Í fjórða kafla er gerð grein fyrir tilgangi og eðli kennslugreina sviðsins og gerðar tillögur að lokamarkmiðum greinanna í grunnskóla og framhaldsskóla.
Í fimmta kafla er viðauki þar sem gerð er grein fyrir ýmsum forsendum gæðastarfs í skólum.
Hallveigastaðir, Reykjavík. 26.9.1997,
Guðrún Helgadóttir, formaður ...............................Halldóra Thoroddsen, faglegur umsjónarmaður
Arngunnur Sigurþórsdóttir................. Auður Ólafsdóttir........................ Gréta Mjöll Bjarnadóttir
Njáll Sigurðsson............................................................................ Robert S. C. Faulkner
Listasvið
Sviðið heitir listasvið og innan þess eru sex greinar. Sviðið skiptist í handavinnu, myndlist, tónlist, dans / líkamstjáningu, hönnun og leiklist / leikræna tjáningu.
Í þessu áliti er lögð áhersla á að listkennsla taki til allra sviða listrænnar starfsemi, jafnt alþýðulistar sem fagurlistar, dægurlistar sem sigildrar listar.
Grunnskóli:
Í grunnskóla eru handavinna, myndlist og tónlist sjálfstæðar skyldunámsgreinar en dans / líkamstjáning, hönnun og leiklist / leikræn tjáning eru samþættar öðrum námsgreinum og valgreinar.
Framhaldsskóli:
Á framhaldsskólastigi eru skilgreindar þrjár listgreinar : Hönnun, myndlist og tónlist. Þær geta verið kjörsvið listnámsbrauta sem lýkur með stúdentsprófi, tveggja ára listnámsbraut, almennt skyldufag í brautarkjarna eða valgreinar. Einstaka skóla er í sjálfsvald sett að velja aðrar listgreinar til kennslu eða að bæta við listgreinum. Einnig geta skólar boðið uppá valda þætti tveggja listgreina á kjörsviði listnámsbrauta.
Í upplýsingasamfélagi hafa nemendur aðgang að ofgnótt þekkingarbrota og hlutverk skólanna er að gefa nemendum forsendur til þess að raða brotunum saman í merkingarbæra heild. Hlutverk skólanna er að kenna nemendum að meta gildi upplýsinga, túlka upplýsingar og að miðla þekkingu sinni og skoðunum. Á grundvelli nýrrar sýnar á hlutverk skólans í samtímanum eru lagðar til áherslubreytingar í námskrá listasviðs. Þær fela í sér meira jafnvægi milli sköpunar, túlkunar og tjáningar annars vegar og skynjunar, greiningar og mats hins vegar.
Í samræmi við þetta er hlutverk listgreinakennslu
tvíþætt:
Í fyrsta lagi að kenna tjáningarleiðir listgreinanna,
tjáningarleiðir sem mannkynið hefur þróað
með sér frá fyrstu tíð.
Í öðru lagi að veita nemendum vitund um tilgang, merkingu og samhengi .
Markmið hverrar greinar eða námsþáttar eiga að tryggja samfellu í náminu, sem miðast við þroska og fyrra nám nemandans. Til hliðsjónar eru eftirfarandi atriði, sem mynda eðlilegan stígandi í námi:
Listir hafa fylgt manninum frá örófi alda og eru einn af hornsteinum mannlegs samfélags. Í gegnum listir hefur hann tjáð tilgang og merkingu mannlegrar tilveru og mótað umhverfi sitt. Í listiðkun öðlast einstaklingurinn lífsfyllingu og finnur tilfinningum sínum og hugmyndum farveg. Skólinn er samfélag og þar leika listir sama hlutverk og í þjóðfélaginu í heild sinni.
Í þessum kafla verður greinasviðið rökstutt
með tilvísun til gildis listgreinanna fyrir einstakling og samfélag.
Þótt hér sé rætt um þessa þætti
í tvennu lagi skarast þeir að sjálfsögðu.
Gildi lista fyrir nemandann
Listnám stuðlar að alhliða þroska einstaklingsins.
Greind er nú talin vera samsett af mörgum þáttum.
Þannig er t.d. talað um fjölþáttagreind þar
sem skilgreindir eru fleiri þættir en hinir hefðbundnu
orðrænu og rökrænu. Í listnámi reynir
á marga þætti mannlegrar hæfni bæði
til hugar og handa þar sem nemendur þurfa að beita rökhyggju
sinni jafnt sem ímyndunarafli til að ná árangri.
Í námi þurfa nemendur tækifæri til að
virkja öll svið hæfileika sinna, nota öll skynfæri
sín, beita þekkingu sinni, færni og skilningi til að
túlka og meta upplýsingar. Þannig verða nemendur
virkir í athugun, rannsókn og athöfnum en slíkt
nám verður haldbest og hugstæðast.
Listnám eflir sköpunargáfu, þar sem listir
reyna jafnt á ímyndunarafl og rökhyggju.
Frumleg tengslamyndun ásamt rökrænu mati og ályktunarhæfni
liggur til grundvallar því sem nefnt hefur verið sköpunargáfa.
Í listum er leyfilegt að leika, spyrja og ögra, sem leiðir
til óvæntra tenginga. Sköpunargáfan er einstaklingnum
lífsnauðsynleg til þess að mæta síbreytilegum
kröfum nútíma þjóðfélags.
Listnám veitir tækifæri til að þroska
fjölbreyttan og persónulegan tjáningarmáta.
Tjáningarmáti einstaklingsins byggir á hinum ólíku
þáttum greindar hans og hæfileika. Í listiðkun
finnur einstaklingurinn sér leið til tjáningar og staðfestingar
á eigin eðli og verðleikum. Listir endurspegla þannig
fjölbreytileika mannlífsins.
Listnám eflir sjálfsmynd og sjálfsskilning sem
er grundvöllur farsældar í lífi og starfi.
Listir dýpka sjálfsvitund og tilfinningu fyrir stöðu
í umhverfinu. Listir eru starfsvettvangur í atvinnulífinu,
en jafnframt áhugamál, sem veitir lífsfyllingu allt
frá barnæsku til elliára. Að njóta lista
er að næra tilfinningalíf og vitsmuni. Listir eru lífsgæði
sem hver einstaklingur á rétt á að njóta.
Listnám eykur tilfinningaþroska, félagsþroska,
og meðvitund um fagurfræði.
Í listnámi lærist nemendum að þekkja
og tjá eigin tilfinningar jafnframt því að virða
tilfinningar annarra og túlkun þeirra. Í listkennslu
lærir nemandinn að ráða í þá samfélagslegu
merkingu og gildismat, sem felst í formi og framsetningu hlutanna.
Listnám þjálfar hæfni til þátttöku
í menningu samfélagsins.
Án þekkingar og skilnings á táknmáli
lista er maðurinn ófær um að meta og greina upplýsingar
og áhrif sem hann verður fyrir daglega. Þessi þekking
og skilningur er forsenda virkrar þátttöku í menningunni.
Listir hjálpa nemandanum að skilja menningarlegan fjölbreytileika
og viðurkenna menningarlegt afstæði, með því
að kynna fyrir honum gildi, hefðir og hugmyndafræði eigin
samfélags og annarra.
Gildi listnáms fyrir samfélagið
Gildi listnáms fyrir samfélagið felst í því að:
Listir eru einn helsti áhrifavaldur samfélagsins.
Listir eru ráðandi í upplýsingamiðlun
nútímans og eru þannig einn helsti miðill áhrifa
í samtímanum. Tónlist, myndlist, hönnun, leiklist
og dans endurspegla og móta viðhorf einstaklings og gildismat
samfélags. Því er brýnt að hver og einn
sé meðvitaður um táknmál listanna en forsenda
lýðræðis er upplýstur þegn sem er fær
um þátttöku í samfélagsumræðu.
Listir eru mikilvæg atvinnugrein.
Listir mynda fjölbreytilegar atvinnugreinar og eru mikilvægt
efnahagslegt framlag til samfélagsins. Má þar nefna
störf sem tengjast manngerðu umhverfi, skemmtana-, tölvu-,
tísku- og listheimi. Fjöldi fólks á sér
ævistarf og framfæri af iðkun listgreina í ýmsu
formi. Sá fjöldi mun aukast með vaxandi notkun upplýsingatækni
sem gerir miðlun hljóðs og mynda auðveldari og aðgengilegri
en nú þekkist.
Listir eru kveikja hugmynda og nýsköpunar í efnahagslífi
og samfélagi manna.
Í listiðkun er sífellt spurt spurninga og krafist
svara, því eðli lista er sköpun. Sá sem er
skapandi kemur fram með nýjar hugmyndir metur þær
og fylgir þeim eftir. Á öllum starfssviðum þjóðfélagsins
er þörf fyrir einstaklinga, sem eru gæddir þeim
eiginleikum sem þroskaðir eru í listkennslu; frumkvæði
og nýsköpun.
Listir móta og endurspegla sjálfsmynd og gildismat
samfélagsins.
Fagurfræði og siðfræði eru greinar af sama
meiði, og fjalla um hin samfélagslegu gildi. Í listkennslu
er fjallað um þessi gildi og menningarlegar forsendur þeirra.
Listir eru uppistaðan í menningararfi þjóðanna.
Listir helga það, sem samfélaginu er mikilvægt,
spegla gildi og venjur en ögra þeim jafnframt. Á helgistundum,
hátíðum og merkisdögum mannsævinnar, jafnt
í sorg sem gleði, leitar mannkynið til listanna til að
tjá merkingu stundarinnar.
3. MEGINMARKMIÐ, FERLI, INNIHALD OG SKIPAN
Meginmarkmið, ferli og innihald.
Grunnskóli:
Listmenntun á að veita nemandanum lykil að þeirri
mannlegu reynslu sem tjáð er með aðferðum hinna
ýmsu greina lista og færni í að beita þeim
aðferðum við eigin tjáningu :
Framhaldsskóli:
Listmenntun á listnámsbrautum á að veita
nemandanum lykil að þeirri mannlegu reynslu sem tjáð
er með aðferðum hinna ýmsu greina lista og færni
í að beita aðferðum að minnsta kosti einnar greinar
við eigin tjáningu :
Þetta felur í sér ferlin:
Sköpun, túlkun og tjáning: Vísar til notkunar nemandans á fjölbreytilegu úrvali efniviðs og miðla hverrar greinar, til þess að skapa, tjá og túlka tilfinningar, hugsanir, hugmyndir og lausnir.
Skynjun, greining og mat: Vísar til þekkingar og skilnings á eðli lista og á því persónulega, sögulega og félagslega samhengi, sem list er sköpuð í. Ennfremur til hæfninnar til að skynja og skilgreina list og meta á rökstuddan hátt.
Innihaldið er flokkað í:
Félagslegt og sögulegt samhengi: Vísar til þess menningarlega umhverfis sem list sprettur úr.
Fagurfræði og listrýni: Vísar annars vegar til umfjöllunar um eðli listar og hins vegar til færni hvers og eins til að skynja, greina og meta list og leggja þannig grunn að persónulegu gildismati.
Markmið hvers innihaldsflokks taka mið af báðum ferlunum, þ. e. til hæfni í framsetningu og móttöku.
Skipan náms.
Grunnskóli:
Listasvið skiptist í handavinnu, myndlist,
tónlist, dans / líkamstjáningu, hönnun
og leiklist / leikræna tjáningu. Í grunnskóla
eru handavinna, myndlist og tónlist sjálfstæðar
skyldunámsgreinar en dans / líkamstjáning, hönnun
og leikræn tjáning eru samþættar öðrum
námsgreinum og valgreinar. Öllum nemendum 9.-10. bekkjar skulu
standa til boða valgreinar á listasviði.
Miðað er við að:
- handavinna sé skyldunám frá 1.- 9. bekk grunnskóla
og að nemendur fái tvær kennslustundir á viku hálft
skólaárið. í 10. bekk er um valgrein að ræða
þar sem nemendur fá 2 - 4 kennslustundir á viku.
- myndlist sé skyldunám frá 1.-9. bekk grunnskóla og að nemendur fái tvær kennslustundir á viku. Þegar um verklega kennslu er að ræða miðast við hámark 15 nemendur í einu. Í 10. bekk er um valgrein að ræða þar sem nemendur fá 2 - 4 kennslustundir á viku.
- tónmennt sé skyldunám frá 1.- 9. bekk grunnskóla og að nemendur fái að jafnaði tvær kennslustundir á viku. Í 10. bekk skal miða við að um valgrein sé að ræða þar sem nemendur fá að jafnaði 2 - 4 kennslustundir á viku.
Framhaldsskóli:
Á framhaldsskólastigi eru skilgreind þrjú
svið : Hönnun, myndlist og tónlist.
Einstaka skóla er svo í sjálfsvald sett að velja
aðrar listgreinar til kennslu eða að bæta við listgreinum.
Listgreinar í framhaldsskóla geta verið kjörsvið
á listnámsbraut sem lýkur með stúdentsprófi,
tveggja ára listnámsbraut, almennt skyldunám
í brautarkjarna eða valgreinar.
Við gerð aðalnámskrár framhaldsskóla er nauðsynlegt að sett verði reglugerð um hlutverk og samstarf framhaldsskóla og sérskóla svo sem tónlistarskóla og myndlistarskóla. Hér er átt við þegar val eða kjörsvið listnámsbrautar á framhaldsskólastigi fer fram innan tveggja stofnana sem starfa á mismunandi forsendum, faglega og skipulagslega. Nauðsynlegt er að reglugerð skeri úr um ýmis álitamál t.d. skólagjöld launakostnað, hlutverkaskiptingu milli skóla og skipulag náms.
Listnámsbraut:
Námið skiptist í:
Almennan brautarkjarna: 75 einingar. (a.m.k. fjórar einingar
í almennu námi í listum tvær í tónlist
og tvær í sjónlistum).
sérgreinar brauta: 9 einingar (sameiginlegt nám listnámsbrautar ).
val: 14 einingar,
kjörsvið: 42 einingar (ein listgrein; nemendur geti þó valið í samráði við skólayfirvöld nám í völdum þáttum tveggja listgreina).
Menntunin á listnámsbraut er grunnur fyrir frekara námi
t.d. á háskólastigi innan sem utan listasviðs.
Tveggja ára listnámsbraut:
Námið skiptist í:
kjörsvið: 42 einingar
sérgreinar brauta: 9 einingar
val: 14 einingar
Almennt skyldunám í brautarkjarna:
Að minnsta kosti 4 einingar, tvær í tónlist og tvær í sjónlistum eru skyldunám.
Valgrein:
3 - 4 einingar í listgreinum, standa nemendum allra brauta til boða.
Að nýta efnisheiminn áþreifanlega og milliliðalaust til þess að búa til hlut er uppspretta gleði og lífsfyllingar fyrir einstaklinginn í nútímanum. Jafnframt er sú þekking, færni og skilningur sem glíman við efnisheiminn hefur leitt til, undirstaða allrar verkmenningar í sérhæfðu nútímasamfélagi. Þráðarmenning hvílir á árþúsunda þróun og rótgrónum hefðum. Mikilvægt er að miðla verkmenningararfinum til hverrar nýrrar kynslóðar.
Verkmenningararfur felur ekki aðeins í sér tækni og aðferðir, heldur fagurfræði sem er tungumál manngerðs umhverfis og ásamt hagnýti tjáir siðfræðilega afstöðu hvers tíma.
Handavinna byggir á þekkingu á eðli efna og vinnuferla og ríkri hefð nýtingar og endurnýtingar. Í nútíma samfélagi verður æ brýnna að koma í veg fyrir mengun og sóun efna með endurnýtingu og endurvinnslu efnislegra gæða. Slíkum markmiðum verður ekki náð nema að almenningur hafi þekkingu á efnum og eiginleikum þeirra og þá færni sem þarf til að hagnýta sér þessa eiginleika.
Handavinna er ríkur þáttur í íslenskri menningu. Íslenskur útsaumur, tóvinna, prjón og vefnaður er meðal gersema íslenskrar listasögu, arfleifð sem þjóðin þarf að þekkja og meta sem veganesti til framtíðar. Þetta veganesti er ekki einungis þáttur í sjálfsmynd þjóðarinnar heldur einnig meðal þeirra efnislegu verðmæta og atvinnusköpunar sem nú á sér stað, m.a. í tengslum við uppbyggingu ferðaþjónustu í landinu. Handverk var áður órjúfanlegur hluti lífsbaráttunnar, en er nú vaxandi atvinnuvegur og hluti þeirrar ímyndar sem íslensk menning hefur í dag.
Handavinna er einnig ríkur þáttur í félagslegum veruleika þjóðarinnar. Með handavinnu skapar fólk sér persónulegann stíl, setur svip á heimilisitt og nánasta umhverfi, gleður sig og sína nánustu með því að skapa hluti sem hafa persónulegt gildi. Með handavinnu hefur þjóðin átt og mun eiga möguleika á að vinna sér í haginn með því að búa til og gera við hluti til daglegra nota. Á tímum breytinga á þjóðlífi og efnahagsástandi er verkkunnátta á sviði handavinnu samfélagsleg auðlind og trygging ákveðinna lífsgæða fyrir einstaklinginn.
Námsgreinin handavinna felur bæði í sér þátt hönnunar og þátt handverks. Handverk á sér djúpar rætur í menningu þjóðarinnar, heimilisiðnaðinum, þar sem unnið er útfrá hefð og rótgróinni þekkingu á efnum og aðferðum. Þeim menningararfi ber að skila fram í takt við þá tíma er þjóðin lifir hverju sinni. Hönnun, hvort sem er fyrir fjöldaframleiðslu eða handverk, gegnir vaxandi hlutverki í samfélagi sem starfar að mestu í manngerðu umhverfi.
Fagið er í nútímanum undirstaða margbreytilegrar textílhönnunar, textílframleiðslu og listræns handiðnaðar. Textílhönnun er snar þáttur í mótun umhverfis hvort sem borið er niður í tísku- eða listheiminum, því hver athöfn mannsins í daglegu starfi og leik, útheimtir umgjörð og búninga.
Við skipulagningu handavinnunáms skal byggja á eftirfarandi atriðum:
Nemendur skulu tileinka sér:
Lögmál og aðferðir handavinnu:
Form- og litafræði, efnisfræði textíla og
hönnunarferli. Aðferðir og tækni s.s. prjón,
saum, vefnað, tóvinnu.
Sögulegt og félagslegt samhengi:
Sögu og þróun íslensks heimilisiðnaðar
og handverks, þekkingu á helstu dýrgripum íslenskrar
textílsögu ásamt tilfinningu fyrir daglegri notkun textíla.
Efnahagslegt og félagslegt hlutverk heimilisiðnaðar og handverks.
Fagurfræði og listrýni:
Þekkingu á umfjöllun um eðli handverks, hönnunar
og heimilisiðnaðar og hugtökin hagnýti, notagildi og
nýtni. Færni til að meta formfræðilegt og hagnýtt
gildi handverks og að leggja grunn að persónulegu gildismati.
Markmið hvers innihaldsflokks taka mið af báðum ferlunum, þ. e. til hæfni í framsetningu og móttöku eða með öðrum orðum, til færni, þekkingar og skilnings.
Skipan náms.
Miðað er við að handavinna sé skyldunám frá 1.- 9. bekk grunnskóla og að nemendur fái tvær kennslustundir á viku hálft skólaárið. í 10. bekk er um valgrein að ræða þar sem nemendur fá 2 - 4 kennslustundir á viku.
Unnið skal út frá nemandanum sjálfum eða skilgreindri þörf. Mikilvægt er að nemendur venjist öguðu vinnuskipulagi og fái yfirsýn yfir ferlið: frá hugmynd að fullunnu verki. Stefnt skal að vaxandi sjálfstæði í vinnubrögðum í samræmi við þroska, svo að nemandinn fái traust á eigin getu. Í handavinnunámi gefst kjörið tækifæri til þess að nýta miðla upplýsingatækninnar (þar sem þeim er til að dreifa) sem hjálpargagn við t.d. snið- og mynstur-teikningar, skissuvinnu og við upplýsingaleit.
Fræðileg kennsla skal að hluta til samþætt verklegri kennslu á grunnskólastigi og fari fram með fyrirlestrum, verkefnum, safnaheimsóknum og í tengslum við starfandi hönnuði og handverksfólk.
Eðli greinarinnar og markmið fela í sér þörf fyrir viðeigandi aðstöðu, sérbúna stofu, áhöld og tæki.
Lokamarkmið handavinnukennslu í grunnskóla
Að loknum grunnskóla á nemandinn að hafa öðlast lykil að þeirri mannlegu reynslu sem tjáð er með tækni og aðferðum fagsins. Hann á að hafa öðlast reynslu af undirstöðuaðferðum og færni í grundvallartækni fagsins og hafa byggt upp sjálfstraust til þess að leysa verkefni innan greinarinnar á sjálfstæðan hátt.
Skynjun / greining / mat:
Að nemandinn:
- hafi öðlast þekkingu á fagurfræðilegum
gildum í handavinnu.
- hafi öðlast þekkingu á þráðarmenningu og þeim náttúrulegu og menningarlegu forsendum sem stýra neyslu og tísku.
- hafi öðlast þekkingu á hönnun sem undirstöðu iðnaðarframleiðslu annars vegar og handverks hins vegar
- hafi skilning á tengslum heimilisiðnaðarhefðar og nútíma handverks.
- geti leitað sér upplýsinga um fagið og nýtt sér þær við sjálfsnám.
Sköpun / túlkun / tjáning
Að nemandinn geti á sjálfstæðan hátt:
- sett fram hugmyndir að framleiðslu í ýmiss
konar efni bæði munnlega, skriflega og á myndrænan
hátt m.a. með hjálp tölvu.
- valið form og lit, efni og aðferð og stutt það útfrá fagufræði, gæða-, hagnýtis-, og umhverfissjónarmiðum.
- skipulagt vinnuferlið þannig að það sé raunhæft miðað við forsendur (tímaþátt, tilgang, hráefni o.s.frv.)
- notfært sér mismunandi hannyrðaaðferðir og beitt verklagi og verkfærum greinarinnar.
- þróað eða endurmetið hugmynd eða framleiðslu á öllum stigum vinnuferlisins.
- Greint og metið vinnuferlið og framleiðsluna og dæmt um það sem hefur haft áhrif á afurðina.
Hönnun er aðferð sem ætti að tengjast öllu námi og starfi. Árangur hönnunar felst bæði í áþreifanlegum hlutum og óáþreifanlegum svo sem hagnýtum lausnum, vandaðri framleiðslu og góðu umhverfi, svo felst hann í þeim menningararfi sem við skilum næstu kynslóðum. Hönnun samþættist öðrum námsgreinum í grunnskóla á forsendum hverrar greinar, en þó að hönnunaraðferðir kunni að vera með blæbrigðamun eru markmiðin þau sömu:
Að nemendur þekki þau skipulagsferli sem liggja að baki hverri framkvæmd.
Að nemendur skilji hvaðan hugmyndir koma og hvernig hugmyndir verði til.
Að nemendur verði færir um að vinna ferlið frá hugmynd til útfærslu.
Í námskrá listasviðs grunnskóla er
hönnun ekki skilgreind námsgrein heldur námsþáttur
samþættur kennslugreinunum handavinnu og myndlist. Báðar
þessar skyldugreinar eru ágætur undirbúningur
undir hönnunarnám á framhaldsskólastigi.
Skilgreining á hugtakinu hönnun hefur verið nokkuð á reiki hér á landi. Gjarnan er talað um tvenns konar hönnun, verklega hönnun, sem tekur til vinnuferlisins og svo formræna hönnun, sem tekur til útlits hluta. Hönnun í grunn- og framhaldsskóla tekur til beggja tegunda hönnunar þ.e. vinnuferlisins og þróunar ímyndar. Í þessu áliti er lögð áhersla á formræna hönnun. Verkleg hönnun fellur einnig undir starfssvið verk- og tæknimenntar.
Oft er gerður greinarmunur á "iðnhönnun" og "listhönnun". Hönnun sem undirstöðu fjöldaframleiðslu annars vegar og sem undirstöðu handverks hins vegar. Nauðsynlegt er að byggja upp nám fyrir báðar forsendur, en jafnframt að gera greinarmun á hönnun, handverki og iðnaði. Í grunnskóla er lögð áhersla á hönnun í tengslum við handverk en í framhaldsskóla er aukin áhersla á tengsl hönnunar og iðngreina.
Hinum ýmsu tegundum hönnunar er þó sameiginlegt ákveðið ferli, hönnunarferlið, sem í grófum dráttum felst í að:
Hönnun í framhaldsskóla:
Hönnun í framhaldsskóla getur verið kjörsvið á listnámsbraut sem lýkur með stúdentsprófi, tveggja ára listnámsbraut, þáttur í almennu skyldufagi í kjarna eða valgrein.
Hönnunarnám er samheiti yfir víðtækt svið. Það er hlutverk námskrár að setja fram almennar kröfur um umfang og skipan námsins. Hver skóli verður síðan að byggja námsframboð sitt á staðbundnum forsendum s.s. aðstöðu, sérþekkingu, nemendahóp og skipulagi viðkomandi skóla.
Lögmál og aðferðir:
Hönnunarferlið, form- og litafræði og sértækar
aðferðir og tækni greinarinnar, s.s. hugmynda og skissuvinna,
teikning, vinnuteikning og tölvugrafík.
Félagslegt og sögulegt samhengi:
Hönnunarsaga (erl. ísl.), manngert umhverfi, staða
í tíma og rúmi, neysla og tíska í víðasta
skilningi, hráefni og umhverfisvernd.
Fagurfræði og listrýni:
Eðli og forsendur hönnunar, mat á gildi hönnunar
frá formfræðilegu, fagurfræðilegu og samfélagslegu
sjónarmiði. Grundvöllur persónulegs gildismats á
hönnun.
Lokamarkmið hönnunar í framhaldsskóla.
Lokamarkmið hönnunar á listnámsbraut
Eftir nám á hönnunarsviði listnámsbrautar
eiga nemendur að:
Skynjun / greining / mat
- hafa kynnst og öðlast skilning á hinum ólíku listrænu tjáningarformum, hvernig þau skarast og vinna saman.
- hafa kynnst samtíma straumum og stefnum í hönnun og kenningum um eðli hönnunar með aðaláherslu á sína sérgrein.
-hafa náð tökum á orðaforða greinarinnar.
- geta tekið eftir, lýst, greint og dæmt um stíl, lögmál og forsendur hönnunar.
- hafa öðlast grundvöll til þess að tengja hönnun því menningarlega samhengi sem verkið var skapað í.
- hafa kynnst lögmálum markaðssetningar, og hlutverki hönnunar í velmegun og öruggum efnahag.
- hafa kynnst aðferðum og lögmálum hönnunar auk undirstöðukunnáttu í vinnuferli ýmissa handverksgreina.
- hafa öðlast þekkingu á neyslu í víðasta skilningi ásamt þeim náttúrulegu og menningarlegu forsendum sem stýra henni og hafa áhrif á tísku og hönnun.
- geta leitað sér upplýsinga um fagið og nýtt sér þær við sjálfsnám.
Sköpun / túlkun / tjáning
- geta sett fram hugmynd að hönnuðum hlut bæði munnlega, skriflega og á myndrænan hátt í tvívídd og þrívídd m.a. með hjálp tölvu, þar sem gerð er grein fyrir tilurð og forsendum hugmyndar.
- geta valið form og lit, efni og aðferð og stutt valið útfrá formfræði, fagurfræði, gæða-, hagnýtis-, og umhverfissjónarmiðum.
- geta skipulagt vinnuferlið þannig að það sé raunhæft miðað við forsendur (tímaþátt, tilgang, hráefni o.s.frv.).
- geta nýtt sér mismunandi aðferðir að minnsta kosti einnar listiðnaðargreinar og beitt verklagi og verkfærum greinarinnar.
- geta þróað eða endurmetið hugmynd eða framleiðslu á öllum stigum vinnuferlisins.
- geta greint og metið vinnuferlið og framleiðsluna og dæmt um það sem hefur haft áhrif á afurðina.
- geta nýtt sér miðla upplýsingatækninnar á sviði greinarinnar.
Lokamarkmið sjónlista í almennum brautarkjarna:
Sjónlistir eru skylduáfangi sem allir nemendur framhaldsskóla
taka og er sameiginlegur myndlist og hönnun. Með sjónlistum
er átt við handverk, myndlist og hönnun. Nánar skal
kveða á um áherslur í skólanámskrám.
Að loknu sjónlistanámi í almennum brautarkjarna eiga nemendur að:
Sköpun / túlkun / tjáning:
- skilja lögmál og aðferðir sjónlista.
- hafa öðlast yfirsýn yfir heildarvinnuferlið frá hugmynd til endanlegs verks.
Skynjun / greining / mat:
- þekkja íslenska sjónlistaarfleifð, hafa yfirsýn yfir stefnur og strauma í sjónlistum nútímans í sögulegu og félagslegu samhengi.
- geta nýtt sér þekkingu sína á sjónlistum sem grunn að persónulegu mati.
- vera læsir á myndmál nútímasamfélags * og færir um gagnrýna umræðu um sjónlistir.
* t.d. kvikmyndir, auglýsingar, ljósmyndir, dagblöð, tímarit og tölvur.
Lokamarkmið hönnunar í vali:
Eftir nám í hönnun að vali eiga nemendur að:
- hafa öðlast aukna færni og þekkingu í einum eða fleiri þáttum hönnunar, sköpun, túkun, tjáningu, skynjun, greiningu, mati.
Allt hefur einhverja mynd. Sjónræn upplifun er stór þáttur skynjunar og skilnings mannsins á heiminum enda bendir flest til þess að maðurinn hafi allt frá upphafi vega myndgert líf sitt og umhverfi í margvíslegum tilgangi. Myndir hafa sitt eigið tungumál, myndmál,- og maðurinn hefur alla tíð notað myndir sem boðtæki þeirra hluta sem ekki er hægt að lýsa á annan hátt. Myndmál miðlar viðhorfum, skoðunum og hugmyndum samfélagsins ekki síður en tungumál.
Í nútímasamfélagi er myndin gífurlega mikilvægur áhrifavaldur. Fyrir utan hefðbundna myndlist má nefna aukið vægi myndmiðla á borð við kvikmyndir, sjónvarp, auglýsingar, blaðaútgáfu og tölvur. Þáttur myndhugsunar hefur því vaxið hratt í upplýsingasamfélagi nútímans en ekki að sama skapi almennur skilningur á eðli og áhrifamætti myndar.
Eitt af markmiðum myndlistarkennslu er að gera nemendum kleift að greina megineigindir myndrænnar hugsunar og gera nemendur læsa á sjónrænt umhverfi sitt, hvort sem um er að ræða fagurlistaverk listasafna eða myndmál "götunnar". Að lesa myndir og skilja eðli þeirra og tilgang er nútímamanninum nauðsynlegt til þess að hann hafi vald til þess að meta og velja.
Myndlistarkennsla byggir á því að þroska skapandi hugsun nemanda, þjálfa hann í markvissum vinnubrögðum og gefa honum kost á að vinna út frá persónulegu tilfinningalífi og skynjun.
Ferli og innihald námsins.
Myndlistarkennsla felur í sér ákveðið ferli sem má skilgreina sem sköpun, túlkun og tjáningu annars vegar og sem skynjun, greiningu og mat hins vegar. Myndlistarkennsla skal byggja á því að þroska færni nemanda á báðum þessum sviðum. Eðlilegt vægi og sampil ætti að vera á milli þessara þátta eftir aldri og þroska nemenda.
Við gerð og framsetningu markmiða skal haga áherslum kennslu í samræmi við eftirfarandi þrískiptingu. Nemendur skulu tileinka sér:
Lögmál og aðferðir myndlistar
Grundvallarlögmál * og aðferðir ** myndlistar, efniviður og áhöld miðilsins. Nemendurskuli geta nýtt sér þekkingu á lögmálum og aðferðum myndlistar til skilnings á verkum annarra og til umræðu um myndlist.
* með grundvallarlögmálum er átt við myndbyggingu, tvívídd, þrívídd, rými, formi, áferð, lit, línu.
** með aðferðum er átt við málun, teiknun, grafík, mótun og annarri þrívíddarvinnu, rýmisvinnu, myndbandagerð, ljósmyndun, o.fl.
Sögulegt og þjóðfélagslegt samhengi
myndlistar
Það sögulega og samfélagslega samhengi sem list er sköpuð í, þekking um forsendur listamannsins, það samfélagslega umhverfi sem verk sprettur úr. Þekking á sjónrænum menningararfi og á helstu stefnum og straumum í listheiminum. Skilningur í samræmi við þroska og aldur á sértækum grundvallarhugtökum myndlistar, svo sem rými og tíma.
Fagurfræði og listrýni.
Vísar annars vegar til umfjöllunar um eðli listar og
fagurfræðilegrar skynjunar og hins vegar til færni hvers
og eins til að skynja, greina og meta list og leggja þannig grunn
að persónulegu gildismati.
Markmið hvers innihaldsflokks taka mið af báðum
ferlunum, þ. e. til hæfni í framsetningu og móttöku
eða með öðrum orðum, til færni, þekkingar
og skilnings.
Skipan náms í grunnskóla.
Námsmarkmið í grunnskóla miðast við að myndlist sé skyldunám frá 1.- 9. bekkjar grunnskóla og að nemendur fái 2 kennslustundir á viku. Þegar um verklega kennslu er að ræða miðast við hámark 15 nemendur í einu. Í 10. bekk er um valgrein að ræða þar sem nemendur fá 2 - 4 kennslustundir á viku. Námsmarkmið skulu flokkast eftir aldri (1.- 3.bekkur, 4.- 5. bekkur, 6.- 7. bekkur, 8 - 9. bekkur og 10.bekkur). Markviss þjálfun og samfella í myndlistarnámi er undirstaða hæfni nemanda á sviði myndlistar.
Kennsla í myndlist í grunnskólum byggir á hinni verklegu gerð og skoðun myndverka. Nemendum skulu kynnt lögmál og aðferir myndlistar til þess að þeir geti unnið sjálfstætt að gerð eigin verka á þeim grundvelli. Nemendur skulu læra að þekkja og nota efnivið og áhöld miðilsins og þeir skulu ennfremur geta þróað verk frá hugmynd til endanlegrar útfærslu.
Listasögukennsla skal vera hluti af myndlistarkennslu grunnskóla. Fræðileg kennsla skal að hluta til samþætt verklegri kennslu á grunnskólastigi og fari fram með fyrirlestrum, verkefnum, safnaheimssóknum og í tengslum við starfandi listamenn.
Myndlistarkennslan skal efla fagurfræðilega skynjun og þroska myndvit nemenda. Á það jafnt við um nemendur sem gerendur og njótendur í myndlist.
Eðli greinarinnar og markmið fela í sér þörf
fyrir viðeigandi aðstöðu, sérbúna stofu,
áhöld og tæki.
Lokamarkmið myndlistarkennslu í grunnskóla
Við lok grunnskóla eiga nemendur að:
Sköpun / túlkun / tjáning:
- hafa þekkingu á lögmálum myndlistar til að geta unnið sjálfstætt á grundvelli þeirra að eigin verkum.
- þekkja helstu aðferðir myndlistar og hafi skilning á efnivið og tækni greinarinnar.
- geta fylgt eftir hugmynd til endanlegs verks.
Skynjun / greining / mat:
- hafa öðlast innsýn inn í íslenska listasögu, þekkja helstu stefnur og stíla listasögunnar, kynnst fjölbreytni nútímamyndlistar, ólíkum hugmyndum um eðli listsköpunar.
- geta greint stíl og grunnþætti listaverks.
- skilja áhrifamátt myndarinnar, vera læsir á myndmál umhverfis síns og færir um að túlka myndir á gagnrýninn hátt*.
* t.d. kvikmyndir, auglýsingar, ljósmyndir, dagblöð, tímarit, tölvur.
Skipan náms í framhaldsskóla.
Myndlistarnám í framhaldsskóla getur verið með fernum hætti: kjörsvið listnámsbrautar sem lýkur með stúdentsprófi, tveggja ára listnámsbraut, almennt skyldufag í brautarkjarna eða valgrein. Einnig geta skólar boðið uppá valda þætti tveggja listgreina á kjörsviði listnámsbrauta.
Eðlilegt er að ólíkar áherslur séu lagðar á ferli og innihald greinarinnar eftir því hvort um er að ræða skyldunám, val eða kjörsvið.
Skyldunám, sem ætlað er öllum framhaldsskólanemum, (2 einingar ) skal byggja aðallega á fræðslu um hinn sjónræna menningararf og eflingu myndvits.
Valgreinanám (3 - 4 einingar), standa nemendum allra brauta til boða. Valgreinin myndlist geturverið með margvíslegum hætti. Unnið er með hinn skapandi þátt í verklegri vinnu á grundvelli persónulegs hugmyndaheims og tilfinningalífs. Jafnframt er markmiðið að nemendur öðlist haldgóða yfirsýn yfir menningarumhverfi sjónlista, innlent sem erlent, bæði sem þátttakendur og/eða njótendur.
Myndlistarnám á kjörsviði listnámsbrautar (styttri og lengri): 42 eininga nám í myndlist (nemendur geti þó valið í samráði við skólayfirvöld nám í völdum þáttum tveggja listgreina). Námið skal taka til beggja ferla og hinna þriggja skilgreindu innihaldsflokka.
Menntunin á listnámsbraut er grunnur fyrir frekara námi t.d. á háskólastigi innan sem utan listasviðs.
Lokamarkmið myndlistarkennslu í framhaldsskóla.
Lokamarkmið myndlistar á kjörsviði listnámsbrautar.
Að loknu myndlistarnámi á listnámsbraut eiga
nemendur að:
Sköpun / túlkun / tjáning:
- hafa öðlast haldbæra þekkingu og færni á grundvallarlögmálum og aðferðum myndlistar og á efnivið og áhöldum miðilsins.
- geta útfært verk eftir eigin hugmynd, með völdum aðferðum greinarinnar.
- geta skipulagt heildarvinnuferlið frá hugmynd til endanlegs verks og geta yfirfært þá reynslu sjálfstætt í raunveruleg verkefni.
- geta kynnt eigin verk og hugmyndir skriflega, munnlega og á sjónrænan hátt (með sýningu, líkani, myndmiðlum eða öðru).
- geta nýtt sér miðla upplýsingatækni við vinnu sína.
Skynjun / greining / mat:
- hafa kynnst og öðlast skilning á hinum ólíku listrænu tjáningarformum, hvernig þau skarast og vinna saman.
- hafa kynnst samtíma straumum og stefnum í listheiminum og kenningum um eðli lista, með aðaláherslu á sína sérgrein.
- hafa náð tökum á orðaforða greinarinnar.
- geta tekið eftir lýst greint og dæmt um stíl, grunnþætti og lögmál listaverks.
- hafa öðlast grundvöll til þess að tengja listaverk því menningarlega samhengi, sem verkið var skapað í.
- hafa kynnst lögmálum markaðssetningar og hlutverki lista í velmegun og öruggum efnahag.
- geta leitað sér upplýsinga um fagið og geta nýtt sér það við sjálfsnám.
- skilja áhrifamátt myndarinnar, verða læsir á myndmál nútímasamfélags, vera færir um að vinna með myndir og túlka myndir á gagnrýninn hátt.
- þekkja þau fagurfræðilegu gildi sem endurspeglast í upplifun, afstöðu og umgengni mannsins við manngert og náttúrulegt umhverfi og vera meðvitaðir um ábyrgð sína í því samhengi.
Lokamarkmið sjónlista í almennum brautarkjarna:
Sjónlistir eru skylduáfangi sem allir nemendur framhaldsskóla taka og er sameiginlegur myndlist og hönnun. Með sjónlistum er átt við handverk, myndlist og hönnun. Nánar skal kveða á um áherslur í skólanámskrám.
Að loknu sjónlistanámi í almennum brautarkjarna eiga nemendur að:
Sköpun / túlkun / tjáning:
- skilja lögmál og aðferðir sjónlista.
- hafa öðlast yfirsýn yfir heildarvinnuferlið frá hugmynd til endanlegs verks.
Skynjun / greining / mat:
- þekkja íslenska sjónlistaarfleifð, hafa yfirsýn yfir stefnur og strauma í sjónlistum nútímans í sögulegu og félagslegu samhengi.
- geta nýtt sér þekkingu sína á sjónlistum sem grunn að persónulegu mati.
- vera læsir á myndmál nútímasamfélags * og færir um gagnrýna umræðu um sjónlistir.
* t.d. kvikmyndir, auglýsingar, ljósmyndir, dagblöð, tímarit og tölvur.
Lokamarkmið myndlistar sem valgreinar.
Að loknu námi í myndlist að vali, eiga nemendur að:
sköpun / túlkun / tjáning:
- hafa skilning á grundvallarlögmálum og aðferðum myndlistar og öðlast haldbæra þekkingu á efnivið og áhöldum miðilsins.
- hafa öðlast yfirsýn yfir heildarvinnuferlið frá hugmynd til endanlegs verks og geta yfirfært þá reynslu sjálfstætt yfir í önnur verkefni*.
* hugmyndavinna/portfolio.
Skynjun / greining / mat:
- þekkja íslenska myndlistararfleifð, hafa yfirsýn yfir helstu stefnur og stíla listasögunnar og geta sett í sögulegt og félagslegt samhengi*.
*fyrirlestrar, safnaheimsóknir, tengsl við starfandi listamenn, rannsóknarvinna og verkefni.
- geta nýtt sér þekkingu sína á lögmálum og aðferðum myndlistar til skilnings á myndlist annarra og til umræðu um myndlist.
- skilja áhrifamátt myndarinnar, verða læsir á myndmál nútímasamfélags, vera færir um að vinna með myndir og túlka myndir á gagnrýninn hátt.
- þekkja þau fagurfræðilegu gildi sem endurspeglast í upplifun, afstöðu og umgengni mannsins við manngert og náttúrulegt umhverfi og vera meðvitaðir um ábyrgð sína í því samhengi.
Tónlist hefr á öllum tímum verið snar þáttur í lífi og starfi manna. Börn skynja tónlist og bregðast við henni allt frá því að þau eru í móðurkviði. Með tónlist er unnt að tjá margt sem ekki verður tjáð með öðrum hætti. Jafnframt því að gegna mikilvægu hlutverki í daglegu lífi er tónlistin merkur hluti menningararfs þjóða. Tónmenntarkennsla á að veita nemendum innsýn í fagurfræðileg verðmæti þessa menningararfs, í eigin sköpunarverkum og annarra. Einnig er það liður í tónmenntanámi að auka skilning nemandans fyrir áhrifavaldi tónlistar í samfélagi nútímans.
Tónlist er sérstakur þáttur í mannlegri greind, sem hægt er að þroska með markvissri kennslu og þjálfun. Fyrir menntun og uppeldi hefur tónmenntarkennsla einnig víðtækt gildi sem er í því fólgið að efla alhliða þroska nemandans. Iðkun tónlistar krefst líkamsþjálfunar, skapandi og rökréttrar hugsunar og agaðra og skipulegra vinnubragða.
Tónmennt hefur auk þess yfirfærslugildi á aðra hæfni og þekkingu. Má þar meðal annars nefna örvun málþroska ungra barna og lestrarkunnáttu þeirra. Hún stuðlar einnig að sjálfstæði nemenda í lífi og leik og að nemendur tileinki sér heilbrigð og fjölbreytt áhugamál sem iðkendur og njótendur. Hún veitir nemendum lífsfyllingu, gleði, styrk og huggun.
Síðast en ekki síst ber að nefna að tónlist er orðin mikilvæg atvinnugrein í nútímaþjóðfélagi. Tónlistarfræðsla í grunn- og framhaldsskólum er liður í menntun þeirra nemenda sem síðar meir kynnu að leggja stund á þessa grein til frekara náms og starfs.
Ferli og innihald námsins.
Gildi tónmenntarkennslu er fyrst og fremst fólgið
í að iðka tónlist og njóta hennar. Almenn
markmið tónmenntarkennslu í grunn- og framhaldsskólum
er að vekja og efla áhuga og skilning á tónlist
með því að veita nemendum tækifæri til
að iðka hana og njóta hennar. Virkni nemenda og hljómandi
tónlist verður ávallt að sitja í fyrirrúmi.
Það að iðka og njóta tónlistar felur í sér ákveðið ferli sem má skilgreina, eins og í öðrum listgreinum, sem sköpun, túlkun og tjáningu annars vegar og skynjun, greiningu og mat hins vegar. Í tónlist eru ferlin: sköpun, túlkun og tjáning tvíþætt þ.e.a.s. tónsköpun og flutningur tónlistar.
Markmið tónmenntarkennslu skal flokka í eftirfarandi leikniþætti til að tryggja breidd og jafnvægi í námi:
.flutningur tónlistar (þ.e. söngur og hljóðfæraleikur)
.tónsköpun*
.hlustun og greining
Í venjulegu námsumhverfi skarast þessir þættir
gjarnan. Nemendur öðlist t.d. tækni í söng um
leið og þeir læra að hlusta, greina og beita viðeigandi
orðaforða. Hæfni nemandans til að flytja, skapa eða
hlusta og greina tónlist er háð næmi, skilningi,
þekkingu og færni. Við markmiðsgerð og framsetningu
skal hafa eftirfarandi skilgreiningu að leiðarljósi:
Lögmál og aðferðir tónlistar:
.tækni og skilningur á efnisþáttum tónlistarinnar**
a) aðferðir og framsetning / leiðir og verkfæri***
b) greining og orðaforði
Sögulegt og félagslegt samhengi:
. þekking á sögulegu og félagslegu samhengi
fjölbreyttrar tónlistar****
Fagurfræði og listrýni:
. listrænt gildismat nemenda á fjölbreyttri tónlist
. persónulegt gildismat nemenda á tónlist
* Hugtakið tónsköpun er notað hér um hefðbundna tónsmíði, spuna, útsetningu tónlistar o.s.frv.
** Efnisþættir tónlistar eru tónhæð, tónlengd, hljómar, form, tónstyrkur, tónblær, áferð, tón- og hendingarmótun og rými.
Hugtakið tónmótun er notað um mismunandi framburð innan tónhendingar t.d. þegar tónar eru bundnir saman (legato) eða slitnir í sundur (staccato)
Hugtakið áferð er hér notað til að lýsa mismunandi rithætti í tónsmíðum t.d. þar sem ein rödd ber uppi laglínu en hinar styðja við, eða þar sem tvær eða fleiri sjálfstæðar raddir hljóma saman.
Rými er það umhverfi sem tónlistin hljómar í..
*** Leiðir og verkfæri tónlistar: Hér er átt við aðferðir í flutningi, tónsköpun, hlustun og greiningu, ( t.d. notkun radda og hljóðfæraleiks, nótnalestur og ritun).
**** Fjölbreytt tónlist á við margar tónlistartegundir svo sem: íslenska tónlist, vestræna tónlist, heimstónlist, jass og dægurtónlist.
Skipan náms í grunnskóla
Nemendur í grunnskóla eiga að fá kennslu í söng og hljófæraleik, sköpun, hlustun og greiningu. Eðlilegt vægi og samhengi á að vera á milli þessa leikniþátta, án þess þó að það hindri fjölbreytni og mismunandi áherslur í tónlistarkennslu einstakra skóla.
Námsmarkmið fyrir grunnskóla skulu miðast við að tónmennt sé skyldunám frá 1. - 9. bekk og að nemendur fái að jafnaði tvær kennslustundir á viku í tónmennt. Í 9. - 10. bekk skal nemendum standa til boða valgreina nám að jafnaði tvær kennslustundir á viku. Námsmarkmið skulu flokkast eftir aldri, þ.e. 1.- 3. bekkur, 4. - 6. bekkur, 7.- 9. bekkur og 10. bekkur. Tónlistarhæfni byggist á markvissri þjálfun og samfellu í námi. Markmiðin eiga að vera víðtækur, markviss og sveigjanlegur rammi til kennslu og námsmats sem endurspeglar það sem raunhæft er að ætla að börn með mismunandi getu og þroska nái á viðkomandi stigi. Markmiðin eiga að vera metnaðarfull en sanngjörn.
Tónmenntakennsla innan hvers skóla er ekki einungis í höndum og á ábygð tónmenntakennara (sérgreinakennara). Færa má ýmis rök fyrir því að bekkjarkennarar yngri barna bera einnig ábyrgð á tónlistaruppeldi í samstarfi við tónmenntakennara eða fagstjóra í tónmennt. Markmið í tónmennt skulu vera sett fram með það í huga. En til þess að kennarar séu almennt færir um að axla slíka ábyrgð þarf að bæta verulega kennaranám þeirra.
Nauðsynlegt er að tónmennt slitni ekki úr tengslum við heildarstarf skólanna né einangrist. Tengsl tónmenntar við aðrar námsgreinar grunnskóla er margþætt. Samþætting og tengsl við aðrar greinar víkkar sjóndeildarhring nemandans og setur tónlist í þjóðfélagslegt samhengi. Samhliða því að njóta tónlistar, má jafnframt beita henni til að miðla annarri þekkingu til barna, t.d. með því að syngja texta um efni sem tengist öðrum námsgreinum eða læra um lífshætti annarra þjóða með því að tileinka sér tónlist þeirra.
Eðli greinarinnar og skýr markmið hafa í för með sér kröfu um viðeigandi aðstöðu, hljóðfæri, tæki og tól, sem ekki er hægt að horfa fram hjá ef námsmarkmiðum á að ná. Í viðauka eru talin upp hljóðfæri og búnaður sem gera má ráð fyrir að séu nauðsynleg við tónmenntarkennslu í grunnskóla.
Víða er öflugt samstarf milli grunnskóla og tónlistarskóla, enda hafa þessar stofnanir mikilvæg, sameiginleg markmið. Ennfremur er um að ræða sams konar námsinntak og námsþætti í tónmenntarkennslu í grunnskóla og tónlistarkennslu í tónlistarskóla, þó að það sé oftast með öðruvísi áherslum og öðruvísi kennsluháttum*. Skýr markmið bæði fyrir tónmennt í aðalnámskrá grunnskóla og námskrám tónlistarskóla, ættu að gera samstarf á milli þessara stofnana markvissara og beina því að faglegum þáttum, þ.e. að inntaki og skipulagi náms og kennslu og síðast en ekki síst nemandanum sjálfum.
* Sjá Aðalnámskrá tónlistarskóla,
bráðabirgðaútgáfa, Menntamálaráðuneytið
1996 og námskrá í tónfræðum, Handrit,
Menntamálaráðuneytið 1997.
Lokamarkmið tónmenntarkennslu í grunnskóla:
Við lok grunnskóla eiga nemendur að:
Sköpun / túlkun / tjáning:
Flutningur:
- hafa öðlast tækni til að flytja fjölbreytta
tónlist og geta notað nótnatákn og aðrar leiðbeiningar
til túlkunnar tónlistar.
- geta sungið og spilað fjölbreytta tónlist eftir eyranu, og í spuna.
- geta skipulagt og metið eigin flutning.
Tónsköpun:
- geta spunnið, útsett og samið tónlist í
mismunandi stíl og sýnt þekkingu og skilning á
efnisþáttum, efniviði* og eðli tónlistarinnar.
- geta metið eigin tónsköpun og skráð hana eða hljóðritað.
Skynjun / greining / mat:
Hlustun og greining
- geta hlustað á og tileinkað sér fjölbreytta
tónlist og jafnframt greint efnisþætti hennar og efnivið
með viðeigandi orðaforða.
- geta sýnt fram á þekkingu á sögulegu og félagslegu samhengi tónlistar sem þeir hafa hlustað á eða flutt.
- geta rökstutt eigin skoðanir á fjölbreyttri tónlist.
- geta rökstutt eigin skoðanir og haft ánægju af að hlusta á fjölbreytta tónlist.
* Efniviður: Hér er átt við byggingarefni tónlistar t.d. tónbil, tónstiga, hryn, hljóma.
Skipan náms í framhaldsskóla
Nám í tónmennt / tónlist í framhaldsskóla er þrískipt: Í fyrsta lagi er það nám á kjörsviði listnámsbrautar, í öðru lagi er tónlistarnám í boði sem valgrein og í þriðja lagi er um skyldáfanga að ræða í almennum brautarkjarna.
Eðlilegt er að ólíkar áherslur séu lagðar á ofangreinda leikniþætti greinarinnar eftir því hvort um er að ræða skyldunám, val eða kjörsvið.
Skyldunám (2 einingar) skal byggja aðallega á hlustun og greiningu, þ.e.a.s. á nemandanum sem njótanda.
Valgreinarnám í tónlist getur verið með margvíslegum hætti. Innan hvers framhaldsskóla kemur til greina að byggja valgrein aðallega á t.d. kór- eða hljómsveitarstarfi, tónlistarbókmenntum, tónlist og nýtækni eða námi í tónlistarskóla. Einnig mætti bjóða upp á samþætt listnám sem val. Allt þetta fer eftir aðstæðum á hverjum stað. Hver framhaldsskóli þarf að skilgreina þá valmöguleika sem nemendum stendur til boða á sviði tónlistarinnar, hvort sem þeir eru skipulagðir einungis innan skólans eða í samstarfi við einhvern tónlistarskóla. Inntak og matsaðferðir skal skilgreina í námskrá hvers skóla að fengnu samþykki yfirvalda. Nám í tónlistarskóla skal meta til eininga samkvæmt viðmiði Menntamálaráðuneytisins.
Tónlistarnám á kjörsviði listnámsbrautar fer fram í samstarfi við tónlistarskóla og samkvæmt væntanlegri aðalnámskrá og greinarnámskrám tónlistarskóla, útgefnum af Menntamálaráðuneytinu. Námið á að veita nemendum grunn að frekara námi t.d. á háskólastigi. Námskrár í hljóðfæragreinum og tónfræðum eru í undirbúningi hjá ýmsum nefndum á vegum Menntamálaráðuneytisins. Nauðsynlegt er að náin samvinna sé á milli þessara nefnda og þeirra aðila, sem koma til með að vinna að tónmenntar- / tónlistarnámskrá fyrir framhaldsskólastigið.
Lokamarkmið tónmenntakennslu í framhaldsskóla
Lokamarkmið tónlistar á kjörsviði listnámsbrautar:
Að loknu tónlistarnámi á listnámsbraut eiga nemendur að:
- hafa öðlast aukna færni og þekkingu í flutningi, sköpun, greiningu og hlustun tónlistar.
- hafa lokið 7. stigs prófi á eitthvert hljóðfæri, í söng eða í rytmiskri tónlist og í tónfræðigreinum samkvæmt gildandi aðalnámskrá og greinanámskrá tónlistaskóla.
Lokamarkmið tónlistar í almennum brautarkjarna:
Að loknu tónlistarnámi í almennum brautarkjarna eiga nemendur að:
- hafa hlustað á og greint fjölbreytta tónlist og öðlast færni sem upplýstir og gagnrýnir njótendur tónlistar.
- geta haft ánægju af að hlusta á fjölbreytta tónlist og geta greint efnivið og tónlistarþætti með viðeigandi orðaforða.
- geta sýnt fram á þekkingu á sögulegu og félagslegu samhengi tónlistar, sem þau hafa hlustað á.
- geti rökstutt eigin skoðanir á fjölbreyttri tónlist.
Lokamarkmið tónlistar sem valgreinar:
Að loknu námi í tónlist að vali, eiga nemendur að:
- hafa öðlast aukna færni og þekkingu í einum eða fleiri leikniþáttum tónlistar ,flutningi, sköpun, greiningu, hlustun
4. 5. Dans og líkamstjáning
Dans hefur fylgt mannkyninu frá örófi alda og er
tungumál sem allar þjóðir heims eiga aðgang
að. Börnum er eðlislægt að tjá sig með
líkama sínum áður en þau taka að beita
hugtakaheimi orða og einn megintilgangur dansmenntunar í grunnskóla
er að gefa barninu tækifæri til að fá útrás
fyrir, tjá og túlka hugsun sína, hugmyndir og tilfinningar
með líkamstjáningu.
Dans eflir hreyfiþroska barnsins og sjálfsvitund, hann stuðlar að eðlilegum félagslegum samskiptum, eflir sjálfsöryggi og er gleðigjafi sem vinnur gegn streitu og gerir nemendur færari um að skemmta sér án vímuefna . Dans gerir snertingu eðlilega milli kynjanna, eykur tillitssemi í mannlegum samskiptum og stuðlar að eflingu samkenndar í bekkjarheildum.
Með kennslu í dansi eigin menningar og annarra má efla skilning á hefðum og menningu bæði eigin þjóðar og annarra. Dansinn má tengja öðrum námsgreinum grunnskóla svo sem tónmennt, myndlist, íþróttum og samfélagsgreinum á margvíslegan hátt.
Skipan náms:
Kennsla í dansi og líkamstjáningu er í höndum almennra bekkjarkennara og sérgreinakennara svo sem tónmenntakennara, íþróttakennara eða danskennara eftir aðstæðum.
Í öllum tilfellum skal kennsla skipulögð í samræmi við lokamarkmið grunnskóla í greininni.
Skólar verða að tryggja það að allir nemendur geti mætt lokamarkmiðum grunnskóla í dansi og líkamstjáningu.
Lokamarkmið dans og líkamstjáningar í grunnskóla:
Við lok grunnskóla eiga nemendur að:
Sköpun / túlkun / tjáning:
- hafa öðlast skilning á hreyfigetu líkamans, möguleikum hans til tjáningar og færni í að beita honum til sköpunar.
- hafa öðlast félagslegt öryggi til þess að tjá hugsun sína, hugmyndir og tilfinningar í hreyfingu / dansi.
-hafa þekkingu á undirstöðuatriðum almennra/algengustu dansa.
- vera færir um að samhæfa hreyfingar og tónlist og hafa sjálfstraust til að dansa við algeng danslög.
Skynjun / greining / mat:
- hafa öðlast innsýn í menningararfleifð eigin þjóðar og annarra í dansi
4 .6. Leiklist og leikræn tjáning
*
Frá unga aldri, nota börn ímyndunarleikinn til að
rannsaka, skipuleggja og skilja sjálf sig og umhverfi sitt. Leikræn
tjáning byggir á þessu náttúrulega ferli.
Greinin byggir á munnlegri og líkamlegri tjáningu
og eflir sjálfsvitund og félagsþroska nemenda.
Sérstaða leikrænnar tjáningar er: hlutverkaleikurinn og persónusköpunin. Nemendur læra að setja sig í spor annarra og takast á við ímyndaðar aðstæður. Skilningur og nám á sér stað vegna þeirrar kröfu sem þessar aðstæður gera til þátttakenda.
Með leikrænni tjáningu öðlast nemandinn sjálfsskilning og sjálfsmat, sem auðveldar honum að yfirvinna tilfinningalegar og líkamlegar hömlur og þróa sjálfstraust í daglegum samskiptum. Í leiklist og leikrænni tjáningu taka nemendur þátt í skipulagðri og markvissri samvinnu, sem eflir félagsþroska.
Skipan náms:
Í almennri kennslu gefast mýmörg tækifæri til þess að hagnýta aðferðir leiklistar ýmist á eigin forsendum eða sem leið við kennslu annarra greina.
Greinarnar geta tengst skólastarfi á þrjá vegu:
Ferðir á leiksýningar og umfjöllun um þær eru nauðsynlegur hluti leiklistarnáms og menningaruppeldis.
* Í þessari námskrá
verður gerður greinarmunur á hugtakinu "leikræn tjáning"
og "leiklist". í leiklist er stefnt markvisst að sýningu
fyrir áhorfendur en í leikrænni tjáningu er
reynsla þátttakenda meginmarkmiðið. Engu að síður
er byggt á sömu grunnhugmynd, að setja sig í spor
annarra.
Lokamarkmið leiklistar og leikrænnar tjáningar í grunnskóla:
Við lok grunnskóla eiga nemendur að:
Sköpun / túlkun / tjáning:
- geta staðið upp og tjáð sig frjálslega bæði um almenn málefni og eigin skoðanir.
- hafa tileinkað sér grunntækni greinarinnar í skapandi vinnu.
skynjun / greining / mat:
- hafa öðlast skilning á leiklist sem tjáningarformi og geta notið leiklistar á jákvæðan og gagnrýninn hátt.
- geta sett sig í annarra spor í viðteknum mannlegum samskiptum.
5.1. Um húsnæði og búnað vegna tónmenntakennslu
Hér á eftir er að finna ábendingar um húsnæði, hljóðfæri og kennslugögn vegna tónmenntarkennslu.
Húsakostur.
Við hönnun og val á húsnæði fyrir
tónmenntakennslu þarf að huga sérstaklega að
hljómburði og hljóðeinangrun. Nauðsynlegt er
að huga að rými fyrir dans og hreyfingu og hljóðfæranotkun
fyrir stóra sem og smáa hópa.
Hljóðfæri.
Nauðsynlegt er að píanó sé í kennslustofunni
auk ýmissa skólahljóðfæra, bæði
hryn- og laglínuhljóðfæra. Ennfremur er æskilegt
að hafa hljómborð, trommusett og gítar.
Ráðlegt er að vanda val á skólahljóðfærum til þess að þau nýtist sem best í kennslunni. Þarf meðal annars að huga að tóngæðum og tónsviði þeirra. Æskilegt er að tónsvið stafspila* liggi sem næst raddsviði nemenda og mikilvægt er að valin séu krómatísk stafspil. Gera má ráð fyrir að eftirtalin hljóðfæri séu alla jafna nauðsynleg: