Námssvið upplýsinga- og tæknimennta

Þótt tækni feli í sér sína eigin þekkingar- og aðferðafræði byggist tæknileg hagnýting á þekkingu sem oft er fengin frá öðrum sviðum mannlegra athafna. Sérstaklega er samneyti vísinda og tækni náið; vísindin framleiða þekkingu en tæknin notar þekkingu til að búa til afurðir, kerfi og umhverfi. Í nútímanum er náið samneyti vísinda og tækni sérstaklega mikilvægt. Nútíma vísindi búa yfir tólum og tækjum sem ráða við þekkingarsvið og upplýsingamagn sem skynsemi okkar og innsæi ein sér geta með engu móti fangað. Nútímavísindi eru því nú helsta þekkingarauðlind tækninnar.

Hversu tækni nútímans er háð þekkingaröflun vísinda dregur ekki úr mikilvægi þess að hún sé skilgreind á eigin forsendum. Þvert á móti má benda á að það kalli enn frekar á sjálfstæði tækni gagnvart vísindum. Einstaklingum sem fást við tækni er nauðsyn að þroska með sér vísindalæsi á öllum sviðum vísinda. Þeir verða að vera opnir gagnvart allri vísindaþekkingu og geta hagnýtt sér þekkingu á öllum sviðum vísinda.

Tæknin sækir ekki aðeins þekkingu í vísindi og fræði. Tæknin sækir einnig margt til lista. Glíma listafólks við form, liti, tóna, hrynjandi og orð hafa mikið þekkingar- og aðferðafræðilegt gildi fyrir tæknina til að skapa hagnýta hluti.Tæknin lætur einnig listafólki í té tækjabúnað til að fást við hið óræða og margræða. Tæknin gegnir hér gagnstæðu hlutverki en gagnvart vísindum þar sem áhersla er lögð á ótvíræðar niðurstöður.

Mikilvægt er að þetta séreðli tækninnar fái að njóta sína, þannig að hægt sé að beita henni á ólík svið mannlífsins til að fá niðurstöður sem oft virðast í mótsögn. Sjálfstætt fag í tæknimenntun sem hefur greiðan aðgang að þekkingu allra námsgreina kemur best til móts við þetta séreðli tækninnar. Slík tæknimenntun styður líka annað nám nemenda með því að opna auga nemendanna fyrir hagnýtu gildi alls þess sem kennt er í skólanum og tengja það við starfsemi þjóðfélagsins.

Námsgreinar og námsþættir námssviðs

Við uppbyggingu námssviðs upplýsinga- og tæknimennta verður að taka mið af því að tækni byggist á mörgum þekkingargrunnum, gildismati, ferlum, margvíslegri kunnáttu og færni. Til að ná utan um alla þessa þekkingar-, færni- og gildaþætti er því lagt til að námssviðið skiptist upp í nokkrar námsgreinar og sjálfstæða námsþætti á grunnskólastigi. Á framhaldsskólastigi er lagt til að stofnuð verði bóknámsbraut um námssviðið er beri heitið upplýsinga- og tæknibraut. Tillagan er sett fram með öllum fyrirvörum í 16. grein framhaldsskólalaga um að stofnun nýrrar brautar sé háð samþykki ráðherra.

Grunnskólastig(1)

• Nýsköpun og hagnýting þekkingar (tæknimenntun, ný námsgrein);
• Skólasafnskennslu (endurskoðað sem námsgrein);
• Smíði (endurskoðun og útvíkkun á námsgrein);
• Tölvur í grunnskóla (endurskoðun á námsþáttum).

Framhaldsskólastig

Rauntækni (kjörgrein).

Fræðileg kynning og þjálfun í hagnýtingu á þekkingu náttúrvísinda. Áhersla lögð á hönnun.

Upplýsingatækni (kjörgrein).

Áhersla á upplýsingavinnslu, boðveitur og félagslega dreifingu, greiningu og miðlun upplýsinga í samfélaginu.

Hugbúnaðartækni (kjörgrein).

Áhersla á hönnun hugbúnaðar, forritun, algrím o.s.frv.

Frumkvöðlafræði (sérgrein).

Þjálfa nemendur í að koma auga á og nýta sér tækifæri og möguleika á ýmsum sviðum: félagsmálum, viðskiptum, listum, upplýsingamálum o.s.frv.

Verklagsfræði (sérgrein).

Þjálfa verklagsskilning nemenda.

Kerfisfræði (sérgrein).

Áhersla á kerfisfræðilega og heildræna hugsun við úrlausnir verkefna.

Mynd 1 Námssvið upplýsinga- og tæknimennta

Myndin sýnir að ný námsgrein í grunnskóla, nýsköpun og hagnýting þekkingar, er hugsuð sem kjarngrein námssviðsins á grunnskólastigi. Hún felur í sér námsþætti sem mynda samfellu við kjörgreinar upplýsinga- og tæknibrautar. Myndin sýnir einnig að samfella er hugsuð á milli smíða og rauntækni, skólasafnskennslu og upplýsingatækni og námsþáttarins tölvur í grunnskólum og hugbúnaðartækni.

Markmið og námsþættir námssviðsins(2)

Yfirmarkmið

Meginmarkmið

• öðlist skilning á eðli tæknilegrar hagnýtingar og heildrænan skilning á þýðingu hennar og áhrifum á umhverfið;
• rækti með sér jákvæða afstöðu til nýsköpunar og hafi skilning á gildi þess að efla nýsköpunarmenningu í samfélagi er einkennist af síbreytilegum tækninýjungum sem einstaklingar þurfa stöðugt að aðlaga sig að og nýta sér;
• sýni framtak, áræði og uppfinningarsemi (nýsköpun) við val og úrlausnir verkefna;
• sýni sjálfstæð og skipulögð vinnubrögð og rækti með sér skipulags- og samvinnuhæfileika hvort heldur þeir starfa einir sér eða í hópi;
• geti beitt skipulegri upplýsingaöflun, sjálfsnámi og þarfastýrðu samtímanámi við úrlausnir verkefna;
• temji sér að nýta þekkingu mismunandi vísinda-, fræða- og listasviða við úrlausnir verkefna (heildrænar lausnir);
• kunni skil á altækum hönnunarferlum;
• þjálfist í að skipta flóknum viðfangsefnum upp í leysanlega þætti;
• geti kynnt hugmyndir og framleiðslu sína á einfaldan og árangursríkan hátt;
• hafi kynnst starfi frumkvöðla á öllum sviðum (með skólaheimsóknum, viðtölum, fræðslu- og heimildaþáttum um frumkvöðla);

Líta ber á þessi markmið sem sameiginleg markmið námssviðsins. Hver námsgrein og námsþáttur hefur svo sín eigin markmið í samræmi við séreðli greinanna og verður fjallað um þau samhliða umræðum um einstaka greinar og þætti.
 

Meginnámsþættir námssviðsins(3)

• þekkingar- og tæknigrunnur (þekkingarmarkmið);
• þekkingar- og tæknivinnsla (færnimarkmið);
• einstkalingur, tækni og umhverfi (gildamarkmið).

Þekkingar- og tæknigrunnur
Nemendur öðlist:

• skilning á notkun, meðferð og möguleikum tækninnar;
• skilning á eðli hönnunar og tæknilegra lausna;
• skilning á tæknilegu fagmáli: teikningum, tæknilegum handbókum o.s.frv.
• þekkingu á atvinnutækifærum og starfskröfum í tengslum við tæknina.

• móta og greina meginhugmynd sem vinna skal eftir;
• greina þarfir, tækifæri og möguleika við hönnun og framleiðslu á hlut, kerfi eða umhverfi, í samræmi við meginhugmynd. Það felur í sér að:
• greina, þróa, meta og velja viðeigandi lausnir;
• skipuleggja tíma, mannafla og hráefni til að ná settu marki;
• sannfæra aðra um gildi afrakstursins og hefja framleiðslu á honum;
• símat á hönnun, áætlunum, framleiðslu og afrakstri;
• nota tölvur og upplýsingatækni við hönnun, kynningu og framleiðslu.

• á því á hvern hátt skoðanir, gildismat og siðferði einstaklinga og hópa:
• ýta undir eða hindra tæknilega þróun;
• hafa áhrif á viðhorf gagnvart tækniþróun
• á áhrifum tækni á samfélagið og umhverfið:
• í fortíð, nútíð og mögulegri framtíð;
• í heimabyggð, í þjóðfélagslegu og alþjóðlegu samhengi

Viðfangsefni námssviðsins

Náttúru

Tæknileg hagnýting og beislun á: náttúrufræðilegum lögmálum og öflum.

Þekkingarfræðileg uppspretta frá: náttúruvísindum (eðlisfræði, efnafræði, líffræði o.s.frv.).

Samfélags

Tæknileg hagnýting og beislun á: félags- og hagfræðilegum öflum og lögmálum.

Þekkingarfræðileg uppspretta frá: félags- og hagvísindum (hagfræði, félagsfræði, sálarfræði o.s.frv.).

Menningu

Tæknileg hagnýting og beislun á: stærðfræði- og boðskipafræðilegum öflum og lögmálum.

Þekkingarfræðileg uppspretta frá: hugvísindum og listum (stærðfræði, málfræði, tónfræði o.s.frv.).
 

Læsi

Ein mikilvægasta undirstaða árangursríkrar tækninotkunar er tæknilæsi sem hvílir síðan á öðrum tegundum læsis. Í þessum skilningi felur læsi í sér:

• getu við að lesa úr táknrófi menningarinnar sér til gagns og skilnings;
• færni í að nálgast táknrófið í miðlum sem geyma það, svo hægt sé að lesa það sér til gagns og skilnings;
• þekkingu og færni í að finna leiðir til að nýta þá sér til gagns og skilnings;

Markmið námssviðsins í tæknilæsi er að nemendur geti:

• komið auga á tækni í umhverfi sínu og hafi skilning á eðli hennar;
• nýtt sér tölvur og aðra tækni sér til gagns í námi, starfi og leik,
• nýtt sér verkfæri, hráefni, kerfi og umhverfi á upplýstan, ábyrgan og skapandi hátt á aðstæður sem nemendur vilja breyta, hafa áhrif á eða nýta sér.

Markmið námssviðsins í vísindalæsi er að nemendur geti:

• lesið í fyrirbæri heimsins á máli vísinda með tæknilega hagnýtingu í huga;
• hagnýtt vísindalegar kenningar og þekkingu í tæknilegum tilgangi.

Markmið námssviðsins í upplýsingalæsi er að nemendur geti:

• sótt og metið upplýsingar;
• skipulagt upplýsingasafn og uppfært;
• túlkað og miðlað upplýsingum;
• notað tölvur til að vinna upplýsingar.

Markmið námssviðsins í tölvulæsi er að nemendur:

• tileinki sér tölvunotkun, tölvusamskipti og upplýsingatækni þannig að tæknin verði eðlilegur og sjálfsagður hlutur í daglegu lífi þeirra;
• búi yfir þekkingu og færni til að nýta sér upplýsingatækni í starfi og leik.

Undirbúningur undir líf, starf og virka þátttöku í lýðræðisþjóðfélagi

Til að verða virkir þátttakendur í lýðræðisþjóðfélagi nútímans þurfa nemendur að öðlast næman skilning á vaxandi tæknivæðingu þjóðfélagsins. Nemendur þurfa að geta metið á uppbyggilegan og gagnrýninn hátt hlutverk tækni í samfélaginu og geta tekið afstöðu til tæknivæðingar á ábyrgan og siðrænan hátt, hvað á við og hvað ber að varast.

Undirbúningur undir þátttöku í atvinnulífi
Atvinnulíf nútímans byggir í vaxandi mæli á þjónustu, samskiptum og upplýsingum. Umhverfi þess er síbreytilegt vegna tilkomu nýrrar tækni og þekkingar. Það krefst starfskrafta sem geta á skjótan hátt aðlagast nýjungum, komið auga á möguleika nýrrar þekkingar, auk þess að búa yfir þekkingu og færni við að hagnýta nýja þekkingu og vinna úr henni verðmætar afurðir.

Í upplýsinga- og tæknimenntun er lögð áhersla á að þjálfa nemendur í að nýta sér tækni af færni og kunnáttu og að nemendur:

• séu hvattir til virkrar þátttöku í námi og til að sýna frumkvæði og áræði við val verkefna;
• læri aðferðir og tækni við öflun upplýsinga, úrvinnslu og framsetningu þekkingar í beinum tengslum við þau verkefni sem nemendurnir vinna að hverju sinni;
• séu hvattir til nýsköpunar, að finna not fyrir þekkingu á sviðum sem skipta máli;
• læri altæk hönnunarferli í sköpun afurðar, allt frá frumhugmynd til framleiðslu og markaðssetningar hennar;
• þekki kröfur atvinnulífsins til starfskrafta á upplýsinga- og tæknisviðum.

Nám við hæfi hvers og eins
Námssvið upplýsinga- og tæknimennta byggir að stórum hluta á samvinnu hæfileikaríkra einstaklinga á ólíkum sviðum. Það byggir einnig að stórum hluta á vali nemenda á viðfangsefnum sem tengjast áhugasviði þeirra og sérhæfileikum.

Með því að koma til móts við þörf hvers einstaklings til að rækta hæfileika sína á sviðum sem hann nýtur sín best og með þeim aðferðum sem henta honum best, er leitast við að nemendum sé ekki mismunað eftir kyni, búsetu, stétt, uppruna, trú eða fötlun.

Uppbygging námssviðs og brautar

Stöðug grundvallarþekking
Hluti af kunnáttunni er fremur stöðugur, þ.e. kunnátta á ýmsum grundvallaratriðum sem eru ýmist óumbreytanleg eða breytast hægt. Einnig má nefna ýmsa kunnáttu og viðhorf sem miklu skipta svo sem ríkur hæfileiki og vilji til ævilangrar símenntunar og sjálfsnáms sem og skilningur á mikilvægi þess fyrir einstakling og þjóðfélag.

Síbreytileg tækniþekking
Annar hluti breytist mjög hratt t.d. það sem snýr að tölvutækni. Það sama má segja um nánast alla aðra tækni.

Mikil hætta er á því að skólar, kennarar og nemendur dragist langt aftur úr ef ekki er tryggilega séð fyrir því að koma til skila upplýsingum um þær nýjungar sem mestu skipta. Þessar upplýsingar verður að tilreiða og sía til þess að þær komi að gagni. Of yfirgripsmiklar upplýsingar verða ekki meðteknar.

Nauðsyn stöðugrar nýsköpunar í fræðslu, námi og inntaki
Við þetta má bæta að allir þættir, bæði þeir sem varða grundvöllinn og þeir sem varða hraðfara breytingar þurfa að vera í stöðugri framþróun í smáu sem stóru. Kennsluhætti má fullkomna, útskýringar má gera betri og svo má lengi telja. Öll slík vinna getur skilað miklum árangri ef tryggt er að það sem best reynist breiðist hratt út. Forsenda í þessu sambandi er öflugt skipulag til að meta og miðla þekkingu.

Þekkinganet fyrir námssvið og braut upplýsinga- og tæknimennta

• það þarf að byggja upp kennslureynslu og námsgögn með skjótum og árangursríkum hætti;
• huga þarf vel að samfellu á milli allra skólastiga og vera með stöðuga endurskoðun og endurmat á námskröfum í einstökum námsgreinum og áföngum;

Tilgangurinn með þekkingarneti

• innbyrðis milli skólastiga;
• milli skóla og atvinnulífs;
• milli skóla og heimila;
• milli skóla og opinberra stofnana;
• við umheiminn (um Internetið);

• úr árum og áratugum í vikur eða mánuði

Ávinningur

1. Miklu hraðari hagnýting á þekkingu og reynslu

Við núverandi aðstæður getur það tekið mörg ár og stundum áratugi fyrir nýja og verðmæta þekkingu að komast á leiðarenda frá „frumframleiðendum", fyrirtækum í atvinnulífi, rannsóknastofnunum o.s.frv., til endanlegra notenda. Þessi töf felur í sér glötuð tækifæri. Um leið felur hún í sér sóun á verulegu almannafé sem varið hefur verið til að skapa þekkingu sem safnar ryki áratugum saman án gagns.

Verklagið sem er lagt til að hér verði tekið upp getur stytt þann tíma sem tekur nýja þekkingu að komast frá „frumframleiðanda" til endanlegs notanda úr árum eða áratug niður í mánuði, daga eða klukkustundir.

2. Stórbætt almenn heildarsýn

Möguleikar skapast á stórbættri heildarsýn nemenda sé þeim skapaður greiður aðgangur að þekkingu víða að, t.d. úr innlendu atvinnulífi og af ýmsum skólastigum. Við núverandi aðstæður tekur mörg ár og mikinn tilkostnað að koma þessari þekkingu til skila með hefðbundnum aðferðum, þ.e. áralangri baráttu fyrir nýjum námskeiðum og kostnaðarsamri kennslu. Sé farið að á þann hátt sem hér er lagt til myndi mikið af slíkri þekkingu komast nánast umsvifalaust til skila í einfaldri frumgerð sem nemendur gætu meðtekið á stuttum tíma.

3. Samnýting á vinnu

Ritstjórnin skipuleggur og skilgreinir verkefni við öflun gagna, uppbyggingu þekkingarbrunna (einkum upplýsingavefi) sem og hvers kyns námsgögn í nánu samstarfi við nemendur, kennara, skóla, heimila og atvinnulífs sem og milli skólastiga. Hún beiti sér fyrir að ná samvinnu við þá aðila sem byggja upp upplýsingavefi (stofnanir, fagfélög, fyrirtæki o.s.frv.) um að þeir hagi verkum sínum þannig að hluti efnisins hafi notagildi innan skólakerfisins.

4. Aukin samskipti milli skólastiga.

Ritstjórnin beitir sér fyrir því að brúa bilið milli skólastiga með því að samræma uppbyggingu á upplýsingavefum þeirra og samtengja þá.

5. Aukin samvinna skóla og atvinnulífs, opinberra stofnana fagfélaga o.fl.

Ritstjórnin beitir sér fyrir aukinni samvinnu milli skóla og atvinnulífs, skóla og almennings, fagfélaga, hagsmunafélaga o.fl. Með þeim aðferðum sem hér eru kynntar má gera ráð fyrir því að unnt verði að ná mjög miklum árangri í að auka samvinnu fyrrgreindra aðila. Kjörið er til að mynda að byggja upp upplýsingavef þar sem fyrirtæki geta skráð tillögur um náms- og prófverkefni. Slíkan möguleika þarf að kynna mjög rækilega og ganga eftir því að fá inn hugmyndir. Sé unnið á þennan hátt verður árangurinn mikill.

Skipulag

1. Ritstjórn

Lagt er til að stofnuð verði 5 manna ritstjórnarhópur sem hefur það hlutverk að ritstýra þekkingarnetinu og koma á tengslum.

2. Tengslahópur

Lagt er til að ritstjórn komi sér upp formlegum hópi tengla á öllum skólastigum í atvinnulífi og víðar. Enn fremur verði hópurinn opinn áhugasömum einstaklingum sem vilja taka þátt í störfum hans.

3. Verkefni og verklag ritstjórnar
• Tengslamyndun
• Skilgreining verkefna
• Skipuleg söfnun hugmynda og efnis
• Upplýsingamiðlun
• Sérstök kynningarátök
• Þróun verklags og starfsemi.
4. Námsefnisvinnsla nemenda

Nemendaverkefni eins og viðtöl við aðila úr atvinnulífi, kynningar á vísindum og tækni, þýðingar á fræðsluefni, hagnýt hönnunarverkefni nemenda o.s.frv. verða sett út á Netið.

5. Kostun
6. Árangursmat
7. Endurnýjun