Framhaldsskólinn

Inngangur

Mynd 5 Bóknámsbraut

Myndin hér að ofan sýnir uppbyggingu bóknámsbrautar. Hún skiptist í þrjá meginhluta: Brautarkjarna, kjörsvið og val. Brautarkjarnin skiptist í ratvísikjarna, almennan kjarna og sérgreinar brautar. Kjörsvið er frekari sérhæfing brautar. Frjálst val námsgreina gefur nemendum kost á að kynnast list-, verk-, og fræðasviðum að eigin vali (sjá 17. grein laga um framhaldsskóla).

Bóknámsbrautir eru þrjár félagsfræði-, tungumála- og náttúrfræðibraut.

Stofnun nýrrar bóknámsbrautar í upplýsinga- og tæknimenntun

Markmið brautar
Á brautinni verði lögð áherslu á fræðilegt tækninám og er því ætlað að búa nemendur undir háskólanám í verkfræði, tæknifræði, tölvunarfræði og kerfisfræði. Upplýsinga- og tæknibraut veiti engin starfsréttindi að námi loknum. Með samsetningu valgreina er brautin einnig góður undirbúningur undir háskólanám á öðrum sviðum.

Brautinni er ætlað að mæta námsþörfum nemenda sem hafa áhuga á verkfærðilegri og tæknilegri nálgun við lausnir verkefna. Brautin getur þannig höfðað til fleiri nemenda en eingöngu þeirra sem hafa ákveðið að leggja stund á verkfræði, tæknifræði eða tölvunarfræði í háskóla.

Rök fyrir stofnun upplýsinga- og tæknibrautar

Í heimi sívaxandi tæknivæðingar er innsýn, þekking og færni í beitningu tækni nauðsynleg öllum einstaklingum til að verða virkir þátttakendur í þjóðfélaginu. Jafnframt sem nauðsynlegt er að ráða yfir góðri tækniþekkingu á þeim sviðum sem skipta máli er einnig nauðsynlegt að ráða yfir sameigilegu tæknimáli til að hafa árangursrík samskipti við einstaklinga á öðrum sviðum. Með upplýsinga- og tæknibraut gefst kostur á að koma til móts við þessi almennu sjónarmið um tæknilæsi jafnframt sem nemendum gefst kostur á að dýpka tækniskilning sinn á sviðum sem þeir hyggjast leggja fyrir sig á lífsleiðinni.

Fagleg sjónarmið
Þótt tækni hafi ávallt fylgt mankyninu er mikilvægi hennar og umfang í mannlífinu nútímans meira en nokkru sinni. Tæknin er ríkjandi einkenni nútímans. Til að öðlast skilning á umhverfi okkar og nýtingu þess er þekking á tækni ekki síður mikilvæg en þekking á náttúrufræðum.

Tækni er sérstakt faglegt viðfangsefni. Hún hvílir á eigin þekkingar- og aðferðafræði. Á bóknámsbraut framhaldsskóla gefst nemendum tækifæri til að dýpka skilning sinn á helstu sviðum vísinda og fræða til að undibúa sig undir áframhaldandi nám í háskóla á þessum sviðum. Vegna síaukins mikilvægis tækninnar er sjálfsagt að nemendum gefist einnig kostur á að kynnast tækni sem sérstöku faglegu viðfangsefni í framhaldsskóla. Með slíku námi myndu nemendur kynnast tækni í víðara samhengi en þegar í háskóla er komið. Breið almenn tæknimenntun í framhaldsskóla verði þannig góð undirstaða undir sérhæfðara tækninám á háskólastigi.

Menningarleg og þjóðfélagsleg sjónarmið
Áhrif tækni á umhverfi er mikil og þá ekki síður á samfélagið og menninguna. Ábyrgð manna gagnvart tækni er því mikil. Hún er ekki eitthvað sem vex stjórnlaust heldur lýtur stjórn og beitingu manna. Á framhaldskólaaldri ganga einstaklingar í gegnum þroskaskeið þar sem stjórnmálaleg og siðferðisleg vitund þeirra í þjóðfélagslegu samhengi er að vakna. Því er mikilvægt á þessum mótunarárum að nemendur fái að kynnast tækni af eigin raun og læri að taka þroskaða afstöðu til hennar. Það er mikilvægt að nemendur kynnist tækni sem sérstakri námsgrein. Þannig geta þeir tekið afdráttarlausa afstöðu til tækninnar og myndað sér skoðanir út frá séreðli hennar. Með nýrri bóknámsbraut upplýsinga- og tæknimennta skapast möguleiki á að fjalla um tækni sem sérstakt faglegt viðfangsefni, nemendur kynnast þannig tækni á hennar eigin forsendum.

Í nútímaþjóðfélögum eru gerðar sífellt meiri kröfur til tækninotkunar. Flest störf við framleiðslu eru að breytast í tækni- og hönnunarvinnu. Nýtt tæknisvið, hugbúnaðar- og tölvusvið, hefur aukið enn frekar á kröfurnar. Þessar þarfir þjóðfélagsins kalla á stóraukna þörf eftir tæknimenntuðu fólki. Til að mæta þessari þörf þarf skólakerfið að efla tæknimenntun á öllum skólastigum. Mikilvægt er að hugað verði vel að samfellu á milli skólastiga í þeim efnum. Nýrri bóknámsbraut, upplýsinga- og tæknimennta er ætlað að koma til móts við þessar þarfir. Hún myndar samfellu í námi nemenda sem stefna á tækninám á háskólastigi strax við lok grunnskóla og henni er ætlað að veita nemendum góða grunnmenntun í nýjum tæknigreinum eins og hugbúnaðargerð áður en komið er í háskóla.

Skipulag brautar

Mynd 6 sýnir tillögu að skipulagi upplýsinga- og tæknibrautar. Brautin skiptist upp í:

brautarkjarna (84 einingar) sem greinist í:

• Almennan kjarna (grálitað)
• Sérgreinar brautar (21 eining) sem verði:
• Frumkvöðlafræði (3 einingar)
• Verklagsfræðip (3 einingar)
• Kerfisfræðip (3 einingar)
• Stærðfræði (9 einingar)
• Bundið val sérgreina (3 einingar):
• Nemendur velji einn viðbótaráfanga í stærðfræði, frumkvöðlafræði, kerfisfræði eða verklagsfræði.

Á kjörsviði er stærðfræði auk þriggja kjörgreina:

• Stærðfræði 15 einingar
• Rauntækni 12 einingar (hámark)
• Upplýsingatækni 12 einingar (hámark)
• Hugbúnaðartækni 12 einingar (hámark)

Skipulag kjörsviðs

Skólum verður ekki skylt að bjóða upp á lokaáfangann í öllum kjörgreinum. Þetta gefur skólum kost að leggja t.d. meiri áherslu á rauntækni eða hugbúnaðartækni. Þannig gætu skólar t.d. nýtt sér nálægð við rannsóknarstofnanir eða háskóladeildir til að byggja upp upplýsinga- og tæknibraut með sérstaka áherslu á ákveðin tæknisvið.

Röðunarreglur klasa:
Allur stærðfræðiklasinn verði skylda 15 einingar (3+3+3+3+3)

Kjörgreinaklasarnir hafi uppbygginguna:

 A   B   C   D
 
|3|+|3|+|3|+|3| = 12 einingar

Flöt uppröðun án sérhæfingar (1 möguleiki):

Kjörgrein(1) A+B+C
Kjörgrein(2) A+B+C
Kjörgrein(3) A+B+C

Kjörgrein(1) A+B+C+D
Kjörgrein(2) A+B+C
Kjörgrein(3) A+B

Fjarkennsla og kjarnaskólar

Til að byggja hratt upp námsefni á íslensku fyrir námsgreinar brautarinnar, geta hagnýt verkefni nemenda í upplýsingatækni falist í því að búa til þekkingarnet í tengslum við annað nám á brautinni. Með þeim hætti getur safnast upp á skömmum tíma námsefni fyrir brautina sem nemendur hafa sjálfir útbúið undir leiðsögn kennara.

Námsgreinar brautar

Þvernámskrárlegir þættir
Með þvernámskrárlegum þáttum er átt við námsþætti sem eiga að gegnsýra allt nám á brautinni. Við útfærslu námsgreina í skólanámskrá og í kennslu skal því taka mið af eftirtöldum þáttum:

• Heildræn hugsun
• Ævilöng símenntun
• Framtak, frumkvæði og virk félagsleg þátttaka
• Skapandi hugsun
• Persónuleg virkni
• Mannleg samskipti
• Hagræðing og framleiðni

Ævilöng símenntun
Leggja ber mikla áherslu á að nemendur tileinki sér jákvæð viðhorf gagnvart ævilangri símenntun. Gildi símenntunar og mikilvægi gegnsýri því allt nám. Auk þess er mikilvægt að fjalla sérstaklega um aðferðafræði ævilangrar símenntunar.

Framtak, frumkvæði og virk félagsleg þátttaka
Árangur einstaklinga, félagsheilda t.d. fyrirtækja og samfélagsins í heild, byggir mjög á einstaklingum sem eru virkir þátttakendur í hverju því sem þeir taka sér fyrir hendur. Slíkir einstaklingar sýna frumkvæði, áræði og oft skapandi hugsun með þátttöku sinni. Þessir einstaklingar hafa einnig góðan eða nægan skilning á félagsumhverfi sínu til að ná góðum árangri í samstarfi við aðra.

Til að þessar áherslur verða virkar í námi er nauðsynlegt að nemendur fái umbun í hlutfalli við það frumkvæði, framtak og sjálfsstæði sem þeir sýna t.d. með því að koma með eigin hugmyndir og tillögur, taka sjálfstæða afstöðu til mála o.s.frv.

Skapandi hugsun
Leggja ber ríka áherslu á að þjálfa nemendur í skapandi hugsun. Það felur í sér að nemendur séu hvattir til að:

• setja fram nýjar hugmyndir;
• setja eldri hugmyndir í nýtt samhengi, t.d. með því að gefa þeim gagnstæð formerki eða útvíkka skilgreiningarrammann;
• afla sér mikillar og fjölbreyttrar þekkingar;
• þjálfa hæfileikann til að skapa fjölmargar og nýstárlegar tengingar á milli hugmynda og þekkingarbrota.

Mannleg samskipti. Mikil áhersla verði lögð á að þjálfa nemendur í mannlegum samskiptum. Það felur í sér að nemendur geti:

• tekið virkan þátt í hópastarfi. Það felur í sér að nemendur geti:
• sett fram tillögur og miðlað þekkingu, hugmyndum og upplýsingum;
• jafnað ágreining;
• leitað sátta vegna hagsmunaárekstra;
• tekið að sér að leiða hópastarf;
• kennt öðrum nýjar hugmyndir og aðferðir;
• unnið með einstaklingum sem hafa ólíkan menningar- og þjóðernislegan bakgrunn.

Sérgreinar brautar

• frumkvöðlafræði,
• verklagsfræði,
• kerfisfræði.

Drög að áfangalýsingum sérgreina

Frumkvöðlafræði
Frumkvöðlafræði byggist á því að virkja hæfileika einstaklinga til að koma auga á tækifæri og möguleika til að koma á framfæri, markaðssetja eða stofna rekstur um nýjungar á margvíslegum sviðum. Má þar nefna nýjungar á sviðum eins og:

• Félagsmálum
• Listum
• Nýsköpun innan starfandi fyrirtækja
• Upplýsingamálum (t.d. með því að skapa sér tækifæri á Internetinu)
• Viðskiptatækifæri, o.s.frv.

• skilgreint og metið möguleika og tækifæri sem verða til vegna breytinga í samfélaginu;
• útbúið og kynnt áhættumat vegna innleiðingar eða framkvæmdar á nýjum tækifærum og möguleikum;
• kynnt og sannfært aðra um ágæti hugmyndar, tækifæra eða möguleika;
• geti framkvæmt nýmælarannsóknir og sótt um vernd hugverka.

• Mannleg samskipti
• Persónuleg virkni innan félagsheilda (e. Organization)
• Auðlindafræði

Auðlindafræði fjallar um gerð tíma-, verk- og fjárhagsáætlana, nýtingu á hráefni og umhverfi og hæfni í að stjórna sjálfum sér og öðrum við vinnu. Það felur í sér að nemendur geti:

• útbúið verkefnalista, forgangsraðað verkefnum, gert tíma- og verkáætlanir og fylgt þeim eftir;
• gert fjárhags- og kostnaðaráætlanir, haldið utan um reikninga og gert ráðstafanir til að mæta útgjöldum;
• nýtt hráefni og umhverfi á árangursríkan hátt;
• geti á raunhæfan hátt metið eigin hæfni og annarra og deilt út verkefnum í samræmi við matið.

• hafi skilning á virkni félagslegra og tæknilegra kerfa og skipulagsheilda;
• geti greint tilhneigingar innan kerfa, spáð fyrir um kerfisvinnslu, bilanaleitað og leiðrétt kerfisvillur;
• geti bætt vinnslu starfandi kerfa og þróað ný kerfi.

Kjörgreinar brautar

Eins og komið hefur fram hér að framan er lagt til að kjörgreinaklasarnir verði:

• Rauntækni
• Upplýsingatækni
• Hugbúnaðartækni

Í kjörgreinum verði lögð áhersla á hönnun hagnýtra hluta og fræðilegar undirstöður tæknisviðanna. Námið myndi þannig samfellu við greinar námssviðsins á grunnskólastigi. Mikilvægt er að kjörgreinarnar myndi samstæða heild í skylduáföngunum með hliðsjón af hugbúnaðar-, upplýsinga-, fjarskipta-, merkja- og tölvutækni.

Rauntækni
Með rauntækni er átt við safn tæknigreina sem leggja megináherslu á tæknilega hagnýtingu á þekkingu sem verður til á sviði náttúruvísinda. Með kennslu verða því jöfnum höndum treystar fræðilegar undirstöður nemenda á þessum sviðum en um leið að opna augu þeirra fyrir hagnýtu gildi þekkingarinnar. Þetta má gera með því að nemendur vinni að hönnunarverkefnum út frá einhverri meginhugmynd(7) sem þeir annaðhvort leggja til sjálfir eða er fræðilegt innlegg kennarans. Í framvindu verksins afli nemendur sér nauðsynlegrar þekkingar til að leysa verkefnið t.d. með tilraunum, sjálfsnámi, fræðslu kennarans, þarfastýrðu samtímanámi o.s.frv.

Upplýsingatækni
Upplýsingatækni(8) og upplýsingavinnsla(9) eru ört vaxandi tæknisvið. Í upplýsingatækni verður fjallað um báða þættina, þ.e. upplýsingabrautirnar og úrvinnslu og greiningu upplýsingaflæðisins. Verkefni nemenda geta falist í hönnun upplýsingakerfa, hönnun netheima, hönnun tölfræðilegra greiningarkerfa upplýsinga o.s.frv.

Mikilvægt er að leggja áherslu á félagslegt eðli upplýsinga. Með upplýsingatækni er haldið utan um sífellt meira magn persónuupplýsinga, upplýsingar um félagslegar athafnir og efnahagslega hegðun einstaklinga. Þessi nákvæma og oft á tíðum sjálfvirka kerfisskráning félagslegra upplýsinga hefur ýmsar hliðar sem mikilvægt er að fjallað verður sérstaklega um innan upplýsingatækni. Þeir þættir sem helst ber að leggja áherslu á eru:

• Siðferðilegir þættir er varða vernd persónuupplýsinga og friðhelgi einkalífsins.
• Hagnýtir þættir er varða greiningu félags- og hagfræðilegra upplýsinga til markvissari ákvarðanatöku og markaðssetningar.
• Fræðilegir þættir er varða aukinn skilning á félags- og efnahagslegum athöfnum manna.

Markmiðið með hugbúnaðartækni er að nemendur sem hyggja á háskólanám á þessu sviði hafi náð góðu valdi á forritun við lok framhaldskólanáms. Með því er vonast til að fleirri nemendur hafi áhuga og getu til að stunda háskólanám á þessu mikilvæga tæknisviði. Um hugbúnaðartækni gildir það sama og um aðrar greinar framhaldsskóla að nemendur á öðrum brautum geta tekið einstaka áfanga hennar í vali.

Almennar greinar brautar

Upplýsingalæsi
Greinargerð
Þungamiðja stefnu ríkisstjórnarinnar um upplýsingamál er samkvæmt Framtíðarsýn ríkisstjórnar Íslands um upplýsingasamfélagið, 2. útg. 1997 bls. 15 að "Íslendingar verði í fararbroddi þjóða heims við nýtingu upplýsingatækni í þágu bætts mannlífs og aukinnar hagsældar".

Til að svo megi verða þarf menntakerfið að laga sig að breyttri þjóðfélagsímynd og miða almenna menntun við kosti upplýsingasamfélagsins. Kennsla í upplýsingalæsi er liður í þeirri þróun, en færni í upplýsingalæsi veitir fólki styrkari stöðu í þjóðfélaginu.

Menntastofnanir hafa það veigamikla hlutverki að gegna að búa nemendur undir líf og starf í þjóðfélagi framtíðar enda er menntun sá grundvöllur sem þróun og framfarir hvíla á. Í upplýsingasamfélagi verður menntun ekki háð búsetu eða tíma á sama hátt og áður. Með því að nýta kosti tækninnar er unnt að tryggja aðgang allra landsmanna að upplýsingum og þekkingu. Eitt af hlutverkum mennta- og menningarstofnana er að vinna að því að svo geti orðið.

Áfangamarkmið
Nemendur

• kynnist sögulega þróun upplýsingamála;
• kynnist tilurð, eðli og hagnýtingu upplýsinga;
• fái yfirlit yfir lagaleg, siðfræðileg og félagsleg atriði um söfnun, geymslu og miðlun upplýsinga;
• fái þjálfun í að afla upplýsinga eftir ýmsum leiðum;
• fái þjálfun í að meta gildi upplýsinga;
• kynnist skráningu og miðlun upplýsinga;

Áhersla er lögð á verkefnavinnu nemenda, sem er hluti af námsmati.

Ábendingar og athugasemdir

• í áfanganum er fjallað um almenn atriði í upplýsingalæsi;
• æskilegt er að fengnir séu gestafyrirlesarar í ýmsum þáttum námsins vegna þess hve breitt svið það spannar;
• heimsóknir í fyrirtæki og söfn eru æskileg;
• nauðsynlegt er að hver kennari fjalli um aðferðir við öflun, úrvinnslu og greiningu upplýsinga í kennslugrein sinni í samvinnu við þann sem kennir upplýsingalæsi;

Vísindi og tækni
Útfærsla á þessari námsgrein verður unnin í náinni samvinnu við námssvið náttúrufræða. Áhersluþættir námssviðs upplýsinga- og tæknimennta verði þeir sömu og koma fram í nýsköpun og hagnýting þekkingar á grunnskólastigi.

Tölvur í framhaldsskólum

Mikilvægt er að tölvunotkun verði sjálfsagður og eðlilegur þáttur í öllu námi á framhaldsskólastigi. Nemendur kynnist hvernig tölvutæknin er notuð á þeim fræði-, list- og starfssviðum sem þeir stunda nám á. Mikilvægt er að nemendur tileinki sér notkun sérfaglegs hugbúnaðar til að leysa verkefni í viðeigandi námsgreinum.

Ef af stofnun nýrrar bóknámsbrautar verður í upplýsinga- og tæknimenntum verður boðið upp á faglega áfanga í hönnun hugbúnaðar, vélbúnaði tölva, gagnasafnsfræðum o.s.frv. Nemendur á öðrum brautum munu geta tekið þessa áfanga í vali eða í bundnu vali einstakra kjörsviða. Upplýsingalæsi verði sérstök námsgrein í almennum kjarna, þar fái nemendur þjálfun í að meta gildi upplýsinga, yfirlit yfir lagaleg, siðfræðileg og félagsleg atriði um söfnun, geymslu og miðlun upplýsinga og fái þjálfun í skráningu og miðlun upplýsinga o.s.frv.

Tölvuumhverfi

• Í framhaldsskólum er algengast að hafa sérstakar kennslustofur þar sem kennsla á tölvur fer fram (tölvustofur). Mun svo verða áfram.
• Nauðsynlegt er að nemendum verði tryggður greiður aðgangur að tölvum og tölvuverum í tengslum við bókasafn og lestrar/vinnuaðstöðu nemenda.
• Nauðsynlegt er að nemendur og kennarar hafi greiðan aðgang að Internetinu í skólanum.
• Nauðsynlegt er að í sérgreinastofum (t.d. líffræði, eðlisfræði og stærðfræði) sé hægt að tengja tölvur við staðarnet skólans.
• Nauðsynlegt er að kennurum sé tryggður greiður aðgangur að tölvum á vinnusvæði kennara.