Breytt byggðamynstur

Fólksflutningur frá landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins er alvarlegt vandamál hérlendis. Fyrirbærið er reyndar ekki nýtt. Fólksflutningur var mjög mikill um miðbik aldarinnar, en síðan dró úr honum um sinn og jafnvægi virtist náð. Þetta jafnvægi hélst um nokkuð skeið, en á síðasta áratug hafa flutningarnir til höfuðborgarsvæðisins aukist á ný. Jafnframt hefur íbúum fækkað víðast hvar á landsbyggðinni.

Mestur hefur brottflutningurinn verið á Vestfjörðum og í Dalasýslu, um 20% á tímabilinu 1989-1999. Þar næst koma Húnavatnssýslur, Suðurfirðir Austfjarða og Vestur Skaftafellssýsla með um 12% brottflutning. Einu svæðin sem sýnafjölgun eru Höfuðborgarsvæðið, Reykjanes og Árnessýsla, þ.e. svæðin næsthöfuðborgarsvæðinu, auk Austur-Skaftafellssýslu.

Ef við síðan lítum á hvaða aldurshópar það eru sem flytja mest milli landssvæða, sést að það er fólk á þrítugsaldri. Á árunum 1994 - 1998 fækkaði fólki á aldrinum 16 - 35 ára um 18% á landsbyggðinni, sem er umfram meðaltalsfækkun allra aldurshópa á landsbyggðinni á sama tíma. Með þessu fólki hverfur vaxtarbroddur samfélagsins á braut.

Forsendur búsetu breytast, gamlar lausnir á byggðamálum duga ekki lengur, heldur kalla nýir tímar á nýjar leiðir. Það eru einkum fjórar orsakir, sem valda þeim breytingum, sem nú eru að verða á byggðamynstrinu, og hafa leitt til stórfenglegra fólksflutninga af landsbyggðinni til höfuðborgarsvæðisins. Þær eru breytingar á landbúnaði og fiskveiðum, sem eru hinar hefðbundnu orsakir, en nýjar orsakir eru aukinn hluti þekkingar í framleiðslu og breytt gildismat fólks.

Fækkun starfa í landbúnaði má rekja til vélvæðingar og breyttra rekstrareininga. Færra fólk þarf á hvert bú og búunum fækkar. Þessi fækkun byrjaði snemma á öldinni og hún stendur enn. Fyrst í stað stóðu flutningarnir oft til nærliggjandi þéttbýlisstaða, en nú virðast þeir að mestu leyti vera til höfuðborgarsvæðisins.

Næst ber að telja fækkun starfa í fiskiðnaði. Þegar útgerð hófst í einhverjum mæli hérlendis, myndaðist þéttbýli vegna nauðsynlegrar nálægðar við fiskimiðin. Með breyttum skipum og framleiðsluháttum, er þessi nauðsyn ekki lengur til staðar. Skipin geta siglt lengri leið en fyrr með aflann án þess að hann skemmist, hlut hans er unninn um borð, og landvinnslan byggir stærri framleiðslueiningum en fyrr.

Þriðja orsökin er aukinn hluti þekkingar í framleiðslunni. Þessi þekkingliggur í þeirri tækni, sem notuð er við framleiðsluna, vélum, verkþekkingu, markaðssetningu og fleiru þess háttar. Þetta kemur meðal annars fram í aukinni hagræðingu, sem leiðir til fækkun starfa í beinni framleiðslu. Þess í stað skapast störf í alls kyns þekkingariðnaði tengdum framleiðslunni, tækniþróun, menntun, markaðsmálum o.þ.h. Nú er talið að í flestum framleiðslugreinum liggi einungis 10% verðmætasköpunar í sjálfri framleiðslunni, en 90% í þekkingariðnaði tengdum henni. Sem dæmi má nefna helstu þekkingarþætti varðandi útgerð:

• Veiðar: hafrannsóknir og fisveiðistjórnun, fiskveiðitækni og netagerð, skipatækni, nýsmíði og viðhald, grunnmenntun sjómanna, rafeindatækni - fiskileitartæki og ýmis önnur rafeindatæki.
• Fiskvinnsla: gæðastjórnun og -kerfi, vöruþróun -  nýsköpun og þróun, umbúðir og önnur rekstrarvara, grunnmenntun og endurmenntun.

Þessi orsök fólksflóttans hefur að mestu farið framhjá fólki. Talað er um aðstörfum í fiskvinnslu fækki vegna hagræðingar. Málið er ekki svo einfalt. Oft flytjast þau úr framleiðsluþættinum í frystihúsinu yfir í þekkingariðnaðinn, og við þurfum ekki að leita lengi að því hvar þessi störf lenda. Þau lenda ekki í gömlu fiskvinnsluplássunum, heldur á höfuðborgarsvæðinu, í minna mæli á Akureyri og enn minna á stærri fiskvinnslustöðum, eins og Vestmannaeyjum. Síðast liðin þrjú ár hef ég setið í fagráði tæknisjóðs Rannsóknarráðs Íslands við að meta umsóknir um þróunarverkefni á sviði efnistækni og iðnaðar. Lang flestar umsóknir berast af höfuðborgarsvæðinu. Þekkingariðnaðurinn er á Reykjavíkursvæðinu og frumframleiðslan er eftir á landsbyggðinni. Eflaust má því um kenna að flestar rannsóknarstofnanir eru einkum starfandi á Reykjavíkursvæðinu.

Að lokum vil ég víkja að fjórðu meginorsök fólksflutninganna, sem er breytt gildismat fólks, einkum ungs fólks. Það stafar af aukinni menntun, ferðalögum og fjölmiðlum. Þegar Íslendingar tóku skrefið frá bændaþjóðfélaginu yfir í iðnaðarþjóðfélagið urðu kynslóðaskipti og fráhvarf frá lífsstíl og viðhorfum bændaþjóðfélagsins. Tímabilið einkenndist af tæknihyggju, sem oft réði ferðinni fremur en mannleg viðhorf. Á sjöunda áratugnum kom fráhvarfið og jafnframt því sem við stigum skrefið frá iðnaðarþjóðfélaginu yfir í upplýsinga- og hátæknisamfélagið, ruddu sér til rúms ný viðhorf. Þau  einkennast af nýsköpun, alþjóðahyggju, hreyfanleika í búsetu, sjálfstæði, jafnrétti milli kynja, þjóðflokka og trúarhópa og vaxandi áhuga á málefnum, sem standa nálægt fólki, eins og umhverfismálum, menningu og bættum lífsgæðum.

Ein af breytingunum sem fylgja þessu er umbylting á stjórnkerfum þjóðfélagsins, stofnana og fyrirtækja. Í upplýsinga- og hátæknisamfélaginu eru þekking og menntun orðin almenn og ekki lengur forréttindi fárra. Hlutverk stjórnandans hefur því breyst frá því að vera verkstjóri yfir í að vera fremur samræmingaraðili og tengiliður við umheiminn. Í stjórnmálum endurspeglast þetta í valddreifingu og afskiptum hins almenna borgara af þjóðfélagsmálum, sem snerta hann sjálfan og nánasta umhverfi hans.

Önnur breyting er aukinn hreyfanleiki, bæði í ferðum og búferlaflutningum.

Hreyfanleiki í ferðum er afleiðing af bættri samgöngutækni og bættum efnahag fólks, en stafar jafnframt af aukinni þekkingu fólks á ferðamöguleikum og áfangastöðum. Fólk sækir einnig vinnu í meiri fjarlægð en áður. Búsetuskipti eru tíðari en áður, en tengjast félagslegum bakgrunni. Kvenfólk er hér hreyfanlegra en karlmenn, og fólk, sem elst upp í litlum bæjum vill fremur flytja brott en fólk, sem elst upp í stærri bæjum. Menntun eykur einnig flutningatíðni fólks milli héraða, bæði til að sækja háskólanám og betri atvinnumöguleika.

Ungt fólk í dag velur oftast starfssvið, sem krefjast fræðilegrar þekkingar og bjóða upp á landfræðilegan hreyfanleika. Mikill hluti þess velur því langskólanám. Það er mikilvægt fyrir það að sjá árangur af starfi sínu og það vill hafa góða heildarsýn yfir starf sitt. Of mikil verkaskipting og sérhæfing er því á móti skapi. Það leitar að sjálfstæði í starfi og er ámóti lóðréttu stjórnkerfi. Yfirmannstöður eru ekki endilega lokatakmarkið, en áhugaverð störf og góðir vinnufélagar skipta miklu máli. Góð laun eru mikilvæg, en ekki alls ráðandi við starfsval. Hér gætir þó nokkurs munar milli karla og kvenna, þar sem karlar leggja meira upp úr launum, en konur upp úr hinum félagslega þætti starfsins.

Alþjóðahyggja er hluti hinna nýju lífsviðhorfa. Í upplýsinga- og hátæknisamfélaginu færist alþjóðamenning inn á hvert heimili gegnum fjölmiðla og ferðalög. Með auknum fjölþjóðaviðskiptum og samstarfi, eins og t.d. innri markaði Evrópusambandsins, hverfa landamæri á Vesturlöndum og þar með minnkar vægi þjóðríkisins sem stjórnunareiningar. Fólk flytur einnig milli landa í auknum mæli.

Þá má nefna auknar kröfur fólks til umhverfis síns, einkum útiumhverfis, sem hefur meira vægi en áður. Þættir, sem skipta máli eru t.d. umhverfi laustvið hávaða og mengun, veðrátta, útsýni og aðgangur að ósnortinni náttúru.

Nágrenni við vini, vinnustað og skóla eru mikilvægir þættir.

Næsti þáttur varðar félagsstarf og tómstundir. Hér er ungt fólk að hverfa frá skipulagðri og formbundinni félagsstarfsemi, svo sem ungmennahreyfingum og stjórnmálasamtökum, en leggur meiri áherslu á sveigjanleika, valkosti og einstaklingsbundið framboð. Konur vilja fjölbreyttara framboð menningar en karlar.

Vægi menntunar í byggðaþróun

Af þessu má sjá að leita verður nýrra leiða í byggðastefnunni. Í fyrsta lagier mikilvægt að auka fjölbreytni atvinnulífsins á landsbyggðinni, og til þess verður að laga það að atvinnuháttum upplýsinga- og þekkingarþjóðfélagsins. Með því bjóðast fólki fjölbreyttari atvinnutækifæri,atvinnulífið er ekki eins háð samdrætti í frumvinnslugreinunum, og dregið er úr viðkvæmni atvinnulífs landsbyggðarinnar gegn gengissveiflum. Áður fyrr var oft hægt að stýra staðarvali fyrirtækja með opinberum reglum og styrkjum. Nú eru breyttir tímar og fyrirtæki framleiða oft háþróaðar vörur og þjónustu, sem krefjast mikillar starfsþekkingar. Framboð á starfsmenntuðu vinnuafli og aðgangur að rannsóknarstofnunum og háskólum er meðal þeirra þátta, sem mikilvægir eru fyrir staðarval fyrirtækja. Menntunarstig og starfsemi háskóla- og rannsóknastofnana skiptir því miklu fyrir þróun atvinnulífs og menningar á landsbyggðinni. Augljóst er þannig að mikilvæg undirstaða fyrir uppbyggingu nýrra atvinnuhátta liggur í aukningu þekkingar á landsbyggðinni til að eiga þátt í meira en þeim hluta af verðmætasköpuninni sem liggur í beinni vinnu við framleiðslu.

Í öðru lagi verður að laga byggðastefnuna að óskum fólks. Það er ekki lengur nóg að staðsetja fyrirtæki einhvers staðar og halda síðan að fólk komi sjálfkrafa að búa þar. Meðal þarfa íbúa má nefna aðgengi að góðri menntun á fyrstu skólastigum og á framhaldsskólastigi og möguleika á framhaldsmenntun eftir stúdentspróf. Þetta er meðal þeirra þátta er hafa mikil áhrif á búsetu fjölskyldufólks, og samkvæmt könnun prófessors Stefáns Ólafssonar "Búseta á Íslandi" voru menntunartengdar forsendur efstar á blaði hjá 30% landsbyggðafólks sem hugði á flutninga. Með því að byggja upp þekkingariðnað á landsbyggðinni má um leið bæta búsetuþætti þar, með því að auka fjölbreytni atvinnulífsins.

Menntamál eru því geysilega mikilvæg með tilliti til byggðaþróunar, og menntun er einn af þeim búsetuþáttum er hvað mestu varðar á landsbyggðinni. Æðri menntastofnanir, þ.m.t. háskólar, hafa marktæk áhrif á svæðaþróun. Þessi áhrif geta ýmist verið bein eða óbein. Almennt má greina áhrifin í magnþætti (fjármagnsstreymi og vöruflæði) og gæðaþætti (þjálfað og starfsmenntað fólk, afleidd fyrirtæki, endurnýjun efnahagsmynsturs og ímynd svæðisins). Finna má tvenns konar rök fyrir gagnsemi menntastofnana. Samkvæmt hinum hefðbundnu rökum framleiða menntastofnanir vel þjálfað og hæft fólk, sem afla gagnlegrar og nýrrar þekkingar á viðkomandi svæði. Upp á síðkastið hafa háskólar verið hvattir til að láta samfélaginu í té aðra þjónustu, svo sem virka tækniyfirfærslu eða að örva stofnun afleiddra fyrirtækja frá háskólum.

Staða menntunar á landsbyggðinni

Þá má spyrja sig, hvernig landsbyggðin er í stakk búin til að taka við þekkingariðnaði. Er sá mannauður fyrir hendi, sem þarf til að taka við þekkingariðnaði? Svarið er nei, og það tekur langan tíma að byggja hann upp.

Aðeins 16% alls fólks með háskólamenntun er búsett á landsbyggðinni en 45% alls fólks með grunnskólamenntun. Á árunum 1994 - 1998 fækkaði háskólamenntuðu fólki um 100 á landsbyggðinni en fjölgaði um 3500 á höfuðborgarsvæðinu. Með samanburði á tölum Hagstofunnar um íbúafjölda og tölum frá Lánasjóði íslenskra námsmanna um dreifingu lánþega í innheimtukerfi þeirra í ársbyrjun 2000 má sjá dreifingu háskólamenntaðs fólks eftir byggðarlögum. Þá voru um 12% landsmanna í innheimtukerfi Lánasjóðs íslenskra námsmanna, þ.e. að borga af námsláni sem þeir hafa tekið vegna háskóla eða sérskólanáms. Hlutfallið var 13% á höfuðborgarsvæðinu en 4 - 8% í landsbyggðarkjördæmunum, hæst á Norðurlandi eystra en lægst á Reykjanesi og Vestfjörðum. Sama kemur fram í Þjóðmálakönnun Félagsvísindastofnunar fyrir árin 1996 - 1998. Hlutfall sérskóla- og háskólamenntaðs fólks var 16,3% á landsvísu, en 8-11% í landsbyggðarkjördæmunum, lægst á Reykjanesi og Vestfjörðum en hæst á Norðurlandi eystra.

Ljóst er af þessum tölum að staða menntamála á landsbyggðinni er æði misjöfn og fer hún eftir því hversu öflugar menntastofnanir eru í hverju byggðarlagi. Í byggðarlögum sem jafnframt eru þjónustukjarnar s.s. á Akureyri, Ísafirði, Akranesi og Reykjanesbæ eru sterkir framhaldsskólar og á Akureyri starfandi háskóli. Öflugar menntastofnanir virðast hafa áhrif útfrá sér á menntunarstig í viðkomandi byggðarlögum og nágrannabyggðum. Skólastofnanir í minni byggðarlögum gegna einnig mikilvægu hlutverki, sérstaklega fyrir nemendur á fyrri hluta framhaldsskólanáms. Hinsvegar er vandkvæðum bundið fyrir smærri skólanna að bjóða fjölbreytt nám vegna lítillar hópastærðar og mikils kennslukostnaðar. Eins og áður segir hefur aðgengi að framhaldsskólanámi mikil áhrif á búsetu fólks. Ungt fólk frá afskekktari byggðarlögum þarf að sækja framhaldsskólanám langt að og fer þess vegna ungt að heiman. Hætta er á að fólk sæki ekki heim aftur að loknu námi vegna takmarkaðra atvinnumöguleika, stofnunar fjölskyldu o.fl. Oft flytja foreldrarnir einnig búferlum til að börn þeirra geti stundað framhaldsnám. Ef staða smærri framhaldsskóla veikist, er hætt við auknum brottflutningi ungs fólks úr viðkomandi byggðarlögum.

Annar möguleiki er að ungt fólk sæki ekki nám, og menntunarstig viðkomandi svæðis verði því lágt. Skortur er á heimavistarskólum á landsbyggðinni, þar sem margir þeirra hafa verið lagðir niður.  Mikill kostnaður fylgir dvöl nemenda fjarri heimili. Þar sem unglingar undir sjálfræðisaldri þurfa að sækja framhaldsskóla útfyrir heimabyggð, jafnvel án heimavistaraðstöðu er vandi á höndum bæði félagslega og fjárhagslega fyrir viðkomandi fjölskyldu. Einnig verkar það letjandi á fólk að leita sér framhaldsmenntunar, að hætta á að fólk, sem sækir framhaldsnám, fái ekki starf við sitt hæfi í heimabyggð sinni að námi loknu.

Leikskóla- og grunnskólastig virðast standa nokkuð styrkum fótum ef marka má ánægju fólks með þá þjónustu er þessar stofnanir veita á landsbyggðinni. Grunnskólar eru flestir einsetnir og mötuneyti í boði. Samkvæmt tölum Hagstofunnar er þó enn langt í land að hlutfall réttindakennara og leiðbeinenda á grunnskóla- og leikskólastigum sé sambærilegt á höfuðborgarsvæði og landsbyggð. Á landsvísu var hlutfall leiðbeinenda 16,5% haustið 1999, þar af 6,5% á höfuðborgarsvæði en 17,2-40,9% á landsbyggð, hæst á Norðurlandi vestra en lægst á Suðurlandi. Samkvæmt tölum Rannsóknastofnunar uppeldismála fyrir árin 1999 og 2000 er einnig munur á námsárangri nemenda á samræmdum prófum grunnskóla milli höfuðborgar og landsbyggðar, landsbyggð í óhag. Brottfall nemenda úr skóla er einnig meira á litlum stöðum en stórum. Munur á námsárangri milli landshluta virðist þó minni hjá yngri börnunum en þeim eldri.

Kostnaður sveitarfélaga vegna yfirtöku grunnskólans í nóvember 2000 var tæplega 300 milljónir umfram tekjur. Með áframhaldandi fækkun íbúa er hætta á að skólastarf leggist af í fámennum byggðarlögum.

Loks ber að nefna þýðingu viðhorfs íbúanna, en neikvætt viðhorf til menntunar getur hamlað sköpun þess mannauðs, sem nauðsynlegur er til að byggja upp fjölbreyttara atvinnulíf í sjávarbyggðum.

Leiðir til úrbóta

Símenntun tengd atvinnulífinu á svæðinu gerir fólk samkeppnishæfara á vinnumarkaði. Ef möguleikar á framhaldsskóla og/eða háskólanámi í heimabyggð aukast, hækkar menntunarstig viðkomandi viðkomandi byggðarlags, og í framhaldi af því ættu atvinnumöguleikar fólks að aukast. Vegna lítillar ásóknar í störf víða á landsbyggðinni bjóðast menntuðu fólki sem er að hefja starfsferil sinn stundum betri tækifæri þar en á höfuðborgarsvæðinu. Með því getur það öðlast starfsreynslu sem það ætti annars ekki kost á.

Aðgengi að námi hefur aukist mjög á undanförnum árum með bættri aðstöðu til fjarnáms og auknu framboði fjarnáms á framhalds- og háskólastigi, en samkvæmt tölum Hagstofunnar voru 505 nemendur í fjarnámi á háskólastigi og 337 á framhaldsskólastigi haustið 1999. Hefur þetta gert mörgum kleyft að ljúka starfsnámi í heimabyggð og margt bendir til þess að nemendur sem stunda háskólanám í heimabyggð sinni velji sér fremur starfsvettvang þar að námi loknu. Til dæmis er talið að kennaramenntun í fjarnámi hafi skilað 20-30 réttindakennurum til skólanna á Vestfjörðum á undanförnum árum. Reynsla af fjarnámi er því mjög jákvæð, en aukin samvinna skóla getur einnig skilað umtalsverðum árangri, t.d. í auknu námsframboði.

Fjarkennsla fer hún að hluta til fram með fjarfundum, sem miðlað hefur verið gegnum svokallaða Byggðabrú Landssímans. Hafa sveitarfélög, stofnanir og fyrirtæki víða um land fest kaup á fjarfundabúnaði til að tengjast henni. Byggðabrúin stenst þó varla þær kröfur sem gerðar eru til hennar. Bilanir eru tíðar og ýmsir tækniörðugleikar og skortur á þjónustu hafa valdið truflun á fjarkennslu. Menntamálaráðherra skipaði nýlega nefnd um fjarskiptaþjónustu í fjarkennslu, og fjallar hún um lausnir fyrir fjarskiptiframhaldsskóla og símenntunarmiðstöðva, bæði vegna fjarfunda, gagnaflutninga og annarra samskipta. Lagt er til að stofnað verði fjarkennslunet framhaldsskóla og símenntunarmiðstöðva.  Á sama tíma og nefndin var að störfum unnu háskólar og rannsóknarstofnanir að því að koma á fót rannsóknarneti. Slíkt net mun verða nýtt til fjarkennslu þar sem háskólar miðla stærstum hluta fjarkennsluefnis og fjarfundum vegna kennslu.

Ekki er síður mikilvægt að byggja upp rannsóknarstarfsemi á landsbyggðinni, og ljóst er að auk fjarkennslu er einnig þörf á staðbundinni starfsemi háskólastofnana til að efla rannsókna- og þróunarstarf á landsbyggðinni og eru nú uppi ákveðnar óskir um kennslustöðvar háskóla í landshlutum þar sem slíkar stofnanir eru ekki staðsettar. Það er ekki nóg að vinna rannsóknirnar í Reykjavík og senda síðan skýrslu út á landsbyggðina, heldur verður að framkvæma sjálfar rannsóknirnar á landsbyggðinni og byggja þar með upp þekkingu, sem þarf til að nýta niðurstöðurnar og byggja áfram á þeim. Ýmsar rannsóknarstofnanir hafa þegar hafið þessa dreifingu, og má t.d. nefna Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins sem dæmi. Einnig er að byggjast upp sjálfstæð rannsóknarstarfsemi á landsbyggðinni, og má þar nefna Rannsóknarstofnun Háskólans á Akureyri og Nýherjabúðir á Höfn í Hornafirði sem dæmi.

Í byggðaáætlun fyrir árin 1999 - 2001 er kveðið á um að menntun á landsbyggðinni verði stórefld, sérstaklega hvað varðar verklegar greinar tengdar atvinnulífinu og tölvunám. Jafnframt verði bætt skilyrði þess fólks sem sækja verður nám utan heimabyggðar sinnar. Námsráðgjöf verði aukin. Komið verði á samstarfi atvinnulífs og skóla á landsbyggðinni um endur- og símenntun og stuðlað að því að allir eigi tækifæri á að afla sér nýrrar þekkingar, meðal annars í samræmi við breytingar í atvinnuháttum. Möguleikar fjarkennslu verði að fullu nýttir.

Menntun á háskólastigi verði tekin upp þar sem kostur er, meðal annars með samningum milli framhaldsskóla og háskóla. Enn fremur verði rannsóknir efldar er stuðli að nauðsynlegri fjölgun háskóla- og sérskólamenntaðs fólks í fyrirtækjum.

Það er mat Byggðastofnunar að mikilvægur árangur hafi náðst varðandi jöfnun námskostnaðar. Unnið er samkvæmt áætlun um að framlög til jöfnunar námskostnaðar verði tvöfölduð á þriggja ára tímabili frá 1999 til 2001.

Símenntunarmiðstöðvar og háskólar hafa með höndum umfangsmikla fjarkennslu.  Atvinnuþróunarfélögin eru ýmist beinir eða óbeinir þátttakendur í þessum verkefnum, og Byggðastofnun veitir aðstoð við skipulag og samninga við Landssímann. Byggðastofnun tekur þátt í samstarfsverkefnum með símenntunarmiðstöðvum og skólastofnunum til eflingar menntun á landsbyggðinni. Byggðarannsóknastofnun hefur verið sett á stofn á Akureyri.  Háskóli Íslands og fjölmargar rannsóknarstofnanir hafa rannsóknaraðstöðu víða um land. Byggðastofnun hefur sett fram hugmynd um svo nefnd þróunarsetur, sem byggi á staðbundinni samvinnu rannsóknarstofnana og menntastofnana í stærri byggðakjörnum á landsbyggðinni. Stefnt er að því að tengja þessa starfsemi við byggða- og atvinnuþróunarstarf atvinnuþróunarfélaganna.

Í heild verður að telja að unnið hafi verið með skipulegum hætti að framkvæmd einstakra atriða sem tilgreind eru undir þessum lið byggðaáætlunarinnar, þó að vissulega séu fjölmörg atriði á sviði menntunar og fjarkennslu sem þarf að efla verulega. Nú er hafin vinna að nýrri byggðaáætlun fyrir tímabilið 2002 - 2006. Það hlýtur að verða eitt af forgangsverkefnum þeirrar byggðaáætlunar að efla menntun á landsbyggðinni enn frekar, bæði til eflingar atvinnulífinu og til að koma til móts við óskir fólks varðandi búsetu á landsbyggðinni.