Ég stend hér í sporum Þóru Hjörleifsdóttur, samkennara míns sem er því miður veik og getur ekki verið með okkur með okkur í dag. Þóra er einn af mínum gömlu, góðu nemendum og hún tlaði að hefja erindi sitt á upprifjun frá því hún var í barnaskóla hjá mér. Ég get auðvitað ekki rifjað upp hennar minningar en mér datt í hug að hafa sama hátt á og hún ætlaði að gera og rifja lítillega upp mína skólagöngu, þó nú sé ríflega hálf öld liðin frá því hún hófst.

Ég hóf skólagöngu átta ára gömul í mínum fæðingarhreppi, Hrafnagilshreppi hinum forna, sem nú er hluti af Eyjafjarðarsveit. Við vorum tvær vikur í skóla og svo tvær vikur heima, því að kennslustaðir voru tveir í sveitarfélaginu. Við fórum með mjólkurbílnum á morgnana og röltum svo heim seinni part dagsins, nema veðrið væri því verra, þá biðum við eftir mjólkurbílnum.

Kennslustaðurinn var stofan í Hvammi og allir aldurshópar ,sátu þar saman. Þó var ákveðin aldurs- og virðingarröð innan hópsins. Elstu nemendurnir sátu í röðinni við suðurgluggann, síðan komu yngri nemendur og sátu í norðurröðinni, þannig að þeir elstu sátu aftast en við tvö sem yngst vorum sátum fremst, rétt upp við kennaraborðið. Seinna lærði ég að svoddan röðun héti goggunarröð!

Næsta ár breyttist kennslutilhögunin og komið var á fót heimavist í Litla&endash;Hvammi, en þar bjó kennarinn ásamt fjölskyldu sinni. Þarna vorum við eins og fyrri vetur 1/2 mánuð í skólanum og 1/2 mánuð heima. Að sjálfsögðu var okkur sett fyrir heimanám þann tímann sem við vorum ekki í skólanum og mikið lifandis ósköp átti ég oft erfitt á sunnudagskvöldum þegar ég átti meirihluta verkefnanna óunnin og skólinn að byrja næsta morgun og verkefnunum skyldi ég ljúka - að sjálfsögðu. Aldrei lærði ég þó af reynslunni að byrja ögn fyrr á vinnunni og held ég hafi ekki lært enn!

Þetta skipulag entist í tvo vetur og svo kom að síðasta vetri mínum í barnaskóla. Þá var kennslustaður einn fyrir allan hreppinn. Það var gamla skemmuloftið í gamla Grundarhúsinu. Þangað var okkur sem bjuggum í nyrðri hluta hreppsins ekið annan hvorn dag og við vorum nú ekki fleiri en það að við komumst fyrir í gömlum Willys j eppa, það var nú stundum nokkuð fram yfir leyfðan hámarksfjölda farþega sem troðið var inn í jeppann þann - en hvað gerði það til svona milli vina!

Úr því ég er komin út í þessa nostalgíu er best að rifja upp söguna af því þegar ég fór á lestrarpróf í fyrsta sinn þá sjö ára gömul. Afi minn kenndi mér að lesa og ég var orðin fluglæs fjögurra ára og hefi lesið gífurlega mikið allar götur síðan. Ég átti bara að taka lestrarpróf, en af því að ég var eini nýneminn og af því að lestrarprófið var síðast þá var það tekið til bragðs að láta mig taka öll prófin með hinum krökkunum. Ég vil benda ykkur á að öll prófin voru tekin á einum degi. Nú, ég sat svo þarna eins og stóru krakkarnir og glímdi við prófin og þetta gekk býsna vel í landafræði, Íslandssögu og náttúrufræði og þar naut ég þess hvað ég hafði lesið mikið af alls konar efni. En það var verra með Biblíusögurnar þar fékk ég bara 2.7 og það stafaði af því að ég hafði aldrei litið í Bíblíuna. Svo kom nú að afhendingu einkunna og þá kom í ljós að ég hafði fengið 9,8 í lestri. Afi minn, sem var mjög metnaðargjarn fyrir mína hönd vildi  fá skýringu á þessari einkunnagjöf svo hann spurði kennarann og prófdómarann :"Las Edda eitthvað vitlaust?" "Nei, nei, nei, það var nú öðru nær, hún las allt kórrétt og hafði gott lestrarlag". "Nú komst hún þá  ekki yfir allt blaðið?"Jú, jú mikil ósköp, hún átti meira en hálfa mínútu eftir" var svarið. "Af hverju fékk hún þá ekki 10?"spurði afi og var nú orðinn reiður. "Ja, okkur fannst við mega til með að eiga möguleika á að hækka hana næsta ár" "Um 0,2 fnæsti afi. Og alla leiðina meðan við vorum að rölta heim í vorblíðunni tautaði hann við sjálfan sig og var að rífast við prófdómarann og kennarann út af þessum 0,2.

Ég get bætt því við að eitt af mörgum heilræðum sem afi minn kenndi mér var þetta: "Þegar þig langar til að tala við fólk, sem hefur skoðanir og vit á hlutunum og getur rökrætt um menn og málefni - þá skaltu tala við sjálfa þig"! !

En nú er best að snúa sér að hinu eiginlega erindi.

Allt frá því fræðslulög voru sett á Íslandi árið 1908 hafa skólamál verið í þróun og undirorpin lögmáli breytinga. Rétt er að hafa í huga að skólar hafa verið starfræktir hér á landi frá örófi alda. Nægir þar að nefna skólana í Odda og Haukadal sem kunnir eru úr fornsögum. Þessir skólar voru þó allólíkir þeim skólum sem tíðkast nú til dags. Þetta voru eingöngu skólar fyrir karla og uppistaðan í nemendahópnum voru synir höfðingja og síðar synir embættismanna.

Þó að skólar þessir væru aðeins ætlaðir körlum eru til sagnir um það að stúlkur hafi lært "óvart" það námsefni sem í boði var. Þannig er sagt að vinnustúlka á Hólum í Hjaltadal hafi lært latínu með því að hlusta á þegar skólapiltum var hlýtt yfir og hafi hún orðið svo vel að sér í fræðunum að hún hafi aðstoðað þá er erfitt áttu með latínuna. Var latínukennslu hennar viðbrugðið og sendu kennarar við Hólaskóla slaka nemendur til hennar. Ætli þar sé ekki kominn einn fyrsti sérkennari sem sögur fara af.?

Svipuð saga er til frá Skálholti, en þar segir frá Ingunni hinni "vísu" sem nam fræði til jafns við skólapilta og "varð þeim öllum fremri að lærdómi og visku". En mikið vatn er til sjávar runnið frá því þessar sögur gerðust og margt hefur breyst í skólamálum bæði hér á landi og annars staðar. Með tilkomu Fræðslulaganna var reynt að jafna aðstöðu barna og ungmenna til náms, óháð búsetu þeirra og efnahag. Lengi var þó mikill aðstöðumunur í þessum efnum, einkum milli nemenda í dreifbýli og þéttbýli. Með nokkrum sanni má þó segja að þessi munur sé við lýði enn í dag þó vissulega minnki bilið ár frá ári.

Svo ég haldi ögn áfram með lýsingu á skólastarfinu er rétt að nefna það að alveg fram yfir 1980 voru starfandi skólar hér á landi þar sem aðeins var kennt annan hvern dag, þ.e. nemendur voru í skólanum annan daginn en heima hjá sér hinn daginn og unnu þá að ýmsum verkefnum sem þeim var sett fyrir að leysa. Á undan annars dags kefinu þekktist bæði að kenna hálfan mánuð og svo voru nemendur hálfan mánuð heima og einnig var til að nemendur voru mánuð í skölanum og mánuð heima.

Á þessum árum var starfstími skóla mjög mismunandi eftir byggðarlögum allt frá því að skólinn starfaði sex mánuði á ári og upp í níu mánaða starf. Eðli málsins samkvæmt lengdist starfstími skóla fyrst í þéttbýlinu enda hafa skólar löngum gegnt nokkurs konar fóstruhlutverki á þéttbýlisstöðum. Börn í dreifbýli og í sjávarplássum voru löngum dýrmætt vinnuafl og fóru að hjálpa til við undirstöðuatvinnuvegina um leið og þau gátu eitthvað amlað.

Ég segi núverandi nemendum mínum oft frá því að þegar ég tók við skólastjórastarfi á Hrafnagili fyrir 43 árum , fékk ég vinsamleg tilmæli frá skólanefnd um að nægilegt væri að skólinn byrjaði eftir sláturtíð á haustin og lyki áður en sauðburður hæfist á vorin. Ég fór nú ekki alveg eftir þessum fyrirmælum, en þó reyndi ég að taka visst tillit til þessarra óska, enda hefi ég þá bjargföstu trú að enginn kennari hversu góður sem hann er jafnist á við þá kennslu sem "Móðir náttúra" veitir þeim sem eiga þess kost að vinna við sauðburð eða sjávarútveg.

Illu heilli gerir nútímasamfélag ekki ráð fyrir þátttöku barna í vinnusamfélagi fullorðinna og þrátt fyrir slagorð á borð við "Auður i krafti kvenna" eða dæturnar með í vinnuna þá er þar aðeins tjaldað til eins dags en ekki um raunverulega vinnuþátttöku að ræða svona eins og tíðkaðist áður fyrr.

"Hverter þá orðið okkar starf - höfum við gengið til góðs götuna fram eftir veg?" spurði listaskáldið góða fyrir meira en 150 árum. Já, hvernig svörum við þessari spurningu í dag? Skólinn er orðinn svo snar þáttur í lífi hvers einasta ungmennis og svo mikill hluti af þjóðarútgjöldunum að verulegu máli skiptir hvernig til tekst með framkvæmd skólamála. Þau ungmenni sem í dag hefja skólagöngu fimm eða sex ára mega búast við að sitja á skólabekk næstu 25 - 30 árin, sum jafnvel lengur. Við sem að skólamálum störfum megum því aldrei slaka á klónni og hljótum að gera þær ,kröfur til samfélagsins að ekkert nema það besta sé börnunum okkar boðlegt. Skólinn á að vera heili og hjarta hvers sveitarfélags og allir sem að skólunum koma, nemendur, kennarar, foreldrar og stjórnendur eiga að taka virka ábyrgð á því þýðingarmikla menningarstarfi sem innan skólaveggjanna þrífst og dafnar.

Árangursríkt skólastarf er grundvöllur að betra og fegurra mannlífi. Sú nýja skólastefna nú er að ryðja sér til rúms í ýmsum skólum hér á landi og byggir á friðarboðskap og mannrækt er að mínu áliti mjög athyglisverð. Þar er höfðað til drengskapar og manngöfgi einstaklingsins. Reynt er að brýna fyrir nemendum að hver og einn einstaklingur er sérstakur og sérhver maður hefur hið góða í sér og möguleikann til að bæta sig enn frekar. Þessi stefna hefur það líka að markmiði að hver og einn leitist við að ná hámarksárangri og að allt sem gert er sé gert framúrskarandi vel. Þessi stefna nær ekki bara til einstaklingsins sjálfs hún gerir ráð fyrir að hver og einn sjái sjálfan sig sem hluta af stærri heild og að allir jarðarbúar eru samábyrgir fyrir verndun lífs og réttlátri skiptingu auðæfa.

Minnumst þess að við höfum ekkert að óttast ef við stefnum á það besta. Og árangurmerkir að nýta eigin hæfileika til fulls.

Í Njálu er sagt um Bergþóru "At hon var drengur góður" það er von mín ósk að íslenskt skólakerfi megi stuðla að því að sem flestir geti orðið "drengir góðir"

Ég þakka áheyrnina.