Í erindi mínu ætla ég í fyrsta lagi að reifa faglega og rekstrarlega stöðu framhaldsskóla í dreifbýli á Íslandi í dag og í öðru lagi að fjalla um hlutverk þeirra og framtíðarsýn sem hornsteina heimabyggðar.

Titill fyrirlestursins Hornsteinn í heimabyggð eða hvað vísar annars vegar til aðgerða ríkisvaldsins til að bæta árangur í stjórnun ríkisstofnana og hins vegar til búferlaflutninga íbúa dreifbýlisins til höfuðborgarsvæðisins, sem m.a. birtast í minnkandi aðsókn nemenda að framhaldsskólum dreifbýlis.

Nauðsynlegt er að skilgreina hvað átt er við þegar fjallað er um framhaldsskóla í dreifbýli. Mörgum dettur í hug fámennar og/eða dreifðar skólastofnanir en opinberlega er ekki til einhlýt skilgreining á fámennum framhaldsskóla með tilliti til stærðar eða fjölmennis. Til viðmiðunar hefur þó verið sett fram sú skilgreining að framhaldsskóli með færri en 300 nemendur telst fámennur skóli. Tíu framhaldsskólar falla undir þessa viðmiðun. Önnur opinber vinnuskilgreining á fámennum skóla eru þeir framhaldsskólar, þar sem nemendafjöldi stendur ekki undir námsframboði. Þar er átt við að samspil nemendafjölda og námsframboðs er ekki í samræmi við kennslukostnað skólans miðað við reiknilíkan og þar sem nemendafjöldi stendur ekki undir námsframboði, er rekstrarvandi til staðar.

Árið 1999 var skipaður starfshópur á vegum menntamálaráðuneytisins til að "greina vanda fámennra framhaldsskóla". Ástæðan fyrir stofnun starfshópsins var fyrst og fremst sú að litlir landsbyggðarskólar komu mjög illa út úr reiknilíkani sem tekið var í notkun árið 1998 og notað til að dreifa fjármunum sem jafnast á milli framhaldsskóla. Í þessum starfshópi áttu sæti fulltrúar frá menntamálaráðuneyti, fjármálaráðuneyti og nokkrum fámennum framhaldsskólum á landsbyggðinni. Viðfangsefnið var að fjalla um á hvern hátt hægt væri að koma í veg fyrir slæma rekstrarstöðu dreifbýlisskólanna. Samkvæmt reiknilíkaninu er nemendafjöldi skólanna framreiknaður í svokölluð nemendaígildi og þau ásamt námsframboði og stærð skólans í fermetrum talið, eru þeir þættir sem hafa áhrif á rekstrarframlagið.

Í niðurstöðum starfshópsins kom það m.a. fram að framhaldsskólar í dreifbýli ættu í meiri erfiðleikum með að fjölga nemendum og/eða draga úr námsframboði en aðrir skólar í þéttbýli, enda geta þær aðgerðir haft þær afleiðingar að nemendum fækki að sama skapi. Námsframboð framhaldsskóla hefur verið að aukast og ekki síst námsframboð landsbyggðarskóla, enda eitt af markmiðum þeirra að bjóða upp á sem fjölbreyttast nám í þeim tilgangi að ná til sem flestra nemenda. Þar að auki eru fámennir framhaldsskólar í samkeppni sín á milli og við aðra framhaldsskóla um nemendur, en það er mun erfiðara fyrir fámenna skóla að taka þátt í þeirri samkeppni á grundvelli námsframboðs og þurfa að beita öðrum ráðum við að laða nemendur til sín t.d. í formi betri aðbúnaðar og meiri umsjónar með nemendum.

Af þessu er ljóst að fjárhagsstaða landsbyggðarskóla mótast verulega af stærð þess þéttbýlis, sem þeir eru staðsettir í, staðsetningu og síðast en ekki síst af skólastærð. Sem dæmi má nefna að stærð þéttbýlis hefur áhrif á veltu og verðlag, á fjölbreytni þjónustu og möguleika á að ráða starfsmenn og útvega þeim húsnæði. Þá eru einnig takmarkaðir möguleikar fyrir framhaldsskóla í fámenni að ráða stundakennara sem hefur þau áhrif að yfirvinna eykst á þá kennara sem fyrir eru með miklum aukakostnaði. Síðast en ekki síst eru aðstæður skóla sem staðsettir eru á svæðum þar sem brottflutningur fólks er umtalsverður, mjög erfiðar og ber að skoða sem sérstakt átaksverkefni í samræmi við byggðastefnu stjórnvalda.

Í samþykktri þingsályktun um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1999-2001 segir í 9. málsgrein :

Menntun á landsbyggðinni verði stórefld, sérstaklega hvað varðar verklegar greinar tengdar atvinnulífinu og tölvunám. Jafnframt verði bætt skilyrði þess fólks sem sækja verður nám utan heimabyggðar sinnar. Námsráðgjöf verði aukin. Komið verði á samstarfi atvinnulífs og skóla á landsbyggðinni um endur- og símenntun og stuðlað að því að allir eigi tækifæri til að afla sér nýrrar þekkingar, með annars í samræmi við breytingar á atvinnuháttum. Möguleikar fjarkennslu verði að fullu nýttir.

Margt gott hefur verið gert í þágu menntunar, síðan þessi ályktun var samþykkt, en betur má ef duga skal. Það eru ekki margir framhaldsskólar í dreifbýli sem bjóða upp á verklegt nám eða starfsnám og aðgengi að slíku námi þar af leiðandi ekki auðvelt. Þá er verklegt nám dýrt og dýrara eftir því sem nemendafjöldi er minni. Það hefur hins vegar komið fram í nokkrum könnunum á námsvali nemenda á landsbyggðinni að meirihluti þeirra hefur hug á verklegu eða starfstengdu námi. Námsvalshugmyndir nemenda ráðast m.a. af aðgengi þeirra að slíku námi, en alkunna er að um 70% íslenskra nemenda stundar nám á bóknámsbrautum en aðeins 30% nemenda á verklegum eða starfstengdum brautum. Nýjustu tölur frá hinum Norðurlöndunum sýna hinsvegar að meirihluti nemenda á framhaldsskólastigi sækir starfsnám eða 60%.

Vegna skorts á sérfræðiþekkingu í dreifbýli skortir enn á uppbyggingu tölvunáms, en fyrirsjáanlegt er að möguleikar fjarkennslu- og tölvutækninnar bæti þar úr brýnni þörf. Að minnsta kosti hafa framhaldsskólarnir á Austurlandi nýtt sér kosti fjarkennslu bæði með aðstoð fjarkennslubúnaðar og tölvutækninnar, en fjarkennslubúnaður hefur verið staðsetttur í skólunum í þrjú ár. Í vor er námsframboð framhaldsskólanna fyrir austan, sameiginlegt og eykur það mjög námsmöguleika þeirra nemenda sem fyrir eru í skólunum og einnig þeirra sem eru að hefja framhaldsskólanám. Þá auðveldar fjarkennslubúnaðurinn fundahöld milli skólastjórnenda en samstarfsfundir okkar eru haldnir hálfsmánaðarlega.

Staðsetning framhaldsskóla getur haft úrslitaáhrif á samstarf atvinnulífs og skóla, auk þess sem mannekla getur valdið því að samstarf er takmarkað. Stofnaðar hafa verið Símenntunarmiðstöðvar og Fræðslunet víða um land, til að bæta aðgengi almennings að endur- og símenntun. Hefur sú þróun átt ríkan þátt í að styrkja framhaldsskóla í dreifbýli með aðkomu fulltrúa atvinnulífs og skólastofnana á háskólastigi.

Með tilkomu reiknilíkansins eru framhaldsskólar í dreifbýli sem aðrir skólar mun háðari brottfalli nemenda, en brottfall nemenda úr fámennum framhaldsskóla hefur mun meiri afleiðingar fyrir afkomu skólans en brottfall í stærri skóla. Þá hafa kannanir sýnt að brottfall er meira í dreifbýli. Nemandi sem hættir í fullu námi við t.d. Verkmenntaskóla Austurlands, skerðir rekstrarfé skólans um rúmlega 100.000 þús. kr. Þá er það oft hlutskipti fámennra skóla sem horfa fram á fækkun nemenda að nýting húsnæðis minnkar og fjárframlag minnkar þótt kostnaður við húsnæði minnki ekki að sama skapi. Við marga skóla eru heimavistir, sem bæði er dýrt og á stundum erfitt fyrir unga óþroskaða unglinga að dvelja langtímum á fjarri heimili sínu. Sem betur fer hefur reglubundinn akstur á milli staða átt sinn þátt í að fjölga nemendum framhaldsskóla, en á móti hefur dregið úr heimavistardvöl nemenda. Þá er oft erfitt að halda uppi öflugu félagslífi nemenda í fámennum framhaldsskóla.

Við þessar aðstæður verður samspil árangurstjórnunar menntamálayfirvalda og sjálfsbjargarviðleitni fámennra framhaldsskóla í dreifbýli að ákveðinni "krísu" og spurning er að hve miklu leyti framhaldsskóli í dreifbýli er þá raunverulega hornsteinn í heimabyggð?

Hér hefur verið dregin upp í stórum dráttum mynd af stöðu framhaldsskóla í dreifbýli og sú lýsing verið frekar neikvæð. Var það gert af ásettu ráði til að skerpa enn frekar jákvæðar hliðar þess starfs sem framhaldsskóli í dreifbýli getur staðið fyrir og gerir allvíða. Smæð skóla þarf ekki að vera neikvæð staðreynd, heldur gerir hann m.a.mun persónulegri og tengsl nemenda og starfsfólk mun nánari. Auðvelt er að fylgjast með nemendum þar sem starfsfólk þekkir nemendur og aðstæður þeirra. Enginn þarf að vera útundan og enginn þarf að týnast í fjöldanum. Eftirlit og ráðgjöf til allra nemenda ætti því að vera án erfiðleika í fámennum framhaldsskóla. Kennarar fá tækifæri til að kenna fleiri en eina námsgrein og mörgum finnst það mjög jákvætt um leið og það eykur fjölbreytni í starfi kennarans. Þar sem heimavistir eru starfræktar gefst kostur á að vanda vinnubrögð og veita mun meiri stuðning og leggja meiri áherslu á forvarnarstarf og félagsmótun.

Samkvæmt skýrslu Byggðastofnunar um stöðu sjávarbyggða virðist neikvætt viðhorf til menntunar vinna gegn þróun framhaldsnáms og atvinnuuppbyggingar í dreifbýli. Eru það svipaðar niðurstöður og koma fram í rannsókn minni á hvernig ungt fólk á landsbyggðinni þroskast til starfa. Rannsóknin er liður í meistaraprófsverkefni mínu og byggir á viðtölum við átta einstaklinga sem ólust upp á ólíkum stöðum á landsbyggðinni og hvernig þeim gekk að velja sér nám og starf. Þó ekki sé hægt að alhæfa af svo litlu úrtaki eru hér vissulega sterkar vísbendingur um það samfélag sem ungt fólk í dreifbýli elst upp í. Margir áhrifaþættir eru þar að verki, en sláandi voru þau dæmi þar sem viðhorf til menntunar einkenndust af hræðslu íbúanna við að missa unga fólkið endanlega í burtu og voru aðallega að finna í umhverfi þar sem framhaldsskólar voru ekki staðsettir. Viðbrögð íbúanna voru að letja unga fólkið til náms frekar en hvetja það. Unga fólkið í rannsókninni gat flestallt hugsað sér að setjast að á landsbyggðinni ef atvinnutækifæri byðust, reyndar völdu tvö þeirra sér nám og starf gagngert til að starfa á landsbyggðinni, en mörgum þeirra fannst ýmislegt skorta í menningarlegu tilliti.

En hvert er þá hið raunverulega hlutverk framhaldsskóla í dreifbýli. Flestir viðmælendur mínir í rannsókninni héldu áfram námi að loknum grunnskóla, en áberandi var þó sú staðreynd að á þeim stöðum þar sem framhaldsskóli var ekki staðsettur fóru færri grunnskólanemendur áfram í nám en á þéttbýlli stöðum. Eins og kom fram í skýrslu Byggðastofnunar þarf ungt fólk frá fámennum stöðum að sækja framhaldsnám langt að og þarf að fara ungt að heiman. Afleiðingin verður oft sú að unga fólkið fer einfaldlega ekki í nám og á meðan hækkar ekki menntunarstig íbúa dreifbýlis.

Landsbyggðarskólar gegna annars konar hlutverki en skólar þéttbýlis. Þeir eru nokkurs konar miðstöðvar mennta, menningar og þróunar í huga almennings, auk þess að hafa mikið samfélagslegt gildi og geta veitt viðnám gegn brottflutningi fólks.

Nokkuð hefur verið rætt um að reikna þurfi út þörf hvers skóla miðað við þá þjónustu og það hlutverk sem skóli gegnir. Menntamálayfirvöld tala um mörk óstarfhæfis og lágmarksgrundvöll fyrir starfrækslu framhaldsskóla. Um leið og viðurkennt er að hér sé um að ræða hornsteina menningarlífs og kjölfestu byggðarlaga, er starfræksla þeirra undir nemendafjölda og hæfum kennurum komin. Þá er það staðreynd, að skólar í dreifbýli eru ólíkar stofnanir og hafa misjöfnu hlutverki að gegna miðað við kröfur og aðstæður hvers byggðarlags.

Ef framhaldsskóli á að vera sá hornsteinn í heimabyggð sem við viljum að hann verði, þarf í fyrsta lagi að tryggja öruggan rekstrargrundvöll og í öðru lagi að auðvelda aðgengi íbúa dreifbýlis sem mest að framhaldsskólanámi. Fámennir framhaldsskólar þurfa að geta boðið betur, bæði kennurum og nemendum. Sú hugmynd hefur m.a. komið fram að umbuna þurfi kennurum fyrir að koma öllum sínum nemendum til prófs, þar sem brottfallsnemendur hafa mikil áhrif á fjárveitingar. En um leið þarf að auka ráðgjöf og umsjón með nemendum og gera hverjum kennara kleift að veita stuðning og aðstoð við nám. Þá búa framhaldsskólar dreifbýlis við lakari samkeppnisstöðu en skólar höfuðborgarsvæðisins auk þess sem kostnaður við að sækja samstarfsfundi ýmiss konar er mun meiri þar sem flestir fundir eru haldnir á höfuðborgarsvæðinu. Afleiðingin er að fámennir framhaldsskólar hafa minni áhrif á ákvarðanir sem tengjast þróun skólastarfs. Þess má geta að nú í maí er fyrsti samstarfsfundur Félags framhaldsskóla haldinn í fjarfundaveri, en það hefur verið krafa landsbyggðarskólana æði lengi. Mættu opinberar stofnanir á höfuðborgarsvæðinu tileinka sér þessa tækni í ríkara mæli.

Með tilkomu árangursstjórnunar er starfssemi framhaldsskóla mun sýnilegri en áður og lýtur lögmálum um eftirspurn og framboð. Nemendafjöldi og hæfir kennarar eru þær breytur sem hafa áhrif á fjárveitingar, en um leið eru þær einnig ófyrirséður þáttur í starfssemi þeirra, sem erfitt er að áætla fyrirfram.

Aðgengi íbúa að framhaldsskólanámi getur auðveldað framhaldsskólum í dreifbýli að styrkja fjárhagslegar stoðir sínar, en kallar á að skólar á öllum skólastigum, vinni mun meira saman en áður. Ekkert kemur í veg fyrir slíkt samstarf í dag og því betur sem starfsfólk framhaldsskóla er meðvitað um gildi samstarfs og verkaskiptingar á milli skóla því meiri árangri skilar samstarfið. Framhaldsskólarnir á Austurlandi hafa nokkra reynslu af því að miðla námi til almennings í samstarfi við Fræðslunet Austurlands og undirbúa þeir nú sameiginlega nýja námsbraut í upplýsinga- og fjölmiðlun með þátttöku atvinnulífisins, þar sem nemendur sækja samtímis kennslustundir brautarinnar í öllum skólunum þremur. Í undirbúningi er einnig að bjóða með sama hætti uppá öldungardeildarnám fyrir almenning á Austurlandi. Nú þegar er komin nokkurra ára reynsla á samkennslu áfanga á milli skólanna þriggja með aðstoð fjarfundabúnaðar og tölvu.

Þá er einnig mikilvægt að framhaldsskólar hafi sterk tengsl við það umhverfi sem þeir eru í og taki þátt í því uppbyggingarstarfi sem einkennir oft lífsbaráttu íbúa dreifbýlisins. Tryggja þarf þeim bolmagn til að taka þátt í slíku uppbyggingarstarfi sem er eitt af mikilvægum hlutverkum framhaldsskóla í heimabyggð og um leið er verksvið starfsfólks framhaldsskóla í dreifbýli með allt öðrum hætti en skóla í þéttbýli. Það ber að meta til fjár.

Þar sem kennslukostnaður er hlutfallslega hærri en hjá skólum í þéttbýli er nauðsynlegt að skoða raunhæft hvernig hægt er að taka mið af þeirri þörf. Fámennir framhaldsskólar þurfa einfaldlega aðrar viðmiðanir til reksturs. Þeir þurfa nægar grunnfjárveitingar til reksturs án viðmiðunar við nemendafjölda. Námsframboð ræðst vissulega af hæfni kennara og sérfræðinga í umhverfi skólans, en staðsetning kennara framtíðarinnar skiptir ekki máli. Samstarf við grunnskóla er einn af mikilvægum þáttum skólastarfs og gerir aðalnámskrá grunn- og framhaldsskóla það kleift í ríkara mæli en áður. Með því að bjóða uppá einingabundið nám í efstu bekkjum grunnskóla undir handleiðslu framhaldsskóla, aukast líkur á því að grunnskólanemendur haldi áfram námi sínu í framhaldsskóla heimabyggðar. Slíkt fyrirkomulag hefur nú þegar skilað árangri auk þess að styrkja samstarf skólastiga, nemendum og kennurum til heilla. Á mörgun öðrum sviðum náms og kennslu geta þessi tvö skólastig unnið nánar saman og má þar nefna sameiginlega náms- og starfsráðgjöf og forvarnarstarf.

Að lokum má ekki gleyma því að margir framhaldsskólar á landsbyggðinni þróuðust upp úr gagnfræðadeildum eða gömlum iðnskólum. Var það aðallega metnaður heimamanna og vilji til að efla menntun í byggðarlaginu og treysta byggð. Nokkur dæmi eru um starfrækslu framhaldsdeilda á fámennum stöðum og margt bendir til þess að sú þróun eigi eftir að verða meiri. Þá vaknar sú spurning hvort fámennir framhaldsskólar séu ekki betur komnir undir rekstrarlegri og faglegri stórn heimamanna, líkt og grunnskólarnir. Þeir hefðu þá e.t.v. meiri möguleika á að móta og skapa aðstæður fyrir fjölbreytni í atvinnulífi og samstarfi starfsstétta, sem aftur skapaði spennandi starfsvettvang fyrir ungt fólk sem vill koma heim aftur að námi loknu. Hér með er ykkur eftirlátið að svara þeirri spurningu.