Inngangur

Tilgangur þessa erindis er að gera grein fyrir niðurstöðum spurningalistakönnunar sem framkvæmd var á vegum Rannsóknastofnunar Háskólans á Akureyri haustið 2000. Markmið hennar er að kanna áhrif háskólamenntunar á búsetuval og byggðamynstur hér á landi á tímabilinu 1987-2000. Sökum þess að bæði tími og fé eru takmörkuð var brugðið á það ráð að takmarka rannsóknina við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri og greina aðeins það nám sem er sambærilegt við báða háskólana, þ.e. hjúkrunarfræði og viðskipta/rekstrarfræði. Helstu rannsóknarspurningar eru: Er marktækur munur á búsetu nemenda HÍ og HA að námi loknu? Ræðst val á búsetustað að háskólanámi fyrst og fremst af annars vegar tekjumöguleikum og hins vegar faglegum tækifærum?

Framkvæmd rannsóknarinnar hefur verið á höndum eftirtalinna aðila: Inga Rúnars Eðvarðssonar, dósents við Háskólann á Akureyri; Grétars Þórs Eyþórsson, rannsóknarstjóra RHA; Elínar Margrétar Hallgrímsdóttur, endurmennturarstjóra RHA og Ingólfs Ásgeirs Jóhannessonar, dósents við Háskólann á Akureyri.

Rannsóknin var styrkt af Rannsóknarsjóði RANNÍS og Héraðsnefnd Eyjafjarðar.

Spurningalistar voru sendir út 4. september 2000, gagnasöfnun stóð til nóvemberloka og úrvinnsla fór fram í desembermánuði. Einstaklingar voru valdir með slembiaðferð úr listum yfir brautskráða nemendur í hjúkrunarfræði og viðskiptafræði frá Háskóla Íslands, en öllum brautskráðum nemendum Háskólans á Akureyri í hjúkrunar- og rekstrarfræði var sendur listi. Sendir voru 1.042 listar og 677 listar bárust. Svarhlutfallið er því 64,97% sem er tiltölulega hátt miðað við póstsendar kannanir.

Spurningalistinn samanstóð af 22 fjölvalsspurningum um uppvaxtarár, búsetu, menntun, fjölskylduhagi, ástæður fyrir vali á háskóla, starfi og búsetu að námi loknu, og viðhorf svarenda til náms og kennsluaðferða. Hér að neðan verður gerð grein fyrir hluta könnunarinnar.

Háskólamenntun og búseta

Af mynd 1 má ráða að meirihluti svarenda (51%) hefur aðallega alist upp utan höfuðborgarsvæðisins, 47% á höfuðborgarsvæðinu og 2% erlendis. Athyglisvert er að skoða hvort uppvaxtarskilyrði hafi áhrif á val á háskóla síðar á ævinni. Tafla 1 sýnir að svo sé. Þannig luku 94% þeirra hjúkrunar- og viðskiptafræðinga sem ólust aðallega upp á höfuðborgarsvæðinu námi frá Háskóla Íslands. Á sama hátt luku 80,7% hjúkrunar- og rekstrarfræðinga sem ólust aðallega upp á Akureyri og nágrenni námi frá Háskólanum á Akureyri.

Mynd 1. Búseta svarenda á uppvaxtarárum.

TAFLA 1. Tengsl búsetu á uppvaxtarárum og val á háskóla.

Athyglisvert er að skoða breytingu á búsetu svarenda fyrir og eftir háskólanám. Tafla 2 sýnir að þeim einstaklingum fjölgar mjög sem flytjast til höfuðborgarsvæðisins eftir háskólanám, fjölgunin nemur 14,5 af hundraði. Á sama hátt fækkar þeim sem búa á landsbyggðinni um 10,3% og nokkru minni fækkun gætir hjá þeim sem bjuggu fyrir háskólanám á Akureyri (3,5%). Hér geta margar skýringar legið að baki, en líklegt er að staðsetning háskóla eigi stóran hlut að máli. Þess er einnig að geta að HA bætir mjög stöðu Akureyrar í samanburði við landsbyggðina í heild. Þrátt fyrir það hverfa margir Akureyringar suður til háskólanáms. Það skýrist að mestu leyti af takmörkuðu námsframboði við HA annars vegar, og hins vegar vegna þess að margt ungt fólk hefur ævintýraþrá og vill komast að heiman.

TAFLA 2. Búseta svarenda ári áður en háskólanám hófst og haustið 2000.

Tafla 3 sýnir búsetu svarenda haustið 2000 skipt eftir menntun og við hvaða háskóla svarendur menntuðust. Þar kemur fram að búseta svarenda fylgir ákveðnu mynstri þar sem svarendur sem lokið hafa námi við HÍ eru mun líklegri til að velja búsetu á höfuðborgarsvæðinu en svarendur sem lokið hafa námi við HA.

TAFLA 3. Búseta svarenda haustið 2000 skipt eftir menntun og hvar svarendur menntuðust.

Val á námi og háskóla

Einn mikilvægur þáttur könnunarinnar var að kanna hvað réði vali viðmælenda á námi, háskóla og starfi og búsetu að námi loknu. Hér ræðir um mjög flókin viðfangsefni og því var brugðið á það ráð að láta svarendur gefa mörgum svarmöguleikum einkunn eftir mikilvægi frá 0-4. Einnig voru svarendur beðnir að forgangsraða þáttum í hverri spurningu fyrir sig, þannig að einn þáttur skipaði 1. sæti, annar 2. sæti og þriðji þáttur 3. sæti. Við greinungu gagna kom í ljós að mjög mikil samsvörum var á milli mikilvægi einstakra þátta og niðurstöðu forgangsröðunar. Því verður látið nægja að gefa eitt dæmi um mikilvægi þátta og geta síðan um forgangsröðunina. Af mynd 2 sést að áhugi á námsgrein ræður miklu um val á námssviði. Þannig gefa 51% svarenda þessari fullyrðingu hæsta gildi (4) og 37% gefa henni næsthæsta gildi.

Þegar litið er til forgangsröðunar þeirra þátta sem réði vali svarenda á námsgrein kemur í ljós að áhugi á námsgreininni (A) er í fyrsta sæti hjá 57% svarenda, þannig að það skýrir að stórum hluta val á námssviði (sjá mynd 3). Í öðru sæti eru atvinnumöguleikar í greininni (C) sem 25% svarenda nefndu. Aðrir þættir hafa mjög lítið gildi.

Mynd 2. Áhugi á námsgrein réð vali á námssviði.

Mynd 3. Forgangsröðun svarenda á þáttum sem réð vali á námssviði.

Margir þættir hafa áhrif á val fólks á háskólum. Á spurningalistanum voru gefnir eftirtaldir valmöguleikar: A) Háskólinn bauð upp það nám sem ég hafði áhuga á; B) Ímynd háskóla/áhersla háskóla; C) Gæði náms; D) Kynning háskólans (kynningardagar fyrir framhaldsskóla/vefsíður); E) Stuðningur fjölskyldu (búa í foreldrahúsum, fjárhagslegur, barnapössun); F) Atvinna/nám maka; G) Val félaga á háskóla; H) Framboð á leiguhúsnæði; I) Framboð á stúdentahúsnæði; J) Bjó í nálægð við háskóla; K) Að breyta um umhverfi; L) Afþreying og þjónusta í boði á svæðinu; M) Annað. Niðurstöður forgangsröðunar gefa þær niðurstöður sem sjást á mynd 4. Þar kemur fram að mikill meirihluti (65%) setur A sem fyrstu forgangsröð. Athyglisvert er að 10% svarenda setja J (bjó í nálægð við háskóla) sem fyrstu forgangsröð. Þegar svörin eru greind eftir því hvar svarendur hafa lokið háskólanámi kemur fram nokkur munur, sérstaklega varðandi A og J. Þannig forgangsraða 75,3% þeirra sem stunduðu nám við HÍ A (háskólinn bauð upp á það nám sem ég hafði áhuga á), en 49,5% brautskráðra nemenda HA. Á sama hátt settu 20,2% fyrrum nemenda HA J (bjó í nálægt við háskóla) í öndvegi í forgangsröðun, samanborið við 5,4% brautskráðra nemenda HÍ. Loks er þess að geta að atvinna/nám maka (F) virðist hafa meiri áhrif meðal brautskráðra nemenda HA en HÍ (6,5% á móti 1,4%).

Mynd 4. Forgangsröðun svarenda á þáttum sem réð vali á háskóla.

Val á starfi og búsetu að námi loknu

Margir þættir geta legið að baki ákvörðun um val á starfi að námi loknu. Á spurningalistanum voru ýmsir valmöguleikar: A) Gat búið áfram í sama bæjarfélagi; B) Traust fyrirtæki/stofnun; C) Gaf kost á góðri reynslu; D) Áhugavert starf á mínu svérsviði; E) Mögulegur starfsframi; F) Símenntunarmöguleikar; G) Starfskjör; H) Aðbúnaður á vinnustað; I) Framboð á atvinnu; J) Var í starfsþjálfun á viðkomandi deild/stofnun (hjúkrunarfræðingar); K) Vann verkefni fyrir/hjá viðkomandi fyrirtæki (viðskiptafræðingar); L) Lokaverkefni mitt tengdist starfinu; M) Starfsandi (hjúkrunarfræðingar). Mynd 5 sýnir forgangsröðun svarenda á þessum þáttum. Flestir (33%) nefna C (gaf góða reynsla), 22% völdu D (áhugavert starf á mínu sérsviði) og þá 13% A (gat búið áfram í sama bæjarfélagi). Nokkur munur er milli þess hvar fólk stundaði háskólanám. Mun fleiri fyrrum nemendur HA setja A (gat búið áfram í sama bæjarfélagi) en brautskráðir nemendur HÍ (28,6% í HA og 6,3% í HÍ). Um 7% fleiri fyrrum nemenda HÍ setja C (gaf kost á góðri reynslu) í öndvegi í forgangsröðun en kandídatar frá HA. Þá nefna 26,8% svarenda sem numið hafa við HÍ D (áhugavert starf á mínu sérsviði) en einungis 13,1% HA-kandídata.

Mynd 5. Forgangsröðun svarenda á þáttum sem réð vali á starfi að grunnnámi loknu.

Sem fyrr segir eru margir þættir sem koma til álita þegar fólk velur sér búsetu til skemmri tíma eða til frambúðar. Á spurningalistanum gaf að líta eftirtalda valmöguleika: A) Búseta fjölskyldu/ættingja; B) Uppruni (æskuslóðir mínar/okkar); C) Atvinna/nám maka; D) Maki vildi búa áfram á núvarandi stað; E) Atvinnumöguleikar; F) Tilboð um atvinnu frá fyrirtæki/stofnun: G) Tekjuöflunarmöguleikar; H) Kynni af vinnustað á námstíma (starfsnám/verkefnavinna); I) Gæði grunnskóla og framhaldsskóla á staðnum; J) Gæði heilbrigðiskerfis; K) Gæði annarrar opinberrar þjónustu; L) Verðlag og vöruúrval; M) Framboð á húsnæði í samræmi við þarfir fjölskyldu minnar; N) Tækifæri til afþreyingar/menningarlíf; O) Umhverfi (náttúra/þéttbýli/dreifbýli); P) Góðar samgöngur (við heimabyggð); R) Annað. Þegar svarendur höfðu forgangsraðað þessum þáttum kom í ljós að 27% settu búsetu fjölskyldu/ættingja í fyrsta sæti, einn af tíu settu uppruna í fyrsta sæti og 13% settu atvinnu/nám maka í fyrsta sæti. Þannig settu 50% svarenda fjölskyldutengda þætti í fyrsta sæti (mynd 6). Tveir af tíu settu atvinnumöguleika í fyrsta sæti og 7% settu tilboð um atvinnu frá fyrirtæki/stofnun í fyrsta sæti. Lítill munur kom fram eftir því hvar nemendur höfðu stundað háskólanám. Fleiri nemendur sem höfðu lokið námi við HA settu atvinnu/nám maka í fyrsta sæti og á sama hátt settu fleiri svarendur sem lokið höfðu námi við HÍ atvinnumöguleika í fyrsta sæti.

Mynd 6. Forgangsröðun svarenda á þáttum sem réð vali á búsetu að grunnnámi loknu.

Niðurstöður

Í upphafi erindisins var getið um tvær megin rannsóknarspurningar. Annars vegar hvort marktækur munur væri á brautskráðum nemendum frá Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri. Rannsóknin leiðir í ljós að svo sé. Þannig eru 54 prósentustiga meiri líkur á því að hjúkrunarfræðingur sem útskrifast frá HÍ búi á höfuðborgarsvæðinu að námi loknu en ef viðkomandi hjúkrunarfræðingur hefði lokið námi við HA. Á sama hátt eru allt að 62 prósentustiga meiri líkur á því að viðskiptafræðingur sem menntast við HÍ búi á höfuðborgarsvæðinu að námi loknu borið saman við rekstrarfræðinga sem ljúka námi við HA.

Hins vegar var rannsóknarspurning um það hvort val á búsetustað ráðist af faglegum tækifærum og tekjumöguleikum. Rannsóknin leiðir í að svo sé ekki og að val á búsetustað sé flókið fyrirbæri. Niðurstöður sýna að meirihluti svarenda (samtals 55%) setur góða reynslu og áhugavert starf á sérsviði í öndvegi við val á starfi að háskólanámi loknu. Fjölskyldutengdir þættir (búseta fjölskyldu, uppruni/ æskuslóðir, nám og starf maka) skýra, hins vegar að mestu val svarenda á búsetu að námi loknu.