Vefprestur:

Þóra Björk Jónsdóttir: "Þetta veltur allt á góðum starfsfélögum" hugmyndir kennara fámennra skóla um stuðning við starf

er rannsóknarverkefni sem ég vann til fullnaðar meistaraprófs fyrr á þessu ári við Kennaraháskóla Íslands undir leiðsögn Gretars L. Marinóssonar. Til rannsóknarinnar veitti Kennarasamband Íslands mér þriggja mánaða starfsstyrk.

Ég kannaði hugmyndir 16 kennara fámennra skóla um stuðning við starf. Reynsla kennaranna var af störfum við fámenna skóla um land allt, aldur þeirra var frá þrítugu til nærri sextugs þegar viðtöl voru tekin og kennararnir höfðu þá starfað við kennslu í þrjú til þrjátíu ár. Viðtölin voru tekin augliti til auglitis og einnig voru tekin tölvuviðtöl. Val viðmælenda var háð aðgengi og reynt var að ná til alls dreifbýlis landsins.

Hér á eftir tek ég saman helstu niðurstöður. Þar fjalla ég sérstaklega um hvað það er sem kennararnir segja að styðji sig í starfi, hvenær þeim finnist þeir þurfa stuðning, hvert þeir leiti stuðnings, hvernig stuðning þeir vilji og loks hvernig kennararnir fái svörun á störf sín og hver hrósi þeim. Nálægð, sýnileiki og traust koma fram sem lykilatriði þegar kennarar sækja sér stuðning og set ég fram mynd af stuðningshringjum kennara eins og þeir birtast í rannsókninni. Í lokin er almenn samantekt þess sem fram kemur í rannsókninni. Þar er m.a. fjallað um reynslu, óöryggi við upphaf kennslu, stoðþjónustu, faglega einangrun og hlutverk námskeiða og endurmenntunar.

Hvað styður kennara í starfi?

Mikilvægi samstarfs innan skólans kom víða fram í orðum kennaranna:

...gott samstarf milli kennara er nú held ég það sem gefur manni allra mestan stuðning
 
En það sem mér finnst einna mestur stuðningur, dýrmætast fyrir mig persónulega, það eru samskiptin við samkennarana, séu þau á góðum og einlægum nótum

Þessar setningar eru dæmigerðar fyrir það sem kennararnir sögðu um hvað það væri sem styddi þá í starfi. Þegar tekið var saman hvað kennarar nefndu sem stuðning var það helst eftirfarandi:


Hvenær þurfa kennara stuðning?

Kennarar nefna fyrst og fremst að þeir þurfi stuðning við að koma til móts við mismunandi þarfir nemenda, annað hvort vegna erfiðleika við nám eða vegna hegðunarerfiðleika. Einnig nefna þeir stuðningsþörf vegna samkennslu árganga, skipulagningar þannig kennslu, en sú þörf er fyrst og fremst þegar kennarar eru að byrja, reyndu kennararnir nefna ekki stuðningsþörf vegna samkennslu eins mikið.

Við að aðstoða nemendur sem eiga við námserfiðleika eða hegðunarvandræði að stríða
 
Í upphafi þegar ég var að hefja samkennslu þurfti ég á töluverðum stuðningi að halda

Næstum allir kennaranna nefndu stuðningsþörf vegna bekkjarstarfs og kennslu nemenda með sérþarfir. Annað sem vekur stuðningsþörf en færri nefna er þegar kröfur breytast, Breytingar á aðalnámskrá eða þegar farið er að kenna fag eða aldri sem viðkomandi hefur ekki kennt áður kallar einnig á stuðning að mati kennaranna.

 

Hvert er leitað stuðnings?

Þegar kennarar eru spurðir hvert þeir leiti sér stuðnings kemur aftur fram mikilvægi samkennaranna. Til þeirra er leitað við upphaf kennslunnar og þegar tekist er á við nýtt fag. Nokkrir nefna þó að samkennarar hafi ekki verið mikill stuðningur og að þeir hafi hlotið lítinn stuðning í upphafi kennslu.


Ég myndi vilja að stuðningur færi mest fram innan skólans. Ég vil vinna á þannig stað að mér líki það vel að ég leiti fyrst aðstoðar innan þess skóla áður en ég fer að...

Eftir samkennurum nefna kennarar að þeir leiti til annarra kennara með reynslu eða kennara innan fjölskyldu og vinahóps. Helmingur kennaranna segist leita til ytri ráðgjafa og skólaskrifstofu, en yfirleitt eru þeir nefndir eftir hinum í upptalningunni.

 

Hvernig stuðning vilja kennarar?

Hér kemur fram dálítill munur á þörfum eftir kennslureynslu. Í upphafi kemur fram að kennarar eru óöryggir, þeir finna til faglegrar óvissu og hafa litlar upplýsingar um stuðningsmöguleika í umhverfi sínu. Reynslan gerir þá öruggari í störfum og þeir vita hvert leita má og hvers er að vænta í sambandi við stuðning. Þeir eru þó enn óöryggir varðandi faglega stöðu sína og treysta sér ekki til að koma til móts við sérþarfir nemenda þrátt fyrir reynslu.

Kennarar fámennra skóla ættu að hafa aðgang að ráðgjöf varðandi samkennslu. Sérstaklega nýútskrifaðir kennarar

...einhver mæti eða taki þátt í því að meta starfið mitt með mér og mínum samstarfshópi

Flestir kennaranna nefna að þeir vilji hafa aðgang að sérfræðiþjónustu skólaskrifstofa þegar þeir telja sig þurfa eða öðrum utanaðakomandi ráðgjöfum. Athyglivert er að í hugum kennaranna er þessi þjónusta einhvers konar öryggisnet, þeir tala um að hafa aðgang að, sérfræðingar séu í umdæminu, að þeir geti fengið aðstoð þegar þeir kalla eftir henni.

Samstarf innan og milli skóla er einnig talinn mikill stuðningur, margir kennaranna höfðu góða reynslu af því en sögðu að samstarf verði að vera skipulagt og mikilvægt að því sé ætlaður tími.

 

Hver hrósar kennurunum og hvernig fá þeir svörun á störf sín?

Þá ætla ég að gera grein fyrir hvað kom helst fram þegar kennararnir voru spurðir að því hver hrósaði þeim fyrir vel unnin störf og hverngi þeir fengju upplýsingar um störf sín. Þessar spurningar komu flatt upp á flesta.

Já, hrós í starfi, hvað er nú það? Ég man varla eftir hrósi, það er aðeins einn skólastjóri sem ég man eftir að hafi hrósað mér og talað um að ég væri dýrmætur starfskraftur og satt að segja var það ósköp notalegt. Kennari með 20 ára starfsreynslu.

Kennararnir sögðust næstum allir fá litlar upplýsingar um störf sín. Þegar þeir hugsuðu sig um sögðu þeir að þær upplýsingar lesi þeir úr líðan nemenda og viðbrögðum foreldra. Lítið er um að samstarfsaðilar eða aðrir fagaðilar ræði um starfið við kennara og kennarar upplifa óöryggi með störf sín og vilja fá fagleg viðbrögð og matstæki.

Þegar spurt var um hrós kom oft löng þögn og undrunarsvipur þegar kennarar fóru að leita að því hver hrósaði þeim fyrir vel unnin störf. Flestir kennaranna nefna að fáir eða engir hrósi þeim fyrir störf sín. Fram kemur að ef hrósað er er það mest frá foreldrum og hrós frá samstarfsaðilum snýst aðallega um verkefni eða annan sýnilegan afrakstur.

Þessar niðustöður finnst mér sláandi og í sannleika sagt ógnvænlegar. Fagleg svörun á starf er ein mikilvægasta forsenda starfsþroska kennara og án hennar er hætta á kulnun mikil.

Stuðningshringir kennarans

Hægt er að setja upp stuðningshringi kennarans eins og ég les þá úr svörum kennara.

 

Það sem hægt er að segja að komi fram er að nálægð og traust skipti miklu máli fyrir kennara þegar þeir eru að sækja sér stuðning. Þeir sækja fyrst til þeirra sem þeir þekkja og treysta.


Samantekt

Myndirnar sem fylgja af fámennum skólum eru fengnar af heimasíðum skólanna og eru þeir alveg ótengdir rannsókninni.

Í hugum margra kennaranna felst stuðningur fyrst og fremst í því að starfa með fólki sem þeim líkar við og þeir geta haft einlæg en fagleg samskipti við. Þeir segjast leita fyrst til samstarfsmanna eftir stuðningi í starfi. Kennararnir leita einnig samvinnu við aðra kennara og milli skóla sér til stuðnings. Þá skiptir máli að þekkja til viðkomandi og treysta fagmennsku og vinnubrögðum hans. Kennararnir telja sig helst þurfa stuðning við að koma til móts við sérþarfir einstakra nemenda og varðandi skipulag samkennslu. Þeir vilja hafa aðgang að sérfræðiþjónustu og fá ráðgjöf inn í skólastofuna.

Aukin reynsla breytir eðli stuðningsþarfa en minnkar þær ekki. Kennarar með lengri reynslu og meira nám nefna frekar félagastuðning og stuðning inn í kennslustofu en aðrir. Kennararnir finna sjálfir breytingarnar og gera sér grein fyrir að þeir vilji nú annað en áður. Námskeið og endurmenntun eru mikilvæg. Kennararnir telja sig hafa farið á gagnleg námskeið en nefna að þörfin breytist með aldri og reynslu. Óskir koma fram um að námskeiðin séu á skólatíma og tengist starfinu inni í skólastofunni. Kennarar fámennra skóla finna sumir fyrir faglegri einangrun en aðrir alls ekki. Til að rjúfa þessa einangrun virðist skipta máli samstarf innan skóla, þróunarvinna skóla og að hafa verið í samvinnu við aðra skóla. Kennarar fá litla sem enga svörun á störf sín. Ef um svörun er að ræða kemur hún aðallega frá foreldrum og nemendum.

Rannsóknin gefur til kynna að kennarar séu í upphafi kennslu óöryggir með störf sín og viti ekki hvaða stuðning þeir geti fengið né hvert þeir geti leitað hans. Þrátt fyrir reynslu eru þeir áfram svolítið óöryggir með störf sín og nefna að þeir hafi litla möguleika á viðmiðum vegna fæðar nemenda og almenns skorts á matstækjum.

Svo virðist sem kennarar séu í óþarflega og óþægilega miklu tómarúmi við upphaf kennsluferils. Þeir þurfa að uppgötva sjálfsagða hluti í tengslum við starf sitt, s.s. hvaða stuðning þeir geta fengið og jafnvel hvaða möguleika þeir hafa á endur- og símenntun.

Fámenni skólinn sem fram kemur í rannsókninni er skóli þar sem kennarar eru yfirleitt ánægðir. Þeir telja sig vera í notalegu umhverfi samkennara og nemenda. Þeim finnst fámennið og nálægðin oft góð, en þegar eitthvað bjátar á kemur fram að þetta er oft of lítið samfélag. Þá þurfa kennarar að leita út fyrir samfélag samkennaranna. Yngri kennarar með styttri starfsreynslu sem starfa í fámennum skóla finnst þeir frekar vera faglega og félagslega einangraðir í fámenninu og þeir eru í upphafi kennsluferils óöruggir gagnvart samkennslu árganga. Kennarar með langa kennslureynslu í fámennum skóla eru yfirleitt frekar sáttir við starfið í fámenna skólanum.

Þrátt fyrir nálægðina sem kennarar nefna að sé í fámenna skólanum, ræða þeir ekki um eða skoða starfið í kennslustofunni mikið. Þeir fá heldur ekki markvissa svörun á störf sín frá samstarfsmönnum. Starf kennarans í fámennum skóla virðist vera að mestu einyrkjastarf þrátt fyrir notalegheitin og nálægðina í samkennarahópnum. Reynsla og þekking sú sem reyndir kennarar búa yfir til dæmis varðandi samkennslu og þjónustu stuðningsaðila utan skólans, skilar sér ekki markvisst til nýrra kennara.

Sérfræðiþjónusta skóla er samkvæmt þessari rannsókn mjög laustengd kennurum og þeir hafa ekki glögga mynd af því hvaða stuðning hún getur veitt þeim annað en vegna sérþarfa einstakra nemenda. Kennarar hafa sumir í upphafi kennsluferils upplifað sérfræðiþjónustu skólanna og annan ytri stuðning sem ógn og eftirlit en ekki stuðning. Við nánari reynslu af ytri stuðningi líta þeir á hann sem mikilvægan og hann verður að vera til staðar að þeirra mati, en þeir nýta sér hann ekki mikið sem persónulegan stuðning við eigin starfsþróun.

Kennarar fámennra skóla þurfa að hafa möguleika á að vera í fagumhverfi þar sem þeir öðlast öryggi og finna til samkenndar. Stuðningur við starf er meðal annars að vinna að því að skapa þær aðstæður í þeirra umhverfi. Þeir þurfa sérstakan stuðning við upphaf kennslu. Sá stuðningur þarf að koma frá reyndum kennurum sem miðla af reynslu sinni af kennslu og skipulagi við samkennslu árganga.

 

Vefprestur