Vegprestur - inngangur

Rúnar Sigþórsson og Sigfús Grétarsson

Árið 1989 kom fyrst upp sú hugmynd innan Samtaka fámennra skóla að dreifa til fámennra skóla upplýsingum um starfslið og helstu einkenni einstakra fámennra skóla, s.s. staðsetningu á landinu, nemendafjölda, kennara o.fl. Ekkert varð úr þessu og fljótlega kom í ljós að þörf var á mun ítarlegri umfjöllun um fámenna skóla sem aðgengileg væri fyrir starfslið þeirra, s.s. um sérkenni þeirra og starfshætti, rannsóknir sem tengjast starfi þeirra o. fl. Einnig kom fram á ársfundum Samtaka fámennra skóla að margir kennarar vildu fá röksemdir fyrir því að viðhalda þessari skólagerð, aðrar en tilfinningu sína. Þeir voru sannfærðir um að þeir störfuðu við góða skóla og töldu sig geta sýnt fram á það en vildu vita hvort ekki væru til rannsóknir á fámennum skólum sem staðfestu ágæti þessarar skólagerðar og leiddu í ljós hverjar væru veikar og sterkar hliðar hennar. Fámennir skólar (samkennsluskólar) eru um helmingur skóla utan höfuðborgarsvæðisins og miðað við það fannst mörgum þeir ekki mæta nægum skilningi á aðstæðum sínum meðal ráðamanna í menntamálum og jafnvel hjá öðrum kennurum, sem ekki þekktu nógu vel til þessara skóla og tóku allt of oft mið af hinum fjölmenna bekkjarskóla í þéttbýlinu.

Umræður í þjóðfélaginu um sparnað og hagræðingu í rekstri og niðurskurð í menntakerfinu ýttu einnig undir ótta manna við að fámennir skólar kynnu að eiga undir högg að sækja í framtíðinni. Þeir yrðu jafnvel lagðir niður á grundvelli hagræðingar einnar án tillits til kennslufræðilegra möguleika þeirra, hagsmuna nemendanna og þess mikilvæga hlutverks sem þeir gegna hver í sínu byggðarlagi.

Til að bregðast við þeim aðstæðum sem hér hafa verið raktar ákvað stjórn Samtaka fámennra skóla, vorið 1993, að sækja um styrk til Verkefna- og námsstyrkjasjóðs Kennarasambands Íslands til að gefa út handbók fyrir fámenna skóla. Styrkurinn fékkst og síðan hefur verið unnið að því að safna efni í bókina. Stjórnin skipaði tvo umsjónarmenn með verkinu, þá Rúnar Sigþórsson Grunnskólanum á Eiðum og Sigfús Grétarsson, Hallormsstaðaskóla. Þeir gerðu tillögur um efnisþætti í handbókina sem ræddir voru og frá þeim gengið á ársþingi samtakanna á Núpi 1993. Síðan var hafist handa við að fá fólk til að taka að sér að vinna einstaka þætti og voru lögð drög að nokkrum þeirra síðastliðinn vetur. Þeir sem tekið höfðu að sér vinnu við bókina komu síðan saman til vinnufundar í Akraskóla í Skagafirði 10.- 12. júlí 1993. Á þennan fund mættu auk þeirra Sigfúsar og Rúnars: Edda Eiríksdóttir, Sólvallaskóla Selfossi, Guðmundur Þór Ásmundsson Fræðsluskrifstofu Norðurlands eystra, Gunnar Gíslason, Valsárskóla, Hafsteinn Karlsson, Villingaholtsskóla, Ólafur Arngrímsson, Stórutjarnaskóla og Þóra Björk Jónsdóttir, Varmahlíðarskóla. Á vinnufundinum tók handbókin á sig nokkra mynd og var leitað eftir athugasemdum og ábendingum um það sem betur mætti fara. Helgina 25.-27. nóvember var annar vinnufundur haldinn, en nú á Hallormsstað. Á hann mættu Sigfús, Gunnar, Ólafur og Hafsteinn og lögðu þeir lokahönd á verkið, settu síðasta stein í vörðuna, vegprest fyrir fámenna skóla.

Þegar að var gáð kom í ljós að málefnum fámennra skóla hefur talsvert verið sinnt víða erlendis og að til er töluvert af rannsóknum á þeim. Gagna hefur m.a. verið aflað af tölvubankanum Eric í gegnum Íslenska menntanetið og einnig hefur verið leitað að bókum sem fjalla um málefnið. Í ljós hefur komið að mikið er til af lesefni, bæði tímaritagreinum og bókum, en ekki hefur unnist tími til að kanna nema brot af því.

Þessi handbók er ætluð starfsfólki í fámennum skólum, foreldrum, sveitarstjórnum og skólanefndum sem reka fámenna skóla og öðrum sem áhuga hafa á málefnum þessara skóla. Með henni er ætlunin að reyna að bæta úr þeim skorti sem verið hefur á aðgengilegri umfjöllun um málefni fámennra skóla á Íslandi og kynna eitthvað af því sem efst er á baugi í öðrum löndum varðandi þessa skólagerð. Þess ber að gæta að hér er um tilraunaútgáfu að ræða og því er mikilvægt að ekki verði látið staðar numið heldur haldið áfram að þróa ritið og endurskoða, fella úr og bæta við eftir þörfum. Einkum er mikilvægt að auka umfjöllun um fagleg málefni og kennslufræði samkennslu. Ekki er síður mikilvægt að fjalla sérstaklega um þróunarstarf í fámennum skólum og mat á starfi þeirra með það fyrir augum að þessir þættir verði sjálfsagður og eðlilegur hluti af starfi skólanna.

Efni þessarar fyrstu útgáfu af handbókinni skiptist í 6 hluta. Í fyrsta hluta verða ýmsar almennar upplýsingar um Samtök fámennra skóla ásamt skilgreiningu samtakanna á fámennum skólum. Þá verða gefnar ýmsar almennar upplýsingar um fámenna skóla, s.s. stærð þeirra, staðsetningu, samstarf og fleira.

Í öðrum hluta verður fjallað um ýmislegt sem lýtur að stjórnsýslu í þessum skólum og starfssvið þeirra sem vinna þar og samskipti við rekstraraðila.

Í þriðja hluta verður gerð grein fyrir nokkrum erlendum rannsóknum á fámennum skólum og skrifum nokkurra erlendra og innlendra fræðimanna um þá.

Í fjórða hluta verður hugað að kennslufræði samkennslu og dregin fram helstu rök fyrir því að fámennir skólar séu skólagerð sem ástæða er til að viðhalda og efla.

Í fimmta hluta verður litið til framtíðar og fjallað um möguleika á sameiningu stofnana til að styrkja fámenna skóla og hvernig hægt er að vinna gegn þeim ókostum sem smæðin hefur í för með sér.

Sjötti hlutinn er drög að skrá yfir lesefni, tímarit, bækur og greinar um fámenna skóla.

Handbók þessi er að mestu safn greina, bæði innlendra og erlendra. Hún ber þess vissulega merki en er engu að síður sá nauðsynlegi vegprestur sem vísar fámennum skólum leiðina til framtíðar. Þetta er tilraunaútgáfa og ber að líta á hana sem slíka. Hugmyndin er að í framtíðinni komi bókin út aftur í endurskoðaðri útgáfu. Lesendur eru því hvattir til að senda Samtökum fámennra skóla athugasemdir og taka þannig þátt í að koma upp varanlegum og traustum vegvísi fyrir fámenna skóla.

Samtök fámennra skóla þakka öllum þeim er lagt hafa til efni og vinnu í bók þessa, einnig Verkefna- og námsstyrkjasjóði Kennarasambands Íslands sem gerði útgáfuna mögulega með því að styrkja hana fjárhagslega.